Кіріспе

1999 жылғы Сиэтлдегі Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) наразылықтары, кейде «Сиэтл шайқасы» деп те аталады, 1999 жылғы ДСҰ Министрлер конференциясы қарсаңында өткен антиглобализациялық наразылықтардың бірнешесі болды. Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) мүшелері 1999 жылдың 30 қарашасында Сиэтлдегі Вашингтон штатының Конвенция және сауда орталығында бас қосты. Конференцияның мақсаты – жаңа мыңжылдық сауда келіссөздерінің басталуы еді. Бірақ келіссөздер қонақүйлер мен Вашингтон штатының Конвенция және сауда орталығы алдындағы үлкен көлемдегі көше наразылықтарының арқасында тоқырап қалды. Бұл наразылықтар «N30» деп аталды, бұл J18 және осыған ұқсас акциялармен сабақтас болатын, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан даулы деп бағаланды. Шамамен 40 000-нан астам наразылық білдіруші қатысқан демонстрациялардың ауқымы, Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ), Халықаралық валюта қоры және Дүниежүзілік банк сияқты экономикалық жаһанданумен байланысты ұйымдардың әлемдік деңгейдегі кездесулеріне қарсы АҚШ-та өткен барлық бұрынғы демонстрациялардан әлдеқайда ірі болды.

Ұйымдастыру және жоспарлау

Іс-шараларды жоспарлау бірнеше ай бұрын басталды және жергілікті, ұлттық және халықаралық ұйымдарды қамтыды. Ең көрнекті қатысушылардың арасында ұлттық және халықаралық үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) болды, мысалы, Global Exchange (әсіресе еңбек мәселелерімен, қоршаған ортамен және тұтынушыларды қорғаумен айналысатындары), еңбек одақтары (соның ішінде AFL–CIO), студенттік топтар, дінге негізделген топтар (Jubilee 2000) және анархистер (олардың кейбіреулері қара блок құрды). Сонымен қатар, американдық президенттікке кандидат және тілші Пэт Бьюкенен сияқты кейбір саяси консерваторлар да наразылықты қолдады. Коалиция еркін болды, кейбір қарсы топтар ДСҰ саясатына (әсіресе еркін саудаға қатысты) қарсылық білдіруге бағытталған, ал басқалары еңбек құқықтарын қорғау, антикапиталистік немесе экологиялық мақсаттармен жетектелді. Шараға қатысқан көптеген ҮЕҰ ресми кездесулерге қатысу үшін арнайы куәліктерін алып келді, сонымен қатар түрлі білім беру және баспасөз шараларын ұйымдастырды. AFL–CIO өзінің мүше одақтарының ынтымақтастығымен Сиэтл орталығынан қала орталығына дейін үлкен, рұқсат етілген митинг пен шеру ұйымдастырды. Дегенмен, басқалары тікелей әрекет жасауға көбірек қызығушылық танытты, оның ішінде азаматтық мойынсұнбаушылық, вандализм және жиналысты бұзу үшін мүліктің бүлінуі сияқты әрекеттер. Бірнеше топ Тікелей Әрекет Желісі (DAN) аясында бірігіп, кездесулерді бұзуды жоспарлады – конгресс орталығына делегаттардың келуін болдырмау үшін көшелер мен қиылыстарды жауып тастау арқылы. Қара блок DAN-ға қатысқан жоқ, бірақ 30 қарашада "Халықтардың жаһандық әрекеті" тарапынан берілген автономды қарсылық шақыруына жауап берді. Наразылыққа біріккен әртүрлі коалициялардың арасында "командашылар мен тасбақалар" – көк-жасыл альянс болды, ол командашылар (кәсіподақтар) мен экологиялық қорғаушылардан тұрды.

Мақсаттелген корпорациялар

Кейбір белсенділер, оның ішінде жергілікті тұрғындар және Орегон штатының Юджин қаласынан келген анархистердің қосымша тобы (олар сол жазда музыка фестивалі үшін жиналған), қақтығысқа барушы тактиканы қолдады және Сиэтл қаласының орталық бөлігіндегі корпоративтік мүліктерге вандализм жасады. Кейіннен жариялаған хабарламада олар қылмыстық әрекеттер жасады деп санайтын нақты корпорацияларды тізімдеді.

Алдын ала айлар

12 шілдеде Financial Times газеті БҰҰ-ның адам дамуы жөніндегі соңғы есебінде «еңбек стандарттары, әділ сауда және қоршаған ортаны қорғау саласындағы көпұлтты компаниялардың өнімділік принциптері ең кедей елдерге жаһанданудың теріс әсерлерін күйрету үшін қажет» екенін хабарлады. Есенің өзінде: «Жалпы әлемдік басқарудың маңызды аспектісі – адамдарға жауапкершілік, теңдік, әділдік және барлық адамның таңдау мүмкіндігін кеңейту». 16 шілдеде The Wall Street Journal газетінің Хелен Купері Сиэтлдегі жыл соңындағы ДСҰ конференциясына жоспарланған жаһандануға қарсы үлкен жұмылдыру туралы ескертті. Келесі күні Лондонның The Independent газеті ДСҰ-ны сынап, наразылық толқынының ұйымдастырушыларының жағына шықты: Оның [өзінің] билігін пайдалануы оның аббревиатурасы шын мәнінде Дүниежүзілік билікті басып алуды білдіретін күдік тудырады. Ол бірқатар шешімдерімен әлемдегі кедейлерге көмек көрсету, қоршаған ортаны қорғау және денсаулықты сақтау шараларын жеке – көбінесе американдық – компаниялардың мүддесіне қарсы қойды. «ДСҰ барлық басқа да мәселелерді, соның ішінде әлем халқының әл-ауқатын және өмір сапасын ескермей, жеке пайданы арттыруға ұмтылып жатқан сияқты», – дейді Friends of the Earth International ұйымының сауда жөніндегі белсендісі Ронни Холл. «Ол өзінің билігін кеңейтуге тырысады». 16 қарашада, конференцияға екі апта қалғанда, президент Билл Клинтон 13141-нөмірлі «Сауда келісімдерінің экологиялық сараптамасы» атқару бұйрығына қол қойды, онда АҚШ «сауда келісімдерінің қоршаған ортаға тигізетін әсерін бағалау және қарау» саясатын қабылдады және «Сауда келісімдері тұрақты дамудың жалпы мақсатына үлес қосуы керек» деді. 24 қарашада белсенділер Сиэтлдегі Post Intelligencer газетінің пародиасын жасап, жүздеген газет стендтеріне таратылатын газеттерге төрт беттік жалған басылымдарды тығып жіберді. Алдыңғы беттегі мақалалар «Boeing шетелге (Индонезияға) көшеді» және «Клинтон ең кедей елдерге көмек беруге уәде берді» деп тақырыпталды. Boeing туралы мақаланың авторы Джо Хилл (1915 жылы Юта штатында атылған кәсіби одақ жетекшісі) деп көрсетілді. Сол күні Халықаралық сауда және тұрақты даму орталығы хабарлады: дамушы елдер дамыған елдердің жаңа сауда келіссөздерін бастамас бұрын Уругвай раундының міндеттемелерін орындауын талап етуде табандылық танытты. Әсіресе, дамушы елдер дамыған елдердің тоқыма өнімдеріне нарыққа қол жеткізу туралы келісімдерді орындауы, дамушы елдердің экспортына қарсы демпингке қарсы шараларды қолдануы және Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) Зияткерлік меншік құқықтарының саудаға қатысты аспектілері туралы келісімін (TRIPS) іске асыруы туралы алаңдаушылық білдірді.

N30

1999 жылдың 30 қарашасы, сейсенбі күні таңертең ДАН-ның жоспары іске асырылды. Бірнеше жүз белсенді конгресс орталығы маңындағы қараусыз көшелерге келіп, маңызды қиылыстарды бақылауға кірісті. Келесі бірнеше сағат ішінде түрлі бағыттардан шерушілер аймаққа жинала бастады. Олардың ішінде солтүстіктен келген студенттер шеруі, оңтүстіктен келген дамушы елдер азаматтарының шеруі және сағат 09:00-ден бастап, 6-шы даңғылдан Пайк-стритке қарай шеру жасаған анархистер (қара блок деп аталатын формацияда), газет стендтерімен көшелерді бөгеп, терезелерді қиратты. Кейбір наразылар митингтер өткізді, ал басқалары білім беру семинарларын ұйымдастырды, тіпті бір топ таңертең көшеде той жасады. Осы уақыт аралығында наразылардың бір бөлігі қиылыстарды блокадалық құрылымдарды пайдаланып бақылауын жалғастырды. Сол күні таңертең Кинг округінің шериф кеңсесі мен Сиэтл полиция департаменті бұғатталған көшелерді ашу және мүмкіндігінше көп ДСҰ делегаттарының өтуіне мүмкіндік беру үшін бірнеше қиылыста наразыларға бұрышқан газ, көз жасыратын газ және шоқ гранаталарын атты. 6-шы даңғыл мен Юнион көшесінің қиылысында наразылар полицияға заттар лақтырды. Таңның соңына қарай қара блок 200 адамға дейін өсіп, ондаған дүкендер мен полиция машиналарын қиратты. Бұл оқиға біршама тізбекті реакцияны тудырды, бұрын зорлық-зомбылыққа бармаған наразылар полицияға бөтелкелер лақтырып, түске дейін вандализмге қосылды. Сәрсенбі күні 500-ден астам адам қамауға алынды. Күн бойы полиция қала орталығында жиналған көпшілікті тарату үшін көз жасыратын газ қолданды, бірақ Теміршілер кәсіби одағы ұйымдастырған рұқсат етілген демонстрация жағалау бойында өтті.

2 және 3 желтоқсан

Келесі күндері наразылықтар жалғасты. Мыңдаған адам Сиэтл полиция бөлімінің алдында демонстрация жасап, олардың тактикасына және бейбіт наразылық білдірушілерді қамауларына қарсылық білдірді. Президент Клинтон келді және конференцияға қатысты. 3 желтоқсанда делегациялар келісімге келе алмағандықтан конференция аяқталды, бұл наразылықтарға жауап ретінде болды. Полициямен қақтығыстар сабасырақ болғанымен, жалғасты. Сауда келіссөздерін тоқтатудың басты мақсаты орындалды, бірақ кейбіреулері жаңа мүмкіндіктерді іздеді; түрлі анархистік топтардың кең ауқымды мақсаттарына жету үшін қажетті күш жеткіліксіз екені тез анықталды.

Салдары

Солтүстік Америкадағы анархистік және радикалдық айналымдардың көптеген өкілдері Сиэтлдегі ДСҰ-ға қарсы толқуларды, наразылықтарды және демонстрацияларды табысқа жеткені деп қарады. "Сиэтл шайқасынан" бұрын АҚШ БАҚ-та "глобализацияға қарсылық" туралы ешқандай сөз болған жоқ, ал наразылықтар БАҚ-ты ДСҰ-ға қарсылық білдірудің "неге" себебін хабарлауға мәжбүр етті. Бұрын 1997 жылдың желтоқсан айында Австралияда жаппай демонстрациялар өтті, онда жаңа құрылған халықтық ұйымдар Мельбурн, Перт, Сидней және Дарвин қалаларының орталықтарын блокадалады. Қаланың наразылықтарға жауап беруіне байланысты туған дау-дамай Сиэтл полициясының бастығы Норм Стампердің отставкаға келуіне әкелді және, мүмкін, 2001 жылғы мэр сайлауында Грег Никелстің Шеллден жеңіске ие болуына ықпал етті. Бұл наразылықтың ауқымдылығы қаланың 6 миллион долларлық жиналыс бюджетіне 3 миллион доллар қосты, бұл ішінара қаланы тазалауға және полицияға төленген қосымша еңбекақыға байланысты болды. Сонымен қатар, вандализм мен сатылымның жоғалтылуынан коммерциялық бизнеске келген зиян 20 миллион долларға бағаланды. 2004 жылдың 16 қаңтарында Сиэтл қаласы ДСҰ оқиғалары кезінде наразылық аймағынан тыс жерде ұсталған 157 адаммен келісімге келді, оларға барлығы 250 000 доллар төлеуге міндеттенді. 2007 жылдың 30 қаңтарында федералды қазылар алқасы қаланың наразылықшылардың конституциялық төртінші түзету құқықтарын бұзғанын, оларды нақты себепсіз немесе дәлелсіз ұстағанын анықтады. Осы наразылықтардың ықпалымен 2000 жылдың қыркүйек айында Прагада да ұқсас наразылық болды. 2000 жылдың 27 қыркүйегінде Халықаралық валюта қоры мен Әлемдік банк саммиті кезінде 12 000-ға жуық белсенді наразылық білдіру үшін жиналды.