Қытай мифологиясының ана құдайы – Нүва

Кіріспе

Қытай мифологиясының ана құдайы

Нюва, сондай-ақ Нюгуа деп оқылады, ана құдайы, мәдениет батыры және/немесе Қытай мифологиясының Үш Хуанының мүшесі. Ол Қытай халық дінінде, Қытай буддизмінде, конфуциандық және даосизмде құдай ретінде танылады. Ол адамзатты жаратқан және Көк бағанын жөндеген деп есептеледі. Адамзаттың Жаратушысы ретінде ол әрбір адамды сары саз балшықтан қолмен жасады. Басқа әңгімелерде ол осы рөлді орындағанда, тек ақсүйектерді және/немесе байларды сары топырақтан жасады делінеді. Адамзаттың жаратылуына қатысты әңгімелердегі егжей-тегжейлер әртүрлі болғанымен, ежелгі Қытайда қарапайым халықты қоңыр саздан жаратқаны туралы кең таралған наным болған. Қытай тілінде "күмбез" деген сөз – wo (t=渦), ал "құбыла" деген сөзбен бірдей айтылады (t=蝸). Бұл таңбалардың барлығының оң жағы wa (t=咼) сөзімен құрастырылған, оны зат есім ретінде "спираль" немесе "бұрылыс", ал етістік ретінде "айналу" немесе "бұру" деп аударуға болады, бұл "спиральді қозғалысты" сипаттайды. Осы мифтік мағына оған байланысты көптеген суреттер мен портреттерде кездесетін қолдағы компастар түрінде де бейнеленген. Оның құрметті аты – Ухуан.

Фэншен Яньидегі кейіпкері

Нуа атақты Мин династиясының «Фенгшен Банг» романында кездеседі. Романда көрсетілгендей, Нюва Ся әулетінің заманынан бері Жейд императорының қызы болғандықтан зор құрметке ие; Нюваны жиі «Жылан құдайы» деп атайды. Шан әулеті құрылғаннан кейін Нюва бес түсті тастарды жасады, олар әулетті маусымдық жаңбырлармен және басқа да пайдалы қасиеттермен қорғады. Осылайша, Шан Ронг Шан патшасы Чжоудан оған құрмет көрсету үшін келуін өтінді. Чжоу әдемі ежелгі Нюва құдайының (жарық перде артында отырған) сұлулығына ынтыққаннан кейін, көрші қабырғаға эротикалық өлең жазып, кетіп қалды. Кейін Нюва Сары императорға барып қайтқаннан соң ғибадатханасына келгенде, Чжоудың сөздерінің жамандығын көрді. Ашуға іштенген Нюва Шан әулеті оның жасаған қатесі үшін құлайтынына ант берді. Ашулы Нюва патшаны өлтіру үшін сарайға көтерілді, бірақ кенеттен қызыл жарықтың екі күшті сәулесі оны кері қайтарды. Нюва патша Чжоудың тағы жиырма алты жыл билік ететінін түсінген соң, өзінің үш адамы – Мыңжылдық түлкіні (кейін Даджи атанған), Жейд пипаны және Тоғызбасты фазанды шақырды. Осы сөздермен Нюва Шан әулетіне қасірет әкелді: «Шең Тан алты жүз жыл бұрын жеңген бақыты әлсіреп барады. Сендерге жаңа көк әмірі туралы айтам, ол барлық нәрсенің тағдырын белгілейді. Сендер үш патша Чжоудың сарайына кіріп, оны баурауың керек. Бір нәрсе жасасаңдар да, ешкімге зиян тигізбеңдер. Егер менің бұйрығымды орындап, жақсы орындасаңдар, адам болып қайта тууға мүмкіндік аласыңдар». Осы сөздерден кейін Нюва туралы ешкім естіген жоқ, бірақ ол Шан әулетінің құлауына үлкен ықпал етті.

Адамзат жаратылысы

Қытай мифологиясында Пангу – жарату құдайы. Ол – хаос жұмыртқасының ішінде ұйықтап жатқан алып. Ол оянған кезде тұрып, аспан мен жерді бөліп тастады. Пангу орнынан тұрғаннан кейін қайтыс болады, ал оның денесі өзендерге, тауларға, өсімдіктерге, жануарларға және әлемдегі барлық нәрсеге айналады. Олардың ішінде Хуаксу (華胥) деп аталатын күшті жаратылыс бар еді. Хуаксу Фуси мен Нюва есімді егіз ағасы мен апасын дүниеге әкелді. Фуси мен Нюваның адам беті мен жылан денесі болған деп айтылады. Нюва уақыт өте келе күшейген жалғыздығының салдарынан адамзатты жаратты. Ол сары топырақтан немесе басқа нұсқаларда сары саз балшықтан адамдарды жасады. Бұл адамдар кейін қоғамдағы бай және мәртебелі азаматтарға айналды, себебі оларды Нюваның өз қолымен жасаған еді. Дегенмен, адамзаттың көп бөлігі Нюваның оларды жаппай өндіру үшін сазға жіп жүгіртіп жасаған кезде пайда болды, өйткені әрбір адамды қолмен жасау тым көп уақыт пен күш жұмсауды қажет етті. Бұл жаратылыс туралы әңгіме ежелгі Қытайдағы әлеуметтік иерархияның себептерін түсіндіреді. Ақсүйектер өздерінің адамзаттың көпшілігінен маңыздырақ екеніне сенді, себебі Нюва оларды жасауға уақыт жұмсады және олар тікелей оның қолынан өтті. Нюва ағасы Фусиден үш ай кейін дүниеге келді, оны кейін күйеуі ретінде қабылдады; осы неке Нюваның неке идеясын ойлап тапқаны үшін есептеледі. Олар үйленер алдында Куньлун тауында тұрды. Екеуі бір-біріне ғашық болып, күнәға батқаннан кейін дұға оқылды. Дұға былай деді: «Уа, Көк! Егер бізді күйеу-әйел ретінде жібергің келсе, онда барлық тұманды буды жина. Әйтпесе, барлық тұманды буды таратып жібер». Сонымен қатар, еркек және әйел жынысының жүйесі, янь-ин философиясы мұнда күрделі түрде көрініс табады: біріншіден, Фуси мен Нюва, екіншіден, компас (еркек) және квадрат (әйел), үшіншіден, Нюва (әйел) компаспен (еркек) және Фуси (еркек) квадратпен (әйел).

Pangu was said to be the creation god in Chinese mythology. He was a giant sleeping within an egg of chaos. As he awoke, he stood up and divided the sky and the earth. Pangu then died after standing up, and his body turned into rivers, mountains, plants, animals, and everything else in the world, among which is a powerful being known as Huaxu (華胥). Huaxu gave birth to a twin brother and sister, Fuxi and Nüwa. Fuxi and Nüwa are said to be creatures that have faces of human and bodies of snakes. Nüwa created humanity due to her loneliness, which grew more intense over time. She molded yellow earth or, in other versions, yellow clay into the shape of people. These individuals later became the wealthy nobles of society, because they had been created by Nüwa's own hands. However, the majority of humanity was created when Nüwa dragged string across mud to mass produce them, which she did because creating every person by hand was too time and energy consuming. This creation story gives an aetiological explanation for the social hierarchy in ancient China. The nobility believed that they were more important than the mass produced majority of humanity, because Nüwa took time to create them, and they had been directly touched by her hand. Nüwa was born three months after her brother, Fuxi, whom she later took as her husband; this marriage is the reason why Nüwa is credited with inventing the idea of marriage. Before the two of them got married, they lived on mount K'un lun. A prayer was made after the two became guilty of falling for each other. The prayer is as follows,

"Oh Heaven, if Thou wouldst send us forth as man and wife, then make all the misty vapor gather. If not, then make all the misty vapor disperse." In addition, the system of male and female sex, the yang yin philosophy, is expressed here in a complex way: first as Fuxi and Nüwa, then as a compass (masculine) and a square (feminine), and thirdly, as Nüwa (woman) with a compass (man) and Fuxi (man) with a square (woman).

Нүва аспанды түзетеді

"Нюва аспанды жөндеді" – қытай мәдениетінде кеңінен танымал тақырып. Нюваның батылдығы мен даналығы ежелгі қытайларды табиғаттың күштерін бақылауға шабыстады және қытай ақындары, суретшілері мен мүсіншілерінің сүйікті тақырыбына айналды, сондай-ақ көптеген поэзиялық және көркем туындыларға, мысалы, романдарға, фильмдерге, картиналарға және мүсіндерге ұқсас өнер түрлеріне әсер етті; мысалы, Наншан мен Яаньды безендіретін мүсіндер. "Хуайнаньцзы" аспанды тік тұрғызған төрт тіректің түсініксіз себептермен қалай құлап кеткені туралы ежелгі әңгімені баяндайды. Басқа да дереккөздер себебін түсіндіруге тырысты, яғни, Гонг-Гонг пен Чжуаньсю немесе Чжуронг арасындағы шайқас. Гонг-Гонг жеңілісін қабылдамай, төрт тіректің бірі болған Бучжоу тауына қасақана бас соғып, аспанның жартысын құлатты, жердің өзі жарылды; Жердің орталық осі оңтүстік-шығысқа қарай еңкейді, ал аспан солтүстік-батысқа қарай көтерілді. Осы себепті Қытайдың батыс аймағы шығыс аймағынан биік, ал көптеген өзендер оңтүстік-шығысқа қарай ағып жатыр делінеді. Осы түсіндірме Күн, Ай және жұлдыздардың солтүстік-батысқа қарай жылжуына да қатысты. Өрт орманды жайлады, жабайы жануарлар қоздырылып, бейкүнә халыққа шабуыл жасады, ал жердің жарығынан ағып шыққан су тоқтаусыз ағып жатты. Нюва жасаған адамдарына ашыған Нюва аспанды жөндеуге кірісті. Ол өзен төсегінен бес түрлі түсті тас (қызыл, сары, көк, қара және ақ) жинап, оларды балқытып, аспанды жамау үшін пайдаланды: содан бері аспан (бұлттар) түрлі-түсті болды. Содан кейін ол алып тасбақаны (немесе қабықтаны) өлтірді, кейбір деректерде оны Ао деп атады, аспанды тік тұрғызу үшін жаңа тіректер ретінде пайдалану үшін жаратылыстың төрт аяғын кесіп алды. Бірақ Нюва жұмысты мінсіз орындамады, себебі аяқтардың әртүрлі ұзындығы аспанды қисайтып жіберді. Жұмысты аяқтағаннан кейін Нюва жабайы жануарларды қуды, өртті сөндірді және жанып жатқан қамыстың күлін пайдаланып су тасқынын бақылады, соның нәтижесінде әлем бұрынғыдай тыныштанды.

Nüwa Mends the Heavens is a well known theme in Chinese culture. The courage and wisdom of Nüwa inspired the ancient Chinese to control nature's elements and has become a favorite subject of Chinese poets, painters, and sculptors, along with so many poetry and arts like novels, films, paintings, and sculptures; e. g. the sculptures that decorate Nanshan and Ya'an. The Huainanzi tells an ancient story about how the four pillars that support the sky crumbled inexplicably. Other sources have tried to explain the cause, i. e. the battle between Gong Gong and Zhuanxu or Zhurong. Unable to accept his defeat, Gong Gong deliberately banged his head onto Mount Buzhou (不周山) which was one of the four pillars. Half of the sky fell which created a gaping hole and the Earth itself was cracked; the Earth's axis mundi was tilted into the southeast while the sky rose into the northwest. This is said to be the reason why the western region of China is higher than the eastern and that most of its rivers flow towards the southeast. This same explanation is applied to the Sun, Moon, and stars which moved into the northwest. A wildfire burnt the forests and led the wild animals to run amok and attack the innocent peoples, while the water which was coming out from the earth's crack didn't seem to be slowing down. Nüwa pitied the humans she had made and attempted to repair the sky. She gathered five colored stones (red, yellow, blue, black, and white) from the riverbed, melted them and used them to patch up the sky: since then the sky (clouds) have been colorful. She then killed a giant turtle (or tortoise), some version named the tortoise as Ao, cut off the four legs of the creature to use as new pillars to support the sky. But Nüwa didn't do it perfectly because the unequal length of the legs made the sky tilt. After the job was done, Nüwa drove away the wild animals, extinguished the fire, and controlled the flood with a huge amount of ashes from the burning reeds and the world became as peaceful as it was before.

Нува патшайым

Көптеген қытайлар үш билеуші мен бес императорды жақсы біледі, яғни адамзаттың алғашқы басшыларын және Солтүстік Қытай нанымы бойынша мәдениеттің қаһармандарын. Бірақ тізімдер әртүрлі және қолданылған дереккөздерге байланысты. Бір нұсқада Нюва Фуксиден кейін және Шеннонгтан бұрын билік еткен Үш билеушінің бірі ретінде келтіріледі. Үш билеуші туралы мифте оларды жартылай құдайлар деп есептейді, ал миф императорлық биліктің маңыздылығын көрсету үшін пайдаланылады. Дереккөздер арасындағы айырмашылық Қытайдың Цинь және Хан династияларынан бұрын әдетте бөлініп жүргенінен туындайды, ал Фукси, Шэньнонг және Нюва нұсқалары билік пен құрылымды күшейту үшін қолданылған. Өзінің аналық билігі тұсында ол көршілес тайпа басшысымен шайқасып, жеңіп, оны таудың шаңырағына алып шықты. Әйелден жеңілген басшы тірі қалғанына қынжылып, кек алу үшін және өзін-өзі өлтіру үшін аспан бамбугіне басын соқты. Оның осы әрекетінен аспанда тесік ашылып, бүкіл әлемді су басты. Су тасқыны Нюва мен оның құдайлық күшімен қорғалған әскерінен басқа барлық адамдарды құртты. Содан кейін Нюва бес түрлі таспен аспанды жамап, судың кері шегінуіне себеп болды.

Танымал мәдениет

Мин династиясының «Құдайлардың инвестициясы» (1567) фантастикалық романында Нюва Шан династиясының құлдырауына себепкер болды, өйткені ол Түлкі жындысы Даджиді король Чжоуды сыбайлас жемқорлыққа итермеледі, себебі ол ғибадатханадағы оның мүсінін сөзбен қорлаған еді. Цин династиясының «Қызыл бөлме арманы» (1754) романы Нуваның аспанды жамау үшін 36 501 тас жинағанын, бірақ біреуін қолданбағанын баяндайды. Қолданбаған тас романның маңызды бөлігі болып табылады. Профессор Юань Сикунның «Аспанды жамау» деп аталған Нюва құдайының мүсіні 2012 жылдың 19 сәуірінде Нью-Йорк қаласының Таймс-скверінде Жер күнін (2012) тойлау мақсатымен қойылды, бұл озон қабатын қорғаудың маңыздылығын символдайды. Бұрын бұл 3,9 метрлік мүсін Бейжіңде көрсетілген, ал қазір 2012 жылдың 21 қарашасынан бері Вена халықаралық орталығында (Вена) орналасқан. Қытайлық «The Legend of Sword and Fairy» (1995, қазіргі кезде) бейне ойындары сериясында көптеген ойыншылар кейіпкерлері – Нюваның ұрпақтары болып табылатын әйел жартылай құдайлар. «Нюва құдайы аспанды жамап алады» (2013) – Zero Studio компаниясының iPhone және iPad үшін жасаған қосымшасы. Нуваның аспанды жамауы туралы әңгімені «Кэрол Чен» өзінің «Нюва құдайы аспанды жамап алады» (2014) кітабында қайта баяндады, оның суреттерін «Менг Сяньлонг» салған. 2014 жылы Гонконгта түсірілген Чан Пу сой режиссерлік еткен «Маймыл патша» фильмінде Нефрит императоры (Чоу Юн Фат) мен Буль-демон патшасы (Арон Квок) арасындағы шайқас көрсетіледі. Нува (Жан Цзилин) аспанды жөндеу үшін және оны басып келген жын-перілерден қорғау үшін көктегі қақпаны жасау үшін өзін құрбан етеді. SMITE ойынында ойналатын қытай құдайы ретінде қосылды. Нува – «Shin Megami Tensei V» ойынының маңызды кейіпкері. Ну Ва «Династиялық жауынгерлер» сериясында ойналатын кейіпкер. 2022 жылғы «Dislyte» мобильдік ойынында Фэн Нукси – Нуваның күшіне ие аңыздық Эспер. «Гремлинде» Могвайды Нува жаратқан. Нуваның бес түсті тастармен аспанды жөндеуі және оның құрбандығы Priest-тің BL романы «Guardian (Zhen Hun)» естелік сахнасының бір бөлігі ретінде пайда болады.

The Ming dynasty fantasy novel Investiture of the Gods (1567) has Nüwa being an instigator of Shang dynasty's collapse, as she sent the fox demon Daji to corrupt King Zhou for the latter verbally desecrating her statue at a temple. The Qing dynasty novel Dream of the Red Chamber (1754) narrates how Nuwa gathered 36,501 stones to patch the sky but left one unused. The unused stone plays an important role in the novel's storyline. A goddess Nüwa statue named Sky Patching by Prof. Yuan Xikun was exhibited at Times Square, New York City, on 19 April 2012 to celebrate Earth Day (2012), symbolized the importance of protecting the ozone layer. Previously, this 3.9 meters statue was exhibited on Beijing and now is placed on Vienna International Centre, Vienna since 21 November 2012. In the Chinese video game series The Legend of Sword and Fairy (1995 now), a number of player characters are female demigod descendents of Nüwa, who is portraited to be the mother goddess expelled from the Pantheon of Heaven due to her allegiance to the humans rebelling against the tyranny of deities. "Goddess Nuwa patches up the sky" (2013) is an application for iPhone and iPad by Zero Studio. The story of Nuwa patching the sky was being retold by "Carol Chen" on her book "Goddess Nuwa Patches Up the Sky" (2014) which was illustrated by "Meng Xianlong". The 2014 hong kong movie The Monkey King directed by Cheang Pou soi shows the battle between Jade Emperor (Chow Yun Fat) and Bull Demon King (Aaron Kwok). Nuwa (Zhang Zilin) sacrifices herself to repair heaven and make a heavenly gate to protect heaven from invading demons. Added as a playable Chinese goddess in SMITE. Nuwa is a major character in Shin Megami Tensei V.
Nu Wa is a playable character in the Dynasty Warriors series. In the 2022 mobile game Dislyte, Feng Nuxi is a Legendary Esper with the powers of Nuwa. In Gremlins, Nuwa is the one who created the Mogwai. Nuwa mending the sky with the five colored stones and her sacrifice appears in Priest's BL novel Guardian (Zhen Hun) as part of a memory sequence.

Жалпы әдебиеттер

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to be able to fulfill your request. I will then use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing accuracy to the original English meaning.