Кіріспе

Қытайлықтардың Жоғарғы Құдайға қатысты көзқарасы Пекин метро станциясы Шанди, сондай-ақ Ди деп те аталады.

Этимология

"Шан Ди" – екі қытай таңбасының пиньиндегі жазылуы. Біріншісі, Шан, "жоғары", "ең жоғары", "алғашқы", "бастапқы" мағыналарын білдіреді; екіншісі, Ди, қазіргі қытай тілінде хуанди (皇帝) сөзінің қысқартылған түрі ретінде қарастырылады, бұл атақ Қытай императорларының алғаш рет Цинь Ши Хуан қолданған, шамамен 2200 жыл бұрын пайда болған және әдетте "император" деп аударылатын атауы. Бұл сөздің өзі Үш "Хуан" және Бес "Ди" ұғымдарынан туындаған, оның ішінде Қытай өркениетінің мифологиялық бастауышы және қытай халқының ата-бабасы саналатын Сары император да бар. Дегенмен, 帝 Шанның Жоғарғы Құдайына сілтеме жасайды, демек "құдай" (көрініс берген құдай) дегенді білдіреді. Осылайша, Шан Ди есімін "Жоғарғы Құдай" деп аудару дұрыс, бірақ классикалық қытай тілінде "Бастапқы Құдай" немесе "Бірінші Құдай" деген мағынаны да қамтиды. Бұл Құдай атақтан бұрын болған, ал Қытай императорлары Тианцзи – Аспан ұлдары рөлінде оның құрметіне аталған. Классикалық мәтіндерде аспан туралы ең жоғары түсінік жиі антропоморфты сипатталатын Шан Димен байланыстырылады. Ол сондай-ақ Поляр жұлдызымен де байланысты. Жоғары Билеуші (Шан Ди) және Жоғары Көк туралы ұғымдар кейін бірігіп немесе бірін-бірі сіңіріп алады.

Шан әулеті кезінде қолданылған

"Ди" сөзінің Шан тіліндегі айтылуы *текс деп реконструкцияланған. Шан әулеті "Ди"дің 23 түрін жасаған, олардың бәрі ортақ үлгі мен пішінге негізделген. Бұл сөз көптеген жазу контекстерінде кездеседі, оның ішінде табиғат рухтарымен бірге қолданылуы немесе ата-бабалардың қасиетті тұлғаларына арналуы да бар. "Ди құрбандығы" деп аталатын арнайы құрбандықтар болған, олар "Ди" өкілдерін қабылдау үшін арналған.

Хан әулеті

Хан әулеті кезінде ықпалды конфуциан ғалымы Чжэн Сюань: «Шанди – Көк атауының тағы бір түрі» деп түсіндірген. Донг Чжуншу: «Көк – ең жоғары билік, патшаның құрметіне лайық құдайлардың патшасы». «Ди» сөзінің қолданылуы едәуір өзгерді, және Хан дәуірінде ол көптеген түсініктерді білдіру үшін қолданылатын болды. Кейбір жағдайларда «Ди» әлі де аспан денелеріне жауапкершілігі бар жоғары құдайды білдірсе, ал кейбіреулерінде ол басқа сөздермен бірге қолданылып, оларға «құдай» деген мағынаны қостыратын. «Ди» Сары Императордың (Хуанди), Жалын Императорының (Янди) және басқа да көптеген тұлғалардың атында кездеседі. Кейінгі замандарда ол көбінесе «Жаспарды билеуші Ең жоғарғы Құдай» (皇天上帝, Huángtiān Shàngdì) деп аталатын, және осы мағынада ол әсіресе даостық Нефрит Императорымен шатастырылады.

Шанның түп атасы

Шан деректемелерінде Ди табиғаттағы жел, найзағай және күн күркірі сияқты құбылыстардың, сондай-ақ адамдардың іс-әрекеттері мен саясаттағы оқиғалардың жоғарғы белгілеушісі ретінде сипатталған. Табиғаттың барлық құдайлары оның елшілері немесе көріністері деп есептелген. Шан деректемелері оның космологиялық Бес Ведомствосын да куәландырады. Ди, немесе кейінгі мәтіндерде түсіндірілгендей Тиан, тірі адамдардың тікелей құрбандық шалуға тым алыс болғандықтан, құлшылыққа ие болған жоқ. Оның орнына, Диге тірілердің құрбандықтарын жеткізу үшін ата-баба сияқты делдал қажет болды. Гуо Моруо сияқты көрнекті ғалымдардың пікірінше, Шанди бастапқыда Ку (немесе Куи) немесе Дику ("Дивус Ку") – Шан әулетін құрған Цзы (子) әулетінің алғашқы атасымен бірдей болған. Осы түсініктің терең саяси салдары болды, себебі бұл Шан жер бетіндегі патшаларының өзі құдайлықтың бір бөлігінен туғанын білдірді. Шан деректемелерінен алынған қосымша мәліметтер екеуінің толық сәйкестікке ие болмағанын көрсетеді, өйткені Ди табиғат рухтарын бақылайды, ал Куи бақыламайды; Ди жиі «мақұлдаулар» жібереді, ал Куи осылай бейнеленбеген; Куи құлшылыққа ие болды, ал Ди болмады. Сонымен қатар, Куи басқа күштермен «жатық» қарым-қатынаста жиі айтылады, бұл оның пантеонның шыңы ретінде бейнесіне кедергі келтіреді. Шан жұмбақ сүйектерін түсіндіру Дидің Шан Цзямен теңестірілу мүмкіндігін көрсетеді, ол династияға дейінгі Шан еркектерінің алты рухының ең жоғары және ең басты тұлғасы болған. Шан Цзяның сүйек графикасы крестті қамтитын шаршыдан тұрады. Крес пішіні «Цзя» деп түсіндірілгендіктен, шаршы «Шан» деп аталады, бұл Дидің орталық ядросын құрайтын ата-бабалар шаршысын білдіреді.

Шангди - аспан полюсі

Дэвид Панкениер Шандидің астральдық байланыстарын зерттеді, көкке деген қызығушылық Шанның діни практикасының ерекше белгісі болған, сондай-ақ ертедегі Ся және Эрлиту мәдениеттерінде де болған. Ерекше қызықтысы, осы мәдениеттердің сарайлары мен рәсімдік құрылыстары аспан полюсіне және полюс жұлдыздарының қозғалысына қатаң сәйкес келген. Панкениер нақты аспан полюсі маңызды жұлдыздардан бос аспан үлгісінде орналасқанын, ал әртүрлі полюс жұлдыздары осы бос нүктеге ең жақын болатынын, бұл өте маңызды екенін атап көрсетеді. Ол Шанның Ди сөзіне арналған болжамдық жазуын ежелгі аспанның солтүстік полюсінің үлгісіне бейнелеуге болады, оның шеткі нүктелері көрінетін жұлдызға сәйкес келеді, ал ортадағы түзу осьтердің қиылысуы бос аспан полюсімен дәл келеді. Панкениер жоғары Дидің аспан полюсімен теңестірілгенін, бұл идея Қытай дінінің кейінгі кезеңдерінде кең таралғанын, Тхайи 太一 ("Ұлы Бір") туралы мәліметтер б.з.д. 4 ғасырға дейін толыққанды құжатталғанын айтады. Шандині аспан полюсі, Тхайи және Шанның атасы Ку ретінде түсіндіру өзара қайшы емес. Фэн Ши Ку мен Дидің шын мәнінде бір екенін дәлелдейді. Шандықтар өз билігін заңдастыру үшін өз ата-бабаларын түрлі аймақтар мен жергілікті мәдениеттерде танылған жалпы құдаймен байланыстырған болуы мүмкін.

Di-нің көбеюі

Шан әулетінің жазулары Шандидің жиынтық табиғатын көрсетеді. «Ди» сөзі Шан ата-бабаларына да қолданылғандықтан, Ди ата-бабаларының рухтарымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Ди-дің Шан таңбасы төртбұрышты үлгіні бейнелейді, ол солтүстік эклиптикалық полюстің символы болған. Бұл төртбұрыш көптеген Шан ата-бабаларының есімдерін құрайды, тіпті ол Шан әулетіне дейінгі ата-бабаларға арналған ғибадатханалар мен құрбандық орындарын білдіреді. Ж.К. Дидье «Ди» сөзінің орталық төртбұрышында барлық негізгі Шан ата-бабаларының рухтары орналасқандығын атап өтті. Бұл рухтар Дидің ғарыштық құдайлығының ядросын білдіреді және оның құдіретімен адамзатқа игілік әкеледі. «Ди» сонымен қатар шетелдік культтерді қабылдау нәтижесінде тірі жандарға кері әсер ете алатын, ата-бабалары жоқ құдайларды да қамтиды. Бұл құдайлар «достық» Шан ата-бабаларының төртбұрышына қарама-қарсы, апатты оқиғаларды бақылауға қабілетті Дидің билігін көрсетеді. Шандықтар рухтарды Дидің кеңесші рухтары деп есептеді және оларға жоғары құдайдың бейнесі ретінде тікелей құрбандықтар шалған. Шан сүйектері мен қоладан табылған көптеген жазулар Дидің көп қырлылығын «Шанди»дегі «Шан» сөзін түсіндіру арқылы одан әрі түсінуге болатынын көрсетеді. Ғалымдар «Шан» компоненті Ди мен Шанди арасындағы айырмашылықты көрсеткенін айтады. Олардың пікірінше, Шанди – Шан халқының санасындағы Дидің бір бөлігі ғана, және Шандидің қарсы тұратын күші болған. Дидье Шан мәтіндеріндегі «Ди» таңбасының түрлерін зерттеп, графиканың үстіндегі екі көлденең сызығы бар түрлері «Шанди» деп белгіленсе, үш сызығы бар түрлері «Шансяди» (上下帝) деген кең мағынаны білдіретінін анықтады. Шан жазуларында кездесетін бұл мағына құдайдың жоғары (шан) және төменгі (ся) дәрежелерге бөлінгенін көрсетеді. Олар Диге жағымсыз әрекеттер жасаған, қабылданған рухтар төменгі дәрежеде немесе «Сяди» (下帝) орналасады, ал «достық» ата-баба рухтары «Шандиді» құрайды деп болжайды.

Қазіргі Конфуцийшілдік

Қазіргі заманғы конфуцийшіл теологтар конфуцийшіл Шанди ұғымының, трансценденттік және имманенттік екендігінің, әлемді басқарушы ретінде ғана әрекет ететінінің, және христиандық Құдай ұғымының арасындағы айырмашылықты баса көрсетті. Олар христиандықтардың түсінігіне қайшы, Құдайды мүлдем басқа дүниелік (трансценденттік) және әлемді жаратушы ғана деп қарастырды.

Әдет-ғұрыптар

Жоғарыда айтылғандай, патша Шандиге арналған құрбандықтар, дәстүрлі қытай тарихында Xia әулетінен бұрын болған деп есептеледі. Археологиялық жазбалар көрсеткендей, Шан дәуірінде құрбандыққа шалынған өгіздердің иық сүйектері от пен түтін арқылы құдайларға сұрақтар жіберу немесе байланыс орнату үшін қолданылған. Бұл практика скапулимантия деп аталады. Жылудан сүйектер жарылып, патшаның бақсылары бұл жарықтарды Шандидің патшаға берген жауабы ретінде түсіндіретін. Бостандыққа арналған жазулар арнайы, реттелген шұңқырларға көмілген, ал жаттығу немесе жазбалар үшін пайдаланылғандары қолданыстан кейін жалпы қоқысқа жиналатын. Шан дәуірінде Диге тікелей табыну болмаған. Оның орнына, оның рухани күштері адамдар әлеміне көрініп, құрбандық шалу үшін ұсынылатын. Шандықтар осы рухани күштерді көбінесе Ди деп атап, кейде оларға «Ди құрбандығын» ұсынатын, бұл құдайлар мен олардың байланысын көрсетеді. Шанди немесе оның кейінгі аттарымен, құдай императорлық астанадағы Аспан ғибадатханасындағы жыл сайынғы әрбір қытай әулетінің билеушісінен құрбандықтар қабылдады. Қытай геомантиясының қағидаларына сәйкес, ол әрқашан қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Рәсім кезінде толыққанды сау бұқа сойылып, Шандиге жануарлық құрбандық ретінде ұсынылатын. Алайда, Жоу Герцогы екі бұқаны құрбандыққа шалған. «Ритуалдар кітабында» құрбандық «ең ұзақ күні» дөңгелек алтарьда өткізілуі керек делінген. Алтарь үш деңгейлі болды: ең жоғарғысы Шанди мен Аспан Ұлы үшін, екіншісі күн мен ай үшін, ал ең төменгісі жұлдыздар, бұлттар, жаңбыр, жел және дауыл сияқты табиғат құдайлары үшін. Шанди ешқашан бейнелермен немесе сәулеттік құрылымдармен бейнеленбеген. Оның орнына, Аспан ғибадатханасының орталық ғимаратында, «Императорлық Аспан күмбезі» деп аталатын құрылыста, Шанди есімі жазылған «рух тақтасы» (神位, shénwèi) Хуантянь Шанди (皇天上帝) тақтасында сақталады. Жыл сайынғы құрбандық кезінде император осы тақташаларды Аспан ғибадатханасының солтүстік бөлігіне, «Жақсы егінге дұға ету залы» деп аталатын жерге алып барып, сол таққа қоятын.

Жалғыздықтағы жалпы құдаймен бірігу

Мин және Цин династиялары тұсында, иезуит миссионері Маттео Риччидің Рим католицизмін әкелуімен, «Шанди» идеясы христиандық Құдай тұжырымына қолданыла бастады. Риччи бастапқыда «Тяньчжу» (Тәңірдің Лорды) терминін қолданса, кейіннен аудармасын «Шанди» деп өзгертті. Оның «Шанди» қолдануын конфуциандықтар сынға алды, олар Тянь мен «Шанди» ұғымдары христиандық Құдайдан өзгеше деп есептеді: Чжун Шишэн өзінің кітаптарында «Шанди» тек билік етеді, ал христиандық Құдай – жаратушы, демек, екеуі де бөлек екенін айтты. Риччидің аудармасы доминикандықтар мен Рим Куриясының наразылығын тудырды: 1715 жылдың 19 наурызында Папа XI Клемент «Ex Illa Die» жарлығын шығарды, онда католиктер христиандық Құдайды білдіру үшін «Шанди» орнына «Тяньчжу» терминін қолдануы керек екені жарияланды. Протестантизм 19 ғасырдың ортасында Қытайға енген кезде, протестант миссионерлері де ұқсас мәселеге тап болды: кейбіреулері «Шанди» терминін, ал енді біреулері «Шэнь» («құдай») терминін бағалады. 1877 жылы Шанхайда өткен конференцияда аударма мәселесі талқыланды, онда конфуциандық «Шанди» мен христиандық Құдай тұжырымының табиғаты әртүрлі екені айтылды. Алайда, 20 ғасырға келгенде, көптеген британдық миссионерлер, кейбір католиктер, қытайлық православиелік христиандар және евангелистер «Шандиді» қытайлық монотеизммен байланыстырды, ал кейбіреулері оны Бібліядағы белгісіз құдаймен байланыстырып, осы тұжырымды қолдады. Католиктер жергілікті билікпен келісімге келу және аударма христиандық Құдайды қытай политеизмімен байланыстыру қаупінен сақтану үшін одан бас тартты. Бүгінде, секулярлы қытай тіліндегі БАҚ арқылы «Шанди» және «Тянь» сөздері христиандық Құдай тұжырымына тікелей қатысы жоқ, жалғыз әмбебап құдайды білдіру үшін жиі қолданылады, ал заманауи Қытайдың конфуциандықтары мен зиялылары осы терминнің бастапқы мағынасын қайта жаңғыртуға тырысады. Католиктер ресми түрде «Тяньчжу» терминін қолданады, ал евангелистер әдетте «Шанди» және/немесе «Шэнь» (神, «құдай» немесе «рух») терминдерін қолданады.