Кіріспе

Қытай мифологиясындағы аңыздық жаратылыс

Қытай айдаһары, сондай-ақ лонг, лун немесе лун деп те аталады, қытай мифологиясында, қытай халық мұрасында және жалпы қытай мәдениетіндегі аңыздық жаратылыс болып табылады. Қытай айдаһарлары тасбақалар мен балықтар сияқты көптеген жануарлардың пішінін алады, бірақ көбінесе төрт аяқты жылан тәрізді бейнеленеді. Ғалымдар қытай айдаһарының пайда болуына қатысты төрт сенімді теорияны анықтады: жыландар, қытай аллигаторлары, нөсер жаңбырға табыну және табиғатқа табыну. Олар дәстүрлі түрде қуатты және жақсылыққа бастайтын күштерді, әсіресе суды бақылауды символдайды.

Символизм

Тарихи тұрғыдан алғанда, қытай айдаһары Қытай императорымен байланысты болған және императорлық билікті көрсететін символ ретінде қолданылған. Хан әулетінің негізін қалаушы Лю Банг, анасы айдаһар армандағанын айтқаннан кейін оның дүниеге келгенін мәлімдеді. Тан әулеті кезінде императорлар патшалық белгі ретінде айдаһар суреті бар киімдер киген, ал жоғары лауазымды шенеуніктерге де айдаһар киімдері сыйланған. Юань әулеті тұсында екі мүйізді, бес тырнақты айдаһар тек «Көк ұлы» немесе император ғана пайдалануына рұхсат етілген, ал төрт тырнақты айдаһарды ханзадалар мен ақсүйектер қолданған. Айдаһар кейде Батыста Қытайдың ұлттық нышаны ретінде қолданылады, бірақ мұндай қолданыс Қытай Халық Республикасында немесе Тайваньда кең таралмаған. Оның орнына ол көбінесе мәдениет символы ретінде қолданылады. Гонконгта, британдық үкімшілік кезінде айдаһар қанатты гербтің құрамына кірген. Кейіннен ол Brand Hong Kong дизайнының бір бөлігіне айналды, бұл үкіметтік жарнамалық символ. Қытай айдаһары еуропалық айдаһардан өте ерекше мағынаға ие – еуропалық мәдениеттерде айдаһар отты тыныс алатын, агрессивті жаратылыс, ал қытай айдаһары – өркендеу мен бақытты білдіретін рухани және мәдени символ, сондай-ақ үйлесімділікті қамтамасыз ететін жаңбыр құдайы. Қытай үкіметі 2008 жылғы жазғы Олимпиаданың ресми талисманы ретінде айдаһарды пайдаланудан бас тартты, себебі айдаһар Қытайдан тыс жерлерде агрессивті мағынаға ие, сондықтан олар одан да «достық» нышандарды таңдады. Кейде қытай халқы «Айдаһар ұрпақтары» терминін этникалық өзіндік белгі ретінде қолданады, бұл 1970 жылдарда басталған үрдістің бір бөлігі, онда әртүрлі азиялық ұлттар өздерін бейнелеу үшін жануарлар символдарын іздеді. Мысалы, моңғолдар қасқырды өздерінің арғы аталары деп санайды.

Мемлекеттік пайдалану

Аждаһа көптеген династиялар бойындағы қытай императорының символы болды. Цинь династиясы тұсында Көк Аждаһа алғашқы қытай ұлттық туында суреттелген. Ол 1913 жылдан 1928 жылға дейін Қытай Республикасы қолданған Он екі таңбаның ұлттық нышанында қайтадан пайда болды. Аждаһа Вьетнамның мемлекеттік символы ретінде де қолданылған. Нгуен әулеті кезінде аждаһа императорлық байрақтарда бейнеленген. Ол сондай-ақ Вьетнам мемлекетінің, кейін Оңтүстік Вьетнамның елтаңбасында да суреттелген.

Шығу тегі

Ежелгі қытайлықтар өздерін «аждаһаның құдайлары» деп атаған, себебі қытай аждаһары – ата-бабалардан және ци энергиясынан пайда болған эволюцияны бейнелейтін қиял желісінен туған жорғалаушы. Қызыл қоңыр тастан жасалған зооморфты композициядағы аждаһар бейнесіндегі мотивтер Чжахай (Ляонин) жеріндегі Шыңлонгва мәдениетінде (б.з.д. 6200–5400 жылдар) табылған. Қытай мәдениетінде аждаһарлардың болуы бірнеше мың жылға соққан, 1987 жылы Хэнаньдағы Яншао мәдениетінен б.з.д. V мыңжылдыққа жататын аждаһар мүсіні табылды. Сонымен қатар, Хонгшан мәдениетінен (б.з.д. 4700–2900 жылдар) оралған түріндегі жаде белгілері қазылып алынған. Ең ерте аждаһар артефактілерінің бірі – Хонгшан мәдениетінен шыққан шошқа-аждаһар мүсіндері. Оралған аждаһар немесе жылан бейнесі ертедегі қытай мәдениетінде маңызды рөл атқарды. Қытай жазуының ең алғашқы кезеңдеріндегі «аждаһар» таңбасы осыған ұқсас оралған формада, ал Шан дәуірінен келген жаде аждаһар әшекейлері де сондай. Ежелгі қытайлықтар жер қазып шығарған қазба сүйектерді «аждаһар сүйектері» деп атап, оларды осылай тіркеген. Мысалы, б.з.д. 300 жылы Чан Цю Сичуаньда «аждаһар сүйектерін» табу туралы жазба қалдырған. Бұл «аждаһар сүйектері» қазіргі заманда көбінесе динозавр сүйектері деп есептелсе де, палеонтолог Марк Виттонның сөзіне сүйенсек, мұны растайтын аз ғана дәлел бар (2007 жылғы ауыл тұрғындарының динозавр сүйектерін «аждаһар сүйектері» ретінде жинағаны туралы хабардан басқа). XIX ғасырдағы «аждаһар сүйектері» туралы тарихи мәліметтер олардың басым көпшілігі сүтқоректілерге, мысалы, Hipparion сияқты жойылған жылқыларға тиесілі екенін көрсетеді.

Мифологияда

Қытайлық айдаһар бастапқыда тотемдер немесе табиғи жаратылыстардың стилденген бейнелері ретінде пайда болып, кейін мифтік жануарға айналды. Хан әулетінің ғалымы Ван Фу қытай мифтерінде ұзын айдаһардың тоғыз анатомиялық ерекшелігі бар екенін жазған. Адамдар айдаһарды жылқы басы және жылан құйрығымен бейнелейді. Сондай-ақ, айдаһардың «үш буын» және «тоғыз ұқсастығы» туралы айтылады: бастан иыққа, иықтан кеудеге және кеудеден құйрыққа дейін. Бұл – буындар. Ал тоғыз ұқсастық мыналар: мүйіздері бұғыға, басы түйеге, көздері демонға, мойны жыланға, ішкі ағзалары моллюскаға (shen, 蜃), қабыршақтары карпқа, тырнақтары бүркітке, табандары жолбарысқа, құлақтары сиырға ұқсайды. Басының үстінде ірі дөңгелек сияқты [chimu] (尺木) деп аталатын нәрсе болады. Егер айдаһарда [chimu] болмаса, ол аспанға көтеріле алмайды. Басқа да дереккөздерде тоғыз жануарға ұқсас белгілердің тізімі келтіріледі. Синолог Анри Доре [фр.] нағыз айдаһардың мына сипаттамаларын атап көрсеткен: «Айдың мүйіздері. Аңғалдың басы. Демонның көзі. Жыланның мойны. Тасбақаның ішкі ағзалары. Құстың тырнақтары. Жолбарыстың алақаны. Сиырдың құлақтары. Ол мүйіздері арқылы естиді, ал құлақтары естімейді». Ол сондай-ақ: «Басқалары қоянның көзі, бақаның ішкі ағзасы, карптың қабыршағы бар екенін айтады» дейді. Қытай айдаһарлары физикалық тұрғыдан жинақы деп есептелген. 117 қабыршақтың 81-і янь (позитивті) энергиясына, ал 36-сы инь (негативті) энергиясына жатады. Бастапқыда айдаһар игілікті, дана және әділ болған, бірақ буддистер кейбір айдаһарлардың арасында зұлымдыққа ұшырау мүмкіндігі туралы түсінік енгізді. Су не істесе, сондай, кейбір айдаһарлар да су тасқыны, толқындар және дауылдар арқылы қиратқыш болуы мүмкін. Ең жаман су тасқындарының айдаһарды ренжіткен адамнан туындағанына сенеді. Қытай айдаһарларының көптеген суреттерінде олардың жақ астында немесе тырнақтарында жалыстаған інжу-маржан бейнеленген. Бұл інжу-маржан рухани күш, даналық, өркендеу, билік, өлместік, күннің күркірі немесе аймен байланысты. Қытай өнерінде жалыстаған інжу үшін күрескен немесе оны қуған екі айдаһар бейнеленеді. Қытай айдаһарлары кейде алдыңғы аяқтарынан жарғақ тәрізді қанаттары өсіп шыққан күйде бейнеленеді, бірақ көпшілігінде қанаттары жоқ, себебі олардың ұшу қабілеті (және жаңбырды/суды басқару және т.б.) мистикалық және физикалық қасиеттерінің нәтижесі емес. Бұл сипаттама айдаһардың суреттерінде бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Айдаһар сонымен қатар шексіз табиғаттан тыс күштерге ие болған. Ол жібекқұртқа айналып, немесе бүкіл ғаламшарымыз сияқты үлкен болуы мүмкін. Бұлттар арасында ұшып, немесе суға жасырынуы мүмкін (Гуанзидің айтуынша). Бұлттарды құра алады, суға айнала алады, қоршаған ортаға бейімделу үшін түсін өзгерте алады және тиімді камуфляж немесе қараңғыда жарқырауы мүмкін (Шоувен Цзезиге сәйкес). Көптеген елдердегі халық аңыздарында айдаһардың зодиактың басқа 11 жануарының барлық қасиеттеріне ие екендігі айтылады, оларға Сыңардың мұрты, Сиырдың беті мен мүйіздері, Жолбарыстың тырнақтары мен тістері, Қоянның ішкі ағзалары, Жыланның денесі, Аттың аяқтары, Ешкінің сақалы, Маймылдың ақылы, Әтектің шоқысы, Иттің құлақтары және Доңыздың мұрыны жатады. Кейбір орталарда айдаһарды төмен қаратып бейнелеу жаман сәттілік әкеледі деп саналады, себебі айдаһарды аспанға көтеріле алмайтындай етіп қою – құрметсіздік. Сонымен қатар, татуировкаларда айдаһар бейнелері жиі кездеседі, себебі олар күш пен биліктің символы, әсіресе айдаһарлардың өзіндік мағынасы бар қылмыстық ұйымдарда. Сондықтан, адам айдаһарды терісінде тағуға лайық болу үшін қатал және күшті болуы керек, әйтпесе оның сәттілігі айдаһарлармен жойылмауы керек. Көркемсурет тарихшысы Джон Бордманның айтуынша, қытай айдаһары мен үнді макарасының бейнелері грек мифологиясындағы Кеттің әсерінен туындаған болуы мүмкін, мүмкін Жібек жолының суреттерінен кейін, себебі қытай айдаһары көбірек рептилия тәрізді болды және кейіннен басының пішіні өзгерді.

Ауа райы мен суды басқару

Қытайлық айдаһарлар халық дінінде су және ауа-райымен тығыз байланысты. Олар шарлауықтар, өзендер немесе теңіздер сияқты қозғалатын сулардың билеушілері деп есептеледі. Аждаһа құдайы – жаңбырды таратушы, сондай-ақ янның зооморфтық бейнесі, ұрпақ берудің еркек күші. Су мен ауа-райының билеушісі ретінде айдаһар көбінесе адам кейпінде, патша киімін киген, бірақ айдаһар басы мен патша тақиясын киген түрінде бейнеленеді. Төрт ірі Аждаһа патшасы бар, олар Төрт теңізді білдіреді: Шығыс теңізі (Шығыс Қытай теңізіне сәйкес), Оңтүстік теңізі (Оңтүстік Қытай теңізіне сәйкес), Батыс теңізі (кейде Цинхай көлі және одан әрі) және Солтүстік теңізі (кейде Байкал көлі деп аталады). Осы себепті олар сумен байланысты ауа-райы құбылыстарының "жауаптылары" ретінде қарастырылады. Көне заманда көптеген қытай ауылдарында (әсіресе өзендер мен теңіздерге жақын жерлерде) жергілікті "айдаһар патшасына" арналған ғибадатханалар болған. Құрғақшылық немесе су тасқыны болған кезде, жергілікті әулет өкілдері мен үкімет шенеуніктері жаңбыр тілеу үшін немесе оны тоқтату үшін қауымға құрбандық шалып, басқа да діни рәсімдер өткізуге жетекшілік ететін. Бес әулет және он патшалық кезеңіндегі Уэй патшасы, теңізді "бағындырған" кең ауқымды гидротехникалық жобалары үшін "Айдаһар патшасы" немесе "Теңіз Айдаһар патшасы" деп белгілі болды. Қытай, Корея, Вьетнамның жағалау аймақтарында дәстүрлі аңыздар мен кит құдайларын теңіздегі адамдардың қорғаушылары ретінде құрметтеу, буддизм келгеннен кейін Айдаһар патшаларымен байланыстырылды.

Императорлық биліктің символы

Қытай аңызына сәйкес, Қытайдың алғашқы екі түп атасы, ең алғашқы Есік пен Сары император, айдаһармен тығыз байланысты болған. Өкімет етуінің соңында, алғашқы аңыз әміршісі Сары император өзінің нышанына ұқсайтын айдаһарға айналып, көкке көтерілді дегенді айтады. Екінші аңыз билеушісі, Ян императоры, анасының мифтік айдаһармен телепатиялық байланысы арқылы дүниеге келген. Қытайлықтар Сары император мен Ян императорын өздерінің ата-бабалары санайды, сондықтан олар кейде өздерін "айдаһардың ұрпақтары" деп атайды. Осы аңыз қытай айдаһарының императорлық биліктің символы ретінде қолданылуына да себепкер болды. Айдаһарлар (әдетте әр аяғында бес тырнағы бар) көптеген қытай әулеттерінде императордың символы болған. Цин әулеті кезінде императорлық айдаһар сары немесе алтын түсті, ал Мин әулеті кезінде қызыл түсті болды. Императорлық тақ "Айдаһар тағы" деп аталды. Цин әулетінің соңында айдаһар тіпті ұлттық ту ретінде қабылданды. Айдаһарлар император сарайлары мен императорлық қабірлердегі баспалдақтар мен жолдарда бейнеленген, мысалы, Пекиндегі Тыйым салынған қалада. Кейбір қытай аңыздарында император айдаһар пішіндес туылған белгімен дүниеге келуі мүмкін. Мысалы, бір аңыз, айдаһар пішіндес белгісімен туылған шаруаның жосық билікті құлатып, жаңа әулет құрғанын айтады; тағы бір аңызда, дұшпандарынан жасырынып жүрген ханзаданың айдаһар пішіндес белгісі арқылы танылуы туралы айтылады. Ал Қытай императоршасы көбінесе қытай фениксімен байланысты болған.

Қазіргі тәжірибе

Аждаһа құдайына құлшылық ету бүкіл Қытайда бесінші және алтыншы айларда құрбандықтар мен шерулермен тойланады, әсіресе алтыншы айдың он үшінші күні – оның туған күні. Қазіргі Хэбэйдегі жақсылықты қолдаушылардың халықтық діни қозғалысы негізінен жалпылама Аждаһа құдайына бағышталған, оның иконасы – аты жазылған тақташа, осы себепті ол "Аждаһа тақташасы қозғалысы" деп аталды.

Неолит дәуірі

Аждаһалар немесе аждаһаға ұқсас бейнелер Қытайдың бүкіл территориясында неолит дәуіріндегі археологиялық қазбаларда кеңінен табылған. Аждаһалардың ең алғашқы суреттері Шыңлонгва мәдениетінің жерлерінде кездеседі. Сианьдағы Яншао мәдениетінің ескерткіштерінде аждаһа мотивтері бар саз ыдыстар жасалған. Яншао мәдениетімен байланысты Пуянгтағы Шишуйпо жерлеу орнында моллюскалардың қабықтарынан жасалған ірі аждаһа мозаикасы табылды. Лянчжу мәдениеті де аждаһаға ұқсас өрнектер жасаған. Қазіргі Ішкі Монғолиядағы Хонгшан мәдениетінің ескерткіштерінде қытай аждаһаларының алғашқы үш өлшемді бейнесі саналатын шошқа аждаһа пішіндегі жаде заттары табылды. Мұндай ерте пішіннің бірі – шошқа аждаһа. Ол – иілген, созылған денелі, қабаның басына ұқсайтын басы бар жануар. Қытай жазуының ең ерте кезеңдеріндегі "аждаһа" иероглифі де осы иілген пішінге ие, сондай-ақ Шан әулетінен табылған жаде аждаһа бейнелері де осы сипатта. Лонгшан мәдениетінің екінші кезеңінен Таоси (Шаньси) қаласында қызыл керамикалық бұйымдарға боялған жылан тәрізді аждаһа денесі табылды, ал Ерлитуда шамамен 2000 дана түркіз бен жадемен қапталған аждаһаға ұқсас зат табылған.

Аждаһаның тоғыз ұлы

Бірнеше Мин дәуірінің мәтіндері Аждаһаның тоғыз ұрпағы (龍生九子) деп аталатындарды тізімдейді, содан кейін олар танымал қытай әңгімелері мен жазбаларында маңызды орын алады. 1567–1624 жылдар аралығында өмір сүрген 謝肇淛 (Xie Zhaoqi) өзінің Wu Za Zu 五雜俎 (шамамен 1592 жыл) еңбегінде М. В. де Виссер аударғандағы мынадай тізімді келтіреді:
XVI ғасырдың соңындағы белгілі еңбек "Вузазу" аждаһардың тоғыз түрлі баласы туралы мәлімдейді, олардың пішіндері сипаттарына сәйкес әшекей ретінде қолданылады. [Пулао, төрт аяқты, кішкентай пішіндегі, айқайлауды ұнататын аждаһарлар] қоңыраулардың үстіне тұтқа ретінде орнатылады. [qiú niú], музыканы ұнататындар, музыкалық аспаптарды безендіру үшін қолданылады. [Чивэнь, жұтуды ұнататындар] үйдің екі жақ шаршысының басына орналастырылады (барлық жаман ықпалдарды жұту үшін). [Чаофэн], аждаһарға ұқсас жануарлар, оларға саяхаттау ұнайды, үйдің төрт бұрышына қойылады. [Яцзы], өлтіруді ұнататындар, қылыш сақшыларына қашап салынған. [Сиси], [чиху (бір түрлі кішкентай пішіндегі аждаһар)] пішінінде және әдебиетті жақсы көретіндер, қабір ескерткіштерінің қабырғаларында бейнеленген. [Биань], сот ісін ұнататындар, түрме қақпасының үстіне қойылады (қорғау үшін). Отыруды ұнататын [Суаньни] буддалық мүсіндердің негізінде (Буддалардың немесе Бодхисаттвалардың аяқтарының астында) бейнеленген. Соңында, [Бикси], сондай-ақ [Бася], ауыр заттарды көтеруді ұнататын үлкен тасбақалар, қабір ескерткіштерінің астына орналастырылады. Бұдан өзге, сол автор аждаһардың тоғыз басқа да түрін атап өтеді, олар түрлі заттар мен ғимараттарды әшекейлеу үшін олардың ұнатуына қарай қолданылады: түрмелер, су, жаңа ұсталған балықтың немесе жаңа сойылған еттің иісі, жел мен жаңбыр, әшекейлер, түтін, ауызды жабу (кілт тесіктерін безендіру үшін қолданылады), тік беткейлерде тұру (үй төбелеріне орналастырылады) және от. Шенг'ань вайджи (升庵外集) жинағының авторы Ян Шен (1488–1559) аждаһардың тоғыз баласына басқаша 5-ші және 9-шы атауларды берді: таотиэ, жануар пішіні, жеуді жақсы көреді және тағамға қатысты заттарда кездеседі, және цзяоту, ол қоңқа немесе моллюскаға ұқсайды, мазалауды ұнатпайды және алдыңғы есікте немесе есік алдында қолданылады. Янның тізімі: биси, чивэнь немесе чаофэн, пулао, биань, таотиэ, циуниу, яцзы, суаньни және цзяоту. Сонымен қатар, [бася], жорғалаушы жануарлар мен аждаһардың будандары, су ішуді ұнататын жаратылыс туралы айтылатын сөздер де бар, көбінесе көпір құрылыстарында қолданылады. "Аждаһардың балалары" тізімінің ең ерте куәлігі Лу Ронгтың (1436–1494) "Шуюань задзи" (菽園雜記, бұршақ бақшасынан алынған түрлі жазбалар) кітабында кездеседі; алайда, ол тізімде әртүрлі антиквариаттардың синонимдері ғана емес, аждаһардың балалары екеніне назар салды. Аждаһардың тоғыз ұлы 2012 жылғы аждаһар жылында Шанхай монетасымен күміс және қоладан жасалған екі монета жинағымен бейнеленді. Әр монетада 9 ұлдың бірінің бейнесі бейнеленген, сондай-ақ монеталардың артында әке аждаһардың суреті бар. Бұл қытай тіліндегі мақал, яғни әр бауырдың өзіне тән жақсы қасиеттері бар.

Аждаһа тырнақтары

Ертедегі қытай айдаһарлары екі-бес тырнақпен бейнеленген. Қытай айдаһарын қабылдаған түрлі елдерде әртүрлі талғамдар болған: Моңғолия мен Кореяда төрт тырнақты айдаһар қолданылса, Жапонияда үш тырнақты айдаһар жиі кездесетін. Қытайда Тан әулеті тұсында киімге үш тырнақты айдаһарды көп пайдаланған. Айдаһар мотивін пайдалану Юань әулеті кезінде қатаң ережеленді, бес тырнақты айдаһар императордың ғана пайдалануына арналды, ал ханзадалар төрт тырнақты айдаһарды қолданды. Феникс және бес тырнақты екі мүйізді айдаһар Юань әулетінің шенеунік киімдеріне және табақ, ыдыс сияқты басқа да заттарға қолданылмады. Сонымен қатар, қарапайым халыққа «Қылин, ер Фенхуан (қытай фениксі), ақ қоян, линчжи, бес саусақты екі мүйізді айдаһар, сегіз айдаһар, тоғыз айдаһар, «Он мың жыл», «Бақыт және ұзақ өмір» сөздері, алтын сары түс» және т.б. суреттері бар киім киюге тыйым салынды. Мин әулетінің Хунъу императоры Юань әулетінің айдаһар мотивін пайдалану ережелерін үлгі етіп алып, айдаһардың өзінің нышаны болатынын және бес тырнақты болу керектігін жарлық етті. Төрт тырнақты айдаһар императорлық ақсүйектер мен белгілі бір жоғары лауазымды шенеуніктерге арналды. Үш тырнақты айдаһар төменгі шендегілер мен жалпы халық қолданды (Мин әулеті кезінде түрлі қытай тауарларында кеңінен кездесетін). Дегенмен, айдаһар тек императорлық отбасымен тығыз байланысты таңдалған патшалар үшін, әдетте әртүрлі символдық түстерде болды, ал императордан басқа кез келген адам толық алтын түстес бес тырнақты Ұзын айдаһар мотивін пайдаланса, бұл ауыр қылмыс саналды. Тырнақтардың саны мен түстерін дұрыс пайдаланбау сатқындық деп есептелді және қылмыскердің бүкіл руы жазаланды. Цин әулеті кезінде маньчжулар бастапқыда үш тырнақты айдаһарды ең қасиетті деп санады және 1712 жылға дейін оны қолданды, содан кейін бес тырнақты айдаһармен алмастырды, ал Цин императорларының портреттері көбінесе бес тырнақты айдаһармен бейнеленді. Императорлық коллекциядан сыйлық ретінде немесе сарай евнухтарының ұрлығы арқылы (ұзақ жылдар бойына жалғасқан мәселе) кеткен өнер туындыларында, мүмкіндігі болған жағдайда, әр жиынтықтан бір тырнақ алынып тасталды, мысалы, кескінді лактан жасалған бірнеше бұйымдар, соның ішінде Лондондағы Виктория және Альберт мұражайындағы әйгілі қытай лактан жасалған үстел.

Тоғызыншы

Тоғыз саны Қытайда ерекше, себебі ол көк саны ретінде қарастырылады, ал қытай айдаһарлары осы санмен тығыз байланысты. Мысалы, қытай айдаһары көбінесе тоғыз қасиеті арқылы сипатталады және әдетте 117 (9×13) қабыршаққа ие – 81 (9×9) Ян және 36 (9×4) Ин. Сондықтан айдаһардың тоғыз түрі мен тоғыз ұлы бар (жоғарыдағы классикалық бейнелеулерді қараңыз). Тоғыз айдаһар қабырғасы – тоғыз түрлі айдаһар суреті бейнеленген киелі қабырға. Оны императорлық қытай сарайлары мен бақтарында кездестіруге болады. Тоғыз саны императордың саны саналғандықтан, жоғары шенді лауазым иелері ғана тоғыз айдаһар бейнесін киімдерінде бейнелей алатын, тіпті олар да киімдерін сыртынан жамылғымен жабатын. Төменгі шенді лауазым иелерінің киімдерінде сегіз немесе бес айдаһар болған, олар да жамылғымен жабылған; тіпті император өзінің айдаһар киімін кигенде де тоғыз айдаһарының біреуін көзден жасыратын. Қытайда "Тоғыз айдаһар" деп аталатын бірнеше жер бар, ең танымалдарының бірі – Гонконгтағы Коулун. Меконг өзенінің Вьетнамдағы бөлігі Цуу Лонг деп аталады, бұл атау да осы мағынаны білдіреді.

Қытай зодиагы

Аждаха – қытай күнтізбесінде жылдарды анықтау үшін қолданылатын 12 қытай зодиак жануарының бірі. Әр жануардың белгілі бір мінез ерекшеліктерімен байланысты екеніне сендіреді. Аждаха жылында бала тудыру ең ыңғайлы деп саналады. Зодиактың басқа жылдарымен салыстырғанда, Аждаха жылында көбірек адам дүниеге келеді.

Шоқжұлдыздар

Азуар Ажыдаһар төрт аспан қорғаушысының бастысы саналады, ал қалғандары – Вермильон құсы, Ақ жолбарыс және Қара тасбақа. Осы ретте, Азуар Ажыдаһар Шығыс және Ағаш элементімен байланысты.

Аждаһалық қайық жарысы

Арнайы мерекелерде, әсіресе Аждаһа қайықтары фестивалінде, аждаһа қайықтары жарысы тойдың маңызды бөлігі болып табылады. Әдетте, мұндай қайықтарды 20-ға дейін адамнан тұратын команда, барабаншы және рульші басқарады. Қайықтың басы мен құйрығында әсем ойылған аждаһа бейнесі болады. Аждаһа қайықтары жарысы Қытайдан тыс жерлерде де, мысалы, Қытай Жаңа жылында тойланудың маңызды бөлігі. Үндістандағы Керала штатында Валламкали деп аталатын ұқсас жарыс танымал, және ғасырлар бұрын Кераланың теңіз жағалауына қытай саудагерлері келгені туралы мәліметтер бар (Ибн Батута).

Аждаһа биі

Мерекелік шараларда, оның ішінде қытайлық Жаңа жыл және дүкендер мен үйлердің ашылуы сияқты жағдайларда, көбінесе айдаһар қуыршақтарымен би билеу дәстүрге айналған. Бұл – "нақты өлшемдегі" мата мен ағаштан жасалған қуыршақтар, оларды бірнеше адам бірлесіп, таяқтармен айдаһарды қолдап тұрып, қимылдатып отырады. Олар барабан, театр және музыкалық қосымшамен хореографиялық билерді орындайды. Сондай-ақ, олар жібек матадан тігілген әдемі киімдер киеді.

Фэнхуанмен бірге

Фэнхуан, жапон тілінде Хооо немесе Хоуоу деп аталады, Шығыс Азия мифологиясында кездесетін, барлық басқа құстардан биік тұратын феникс сияқты құс. Қытай символикасында ол әйелдік бейне, еркек қытай айдаһарымен жұптасады, бұл тепе-теңдік пен бақытты қарым-қатынастың көрнекі метафорасы, сонымен қатар бақытты неке және регенттің ұзақ билігінің символы.

Нага ретінде

Көптеген буддалық елдерде нага тұжырымы үлкен және дана жыландар немесе айдаһарлар туралы жергілікті дәстүрлермен бірігіп кеткен. Бұл Таиландтың Рой Эт провинциясының Нонг Фок ауданындағы Ват Фа Намтип Теп Прасит Варарам аумағындағы Пхра Маха Чеди Чай Монгколда қытай айдаһары стилінде бейнеленген, Макараның аузынан шығып келе жатқан көп басты наганың сатылы бейнесінде көрініс тапқан.

Жолбарыстармен

Барыс аждаһаның мәңгілік қарсыласы саналады, сондықтан түрлі өнер туындыларында аждаһа мен барыстың қаһармандық шайқасын бейнелейді. Теңдес қарсыластарды сипаттау үшін қолданылатын кең таралған "ченгю" – "аждаһа мен барыс". Қытай жекпе-жегінің өнерінде "Аждаһа стилі" қозғалысты түсінуге негізделген күрестің стилін сипаттау үшін пайдаланылады, ал "Барыс стилі" – күш-қуат пен техникаларды жаттауға негізделген.

Ботаника

Солтүстік Қытайдан шыққан, батыста "айқайлап жылаған қытай елімі" деп аталатын 'Ulmus pumila 'Pendula' елімнің түрі, тармақтану ерекшелігіне байланысты жергілікті жерде Lung chao yü shu ("Аждаһа тырнағы елімі") деп белгілі.

Тіл

Қытайдың көптеген мақалдары мен фразеологиялық тіркестерінде айдаһар туралы сілтемелер кездеседі, мысалы, "Баласы айдаһар болсын деп тілеу".

Танымал мәдениетте

Дәстүрлі фольклордың бір бөлігі ретінде айдаһарлар түрлі мифологиялық туындыларда кездеседі. Қытай айдаһарлары бүгінде танымал мәдениеттегі сансыз медиада бейнеленеді, оның ішінде, бірақ олармен шектелмейтін: жапондық аниме фильмдері мен телешоулары, манга және батыстық саяси карикатураларда Қытай Халық Республикасының символы ретінде. 16 ғасырға жататын классикалық роман «Батысқа саяхат»та Батыс Аждаһа патшасының ұлы, аспандағы мәжілісте жасаған қателігі үшін саяхатшыларға жылқы болып қызмет етуге міндеттелді. Сунь Укуңның таяғы, Руи Цзиньгу Банг, Шығыс теңізінің Аждаһа патшасы Ао Гуаннан ұрланған. «Фэншен Яньи» және басқа да әңгімелерде Нежа батыр Аждаһа патшаларын жеңіп, теңіздерді бағындырады. Қытайлықтардың айдаһарларға деген құрметі Наоми Новиктің «Темерэйр» романдарында айқын көрінеді, онда олар айдаһарларды қолға түсірген алғашқы халық ретінде бейнеленеді және батыста соғыс үшін ғана өсірілетін жануарлар емес, тең, зиялы немесе тіпті патшалық дәрежеде қарастырылады. Манда – «Годзилла» оқиғасындағы үлкен қытай айдаһары. «Құдай өлген» комикс сериясында үш басты алтын айдаһар да кездеседі. Қызыл айдаһар – Қытайдың символы, ол көптеген маджонг ойындарында қолданылады. Аурора атты бүлікші теңіз қызы жасаған қытай су айдаһары «Mako Mermaids» австралиялық телесериалының үшінші маусымында басты қарсылас болып табылады. Айдаһардың бейнесі қытай мифологиясына негізделген, бұл шоуда жаңа қытай теңіз қызының пайда болуымен байланысты. «Венди Ву: Үйге оралу жауынгері» фильміндегі Ян Ло басты қарсылас – қытай айдаһары. Фильм оқиғалары кезінде ол қайтыс болғанымен, рух түрінде зұлымдық жоспарларын жалғастырады. «Monster High» фильмінде Джинафайр Лонг – қытай айдаһарының қызы. 1982 жылғы Rankin/Bass Productions анимациялық телефильмі «Айдаһарлардың ұшуы» фильмінде қытай айдаһары жарық пен ауа патшалығының Алтын сиқыршысы Ло Тхэ Чжаоның серігі болып бейнеленеді. Эдди Мерфи 1998 жылғы Disney анимациялық фильмі «Мулан» және оның 2004 жылғы жалғасы «Мулан II» фильмінде қызыл қытай айдаһары Мушуға дауыс береді. Қытай айдаһарлары «Аватар: Аанг туралы аңыз» және «Корра туралы аңыз» фильмдеріндегі айдаһарларға, соның ішінде Фанға үлкен әсер етті. Marvel Cinematic Universe фильмі «Шан Чи және он сақина туралы аңыз» фильмінде Ұлы Қорғаушы – Та Ло патшалығын қорғайтын қытай су айдаһары. Тревор Слаттеридің тақ отырған бөлмесінде қытай айдаһарларының мүсіндері де орналасқан, ол Олдрич Киллианның қуыршағы, Мандарин рөліндегі Шан Чидің әкесін алдаған кезде; Шан Чидің әкесі нағыз Мандаринге тапқанға дейін. «Mortal Kombat» логотипінде дәстүрлі қытай айдаһарының силуэті бейнеленген. Лю Кан кейіпкері де қытай айдаһарына айналып, жеңілген қарсыласына өлім салғанда шабады. «Shadowrun» ойынындағы төрт айдаһар түрінің бірі – «Шығыс айдаһарлары», сонымен қатар Батыс айдаһарлары, Левиафандар және Қауырсынды жыландар да бар. Юникод қытай айдаһарының екі эмодзи символын қамтиды: және .