Кіріспе

Қытай мифологиясы – қазіргі Ұлы Қытай деп аталатын аймақта ауызша түрде немесе әдебиетте жазылған мифтердің жиынтығы. Қытай мифологиясы аймақтық және мәдени дәстүрлерден туындаған алуан түрлі мифтерді қамтиды. Бұл оқиғалар сиқырлы күшке ие ерекше тұлғалар мен жандар туралы қызықты әңгімелермен толы, көбінесе фантастикалық мифологиялық әлемдерде немесе тарихи кезеңдерде орын алады. Көптеген басқа мифологиялар сияқты, қытай мифологиясы да тарихи тұрғыдан, кем дегенде жартылай, өткеннің шындығының жазбасы ретінде қарастырылған. Қытай халық аңыздарымен бірге, қытай мифологиясы Қытай халық дінінің және даосизмнің маңызды бөлігін құрайды, әсіресе оның көне, кең таралған түрлерінде. Көне заманнан жеткен кейіпкерлер мен оқиғаларды баяндайтын көптеген әңгімелер екі дәстүрді көрсетеді: бірі – тарихи немесе эухемеризацияланған түсіндірме, ал екіншісі – мифологиялық көзқарас. Көптеген мифтер ғаламның жаратылысы мен космологиясын, құдайлар мен көктегі тұрғындардың тегін зерттейді. Кейбір әңгімелер жаратылыс тақырыбына тоқталып, заттардың, адамдардың және мәдениеттің бастауын ашады. Сонымен қатар, кейбір мифтер Қытай мемлекетінің пайда болуына арналған. Мифтердің бір бөлігі тарихқа дейінгі кезеңдердің шежіресін ұсынады, көбінесе адамдарға үй салу, тамақ дайындау және жазудың негіздері сияқты маңызды дағдыларды үйреткен мәдениет батыры бейнеленеді. Кейде олар этникалық топтың немесе әулеттің ата-бабасы ретінде құрметтелген. Қытай мифологиясы ли және ци туралы дәстүрлі қытайлық ұғымдармен тығыз байланысты. Бұл екі негізгі ұғым әлеуметтік мақсаттағы рәсімдермен, соның ішінде қарым-қатынас, сәлемдесу, билер, салтанаттар және құрбандықтармен байланысты.

Мифология және дін

Қытай мифологиясы мен конфуциандық, даосизм және буддизм философиялық дәстүрлері арасында маңызды байланыс бар. Хан әулетіне дейінгі мифология элементтері, мысалы, «Таулар мен теңіздер кітабы» сияқты, осы сенім жүйелеріне дамыған сайын (даосизмде) бейімделді немесе қытай мәдениетіне сіңірілді (буддизмде). Керісінше, конфуциандық, даосизм және буддизм ілімдері мен нанымдары қытай мифологиясының ажырамас бөлігіне айналды. Мысалы, даостық рухани жұмақ туралы сенім мифологияға еніп, оны бейнеттілер мен құдайлар мекендейтін орын деп есептеді. Кейде мифологиялық және діни идеялар Қытайдың көптеген аймақтарында және түрлі этникалық топтарда кеңінен тарады. Ал кейбір нанымдар белгілі бір әлеуметтік топтарға ғана тән, мысалы, цяндардың ақ тастарға табынуы. Ұзақ тарихы мен көптеген нұсқалары бар мифологиялық тақырыптардың бірі – шамандық көзқарас, мысалы, моңғолдардың шаманизм дәстүрі, мяо халқының хмонг шаманизм және 1643-1912 жылдардағы цинь әулетінің маньчжулардан келген шамандық нанымдары. Саяси тұрғыдан алғанда, мифология Қытай әулеттерін заңдастыру үшін жиі қолданылды, әулеттің негізін қалаушылары өз тегінің құдайлық екенін мәлімдеді.

Мифология және философия

Усуң туралы түсініктер мифологияның бір бөлігі емес, бірақ бес элементке сенім пайда болуы мүмкін. "Жүз мектеп" – Қытайдың соғысқан мемлекеттері дәуірінде қалыптасқан философиялық ойдың алуан түрлілігін көрсететін сөз тіркесі. Содан бері философиялық ағымдар мифологиямен күрделі қарым-қатынаста болды. Дегенмен, олар мифологияға әсер еткен немесе одан әсер көрген жағдайда, философиялық бағыттарды екі негізгі топқа бөлуге болады: Либералдық және Консервативтік топтар. Либералдық топ жеке тұлға және өзгеріс идеяларымен байланысты, мысалы, Қытайдағы болжау мифологиясында, Фу Сиге сегіз багуа диаграммасын жеткізген айдаһар туралы мифоста, сондай-ақ И Цзинде (Өзгерістер кітабында) көрсетілгендей, жеке күш беру әдістерінде көрінеді. Либералдық бағыт жеке адамның бостандығына, даосизмге және табиғатқа ұмтылады. Консервативтік философияның мифологиямен байланысы – аңызға айналған тоғыз үш табанды қазан, императорлар және орталық бюрократиялық басқару туралы мифтер, конфуциандық ілім, жазба тарихтар, салтанатты рәсімдер, жеке тұлғаның отбасы мен мемлекеттің әлеуметтік топтарына бағынуы және тұрақтылық пен берік институттарға ұмтылуында көрінеді. Либералдық және консервативтік арасындағы айырмашылық өте жалпы, бірақ қытай ойлауында маңызды. Детальдерде қарама-қайшылықтар кездеседі, бірақ олар көбінесе дәстүрлі, мысалы, Конфуцийдің И Цзиннің философиялық аспектілерін қабылдауы, және Аспанның мандаты туралы пікір алмасу, онда бір әулет аяқталып, екіншісі басталады, есептерге сәйкес (кейбіреулері мифологиялық сипатта), онда Аспанның жолы өзгеріске алып келеді, бірақ содан кейін жаңа этикалық тұрақты әулет орнатылады. Мұның мысалдары – И Инь, Шанның Тан және Сяның Цзе туралы әңгімелер, немесе Цзю герцогы мен Шанның королі Цзю туралы ұқсас фантастикалық әңгімелер.

Мифология және ритуалдар

Мифология қоғам мен мәдениеттің басқа да салаларымен, мысалы, рәсімдермен байланыста болады. Әртүрлі рәсімдер мифология арқылы түсіндіріледі. Мысалы, қайтыс болғандарға арналған ақшаны (тозақ ақшасы) өртеу, фейерверктер жару сияқты амалдар.

Юбу

Қытай мифологиясы мен ритуал арасындағы байланыстың көрнекті мысалы – Юбу, сонымен қатар Юдың қадамдары немесе иелеуі деп те аталады. Ұлы су тасқынымен күресіп, оны бақылау барысында Ю өзін соншалықты шаршатқан деседі, тіпті аяқтарындағы барлық шашын жоғалтып, қалың сал болып қалған. Даостық тәлімгерлер кейде түрлі ритуалдарға ерекше қимыл-қозғалыстарды, аяқпен жүруді қосады. Мифология мен практика бір-бірін толықтырып түсіндіреді: осы ритуалдарда Юдың қасиетті уақыты қазіргі заманғы сакральдық амалдармен үйлеседі.

Космология

Жердің, ғаламның табиғаты және олардың бір-бірімен байланысы туралы әртүрлі ойлар тарихи түрде мифологияның фоны немесе оның негізгі тақырыбы ретінде болған. Әдеттегі бір көзқарас – төртбұрышты жер, дөңгелек аспаннан аспан тіректерімен (таулар, ағаштар немесе белгісіз нысандармен) бөлінген. Аспанның үстінде кеңістік кеңістігі орналасқан, ол көбінесе көптеген тұрғындары бар алып аумақ ретінде қарастырылады. Көбінесе, аспан әлеміндегі тұрғындардың өмірі мен әлеуметтік құрылымы жердегілермен параллель, "жоғарыдағыдай, төменде де" принципімен құрылған, жоғарғы император басқаратын иерархиялық үкімет, көптеген сарайлар мен қарапайым тұрғын үйлер, көптеген функцияларды атқаратын бюрократия, кеңсе қызметкерлері, күзетшілер және қызметшілер бар. Ал төменде – кеңістік астындағы зор жер, Дию, Сары бұлақтар, Тозақ және басқа да атаулармен белгілі. Уақыт өте келе, өлгендердің жандарының өмірде жасаған қателіктері үшін жазаланатын жер асты әлемі туралы түсінік Даоизм мен Буддизмнің дамуымен байланысты айқын болды. Жер асты әлемі де патшалар, судьялар, жазалаушылар, жандарды жетектеушілер, кішігірім бюрократтар, хатшылар сияқты Орта патшалықтағы (құдіретті Қытай) қоғамдық құрылымға ұқсас кең бюрократиямен мекенделген деп есептелді.

Мифологиялық жерлер мен ұғымдар

Қытай мифологиясы жерлер мен ерекшеліктердің жеке мифологиялық сипаттамаларын қамтитын мифологиялық географияны қосады; кейде бұл космологиялық түсінік деңгейіне жетеді. Мифтерде мифологиялық кеңістіктің әртүрлі ерекшеліктері сипатталған, соның ішінде жердің үстіндегі Көк әлемі, жер астындағы өлілер елі, теңіз астындағы сарайлар және белгілі жердің шегінен тыс орналасқан түрлі фантастикалық аймақтар немесе ерекшеліктер бар. Мұндай мифологиялық сипаттамаларға таулар, өзендер, орман немесе керемет ағаштар, үңгірлер мен қуыстар жатады. Олар түрлі жаратылыстар мен иелердің іс-қимылдарының орын алатын жерлері ретінде табельдік етеді. Кейбір мифтерде Жер мен Көк арасында екеуін бөліп тұрған тіректерге шығу немесе түсу арқылы саяхаттау туралы түсінік кездеседі, көбінесе төрт немесе сегіз тірек немесе осы Көк сатыларының белгісіз саны болады.

Көктегі әлем

Аспандық әлемді қытай тіліндегі "Тянь" сөзімен сипаттауға болады, оны ағылшын тілінде "Аспан" және "көк" деп аударуға болады. Кейде бұл бейнеленіп, аспан құдайы ретінде тұлғаландырылған. Кейбір сипаттамаларда бұл жоғарғы құдайдың немесе жоғарғы құдайлар тобының билік еткен кең байтақ жері болды. Мысалы, Нефрит императоры Даоизммен, ал Буддалар буддизммен байланысты. Көптеген астрономиялық тұрғыдан байқалатын құбылыстар мифологияның нысаны болды немесе мифтік оқиғалардың орны ретінде суреттелді. Оларға күн, жұлдыздар, ай, планеталар, Құс жолы (кейде Аспан өзені деп те аталады), бұлттар және басқа да ерекшеліктер кіреді. Бұл орындар әртүрлі құдайлардың, қасиетті тұлғалардың, шамандардың және тағы басқалардың мекені немесе баратын жері саналды. Аспандық әлем туралы тағы бір түсінік – Аспанның арқандары. Аспан мен Жер арасындағы саяхат көбінесе ұшу арқылы немесе көтерілу арқылы жасалатыны айтылады. Кэкьяо – бұл Құс жолы арқылы ұшып өткен құстар құрған көпір, ол Қиси фестивалімен байланысты "Қошы және тоқымашы қыз" мифологиясында көрсетілген. Құс жолының тұманды жұлдыздық жолағы "Күміс өзен" немесе "Аспан өзені" деп аталды.

Жер асты әлемі

Мифологияға сәйкес, Жердің астында тағы бір әлем бар – жер асты әлемі, көбінесе өлген адамдардың жандары мен түрлі табиғаттан тыс күштердің мекені деп есептеледі (хун және по қараңыз). Бұл тозақ түрлі аттармен белгілі, оның ішінде Дию немесе Сары бұлақтар. Жақындағы мифологияда өлгендердің жер астындағы мекені көбінесе жер үстімен салыстырылады: ол Youdu қаласында орналасқан иерархиялық мемлекеттік бюрократияға ие. Жер асты әлемінің билеушілері – түрлі патшалар, олардың міндеттеріне жер бетіндегі өмірінің еңбегіне қарай өлгендердің жандарын бағалау және осы процестің толық тіркелмесін жүргізу кіреді. (Мысалы, мұндай билеушілердің бірі – Яньлуо ван ("Яньлуо патшасы")). Жандар жасаған қылмыстары мен жасаған жақсылықтарын салыстырып, жазалау үшін бағаланады. Диюдағы басқа да түрлі қызметтерді кіші лауазымды шенеуніктер мен қара жұмысшылар атқарады, мысалы, Бұқа басы мен Ат беті – жануарлардың белгілері бар адам тәрізді шайтандар. Мифологияның кейбір нұсқаларында немесе қытай халық дінінде жандар Диюдан қайтып оралып, Менг По берген ұмыту сусын ішкеннен кейін қайта туылады.

Жер бетіндегі өріс

Көптеген мифтер шалқар, экзотикалық немесе бару қиын жерлермен байланысты. Жердің бағыттар шегінде әртүрлі мифологиялық географиялық кеңістіктер бар делінеді. Жер бетінің көп бөлігі жергілікті рухтармен (кейде оларды әдемілер немесе гений лоци деп атайды) мекенделген, әсіресе таулар мен су айдындары. Үңгірлік жұмақтар да, жер бетіндегі жұмақтар да бар.

Теңіздер, өзендер және аралдар

Қытай мифологиясында әртүрлі су кеңістіктері кездеседі. Олардың ішінде мұхиттар, өзендер, ағыстар, көлдер бар. Көбінесе олар мифологиялық географияның бір бөлігі болып табылады және мифологиялық аралдар сияқты ерекше белгіліліктері болуы мүмкін. Қытайдың ежелгі және қазіргі тарихы арасында болған барлық ірі өзендердің мифологиялық нұсқалары бар (осы өзендердің көпшілігі бірдей, бірақ бәрі де емес). Кейде олардың Сүт Жолынан немесе Куньлуннан басталатыны айтылады. Олардың батыстан шығысқа қарай ағатыны туралы айтылады, себебі Гонггонг Бучжоудағы әлем тірегін қиратып, Жер мен Көкті сол жақта бір-бірінен алшақтатқан. Осы мифологиялық өзендердің мысалдарына Янгци (әртүрлі атаулармен әртүрлі бөліктерін қоса алғанда), Сары өзен, Куньлунға жақын батыстағы мифологиялық Қызыл өзен және "Куньлунға" жақын "батыстағы" мифологиялық өзен жатады, ол жүзуге немесе бойлауға мүмкін емес, тым жеңіл сұйықтықпен ағып жатқан (бірақ одан тыныс алуға болмайды). Мифологиялық өзендер бойындағы ерекшеліктердің мысалы – Аждаһа қақпалары (Longmen), олар ағысқа қарсы жүзіп, құламадан секіріп, айдаһарға айнала алатын таңдалған сазанның жылдам ағысынан тұратын сарқырамалар. Аралдардың мысалы ретінде Қытайдың шығысында орналасқан, бірақ кейде Жапониямен шатастырылатын, теңіздегі жұмақ арал – Пэнлай тауы бар.

Таулар мен олардың арасындағы жерлер

Әңгімеде айтылған басқа да түрлі мифологиялық жерлер бар, олар ертегілер елі немесе жұмақтар деп белгілі, сондай-ақ жер мен көкті бөліп тұратын, қираған немесе басқа да түрдегі бағаналар. Жерде көптеген экстремалды және экзотикалық жерлер бар – олар аспанды қолдап тұратын, жер мен көк арасындағы бағаналармен бөлінеді, әдетте төрт немесе сегіз. Қытай мифологиясы бойынша, адамдар әлемнің орталық аймақтарында өмір сүрген, ал экзотикалық жерлер әлемнің солтүстік, шығыс, оңтүстік немесе батыс шеттерінде деп есептелген. Көп ұзамай, шығыс және батыс жұмақтары туралы идея пайда болды. Батыста, кейбір мифтерде айтылғандай, Куньлун тауы болды. Шығыс теңіз жағалауында Қауырсын тауы орналасқан, ол Гунның жер аударылуы және әлемдік су тасқыны кезінде немесе одан кейін болған басқа да оқиғалардың орны болды. Одан шығысқа қарай Фусанг орналасқан, ол мифтік ағаш немесе арал (кейде Жапония деп түсіндіріледі). Қытай географиясы, онда жер батыста биік көрінеді және шығысқа қарай еңкейеді, ал өзендер батыстан шығысқа қарай ағады, Гонггонгтың әлем бағанасы – Буджоу тауына келтірген зардабымен түсіндірілді. Бұл тау бағаналары аспанды әлемнен (Қытайдан) бөліп тұрды, сонымен қатар Аспан полюсін орыннан жылдырды, нәтижесінде аспан ортасынан ауытқып айнала бастады.

Құнлун

Батыста Куньлун орналасқан, бірақ кейде оны оңтүстік теңіздерге қарай дейтін де бар. Куньлун – әртүрлі құдайлар мекендеген, керемет өсімдіктер өскен, экзотикалық жануарларға толы, құдайлар мен өлмейтіндердің үйі болған тау немесе таулар тізбегі ретінде суреттелген (қазір де бұрынғыдай Куньлун деп аталатын нақты тау немесе тау тізбегі бар, бірақ уақыт өте оның орны батысқа қарай жылжыды). Цинь-Няо құсы – мифтік құс, Ши Вангмудың хабаршысы, ол әлемге жаңалық жеткізген. Куньлунның жанында, кейде айтылып немесе жазылып, Xuánpǔ (玄圃) деп аталатын батыс жұмаққа немесе "ғажайып елге" қорғаныш қабырға болған, онда Yáochí (瑤池) деп аталатын жаде тоғаны да табылды, кейіннен ол Куньлун тауында орналасқан деп есептелді (оның өзінде қарапайым адамдардың көтеріле алмайтын тік жартастар бар екендігі айтылды). Қытайдың батысындағы, жартылай мифологиялық орын – Қозғалмалы Құмдар (нақты Taklamakan шөлі, Қытайдың батысында немесе Қытайда орналасқан, жылжымалы құмдарымен әйгілі). Куньлун аймағында Жейд тауы және Куньлуннан ағып шыққан түрлі-түсті өзендер сияқты мифологиялық географиялық орындар да болды. Мысалы, Қызыл немесе Алая өзен Куньлунның оңтүстігіне қарай ағады деп есептелген.

Мифологиялық және жартылай мифологиялық хронология

Мифологиялық және жартылай мифологиялық хронологияға әлемнің жаратылуы туралы мифтік суреттемелер, адамдармен халқының (кейде қайтадан халқының) толығуы, кейде су тасқыны және билік құрған династиялардың дамуы сияқты әртүрлі мәдени жетістіктер кіреді. Ертедегі династиялар туралы көптеген мифтер мен әңгімелер айтылған, бірақ тарихи әдебиет көбінесе Цинь династиясынан басталады (мысалы, Паладин 1998-ді қараңыз). Керісінше, Шан, Ся және ертедегі Чжоу династиялары туралы мәліметтер мифтендірілген. Еугемеризмнің тарихи процесі арқылы осы мифтердің көптегені уақыт өте келе моральдық нақылдарға және фантастикалық идеялардың рационализациясына баса назар аударатын түрлі нұсқаларға айналды.

Уақыт және күнтізбе мифологиясы

Уақыт мифологиясы мен күнтізбесіне он екі зодиак белгісіндегі жануарлар, сондай-ақ жылдарды, күндерді немесе сағаттарды басқаратын не күзетшілер етіп тағайындалған түрлі құдайлар мен рухани күштер кіреді.

Мифологиялық және нақты уақыт арақатынасы

Кейбір қытай мифологиясы хронологиялық уақыт туралы нақты мәліметтер келтіреді, бұл ganzhi жүйесіне, адам ұрпақтарының санына немесе мифологиялық хронология мен қазіргі заманғы тарихшылардың идеяларын үйлестіретін басқа да егжей-тегжейлі деректерге негізделген. Дегенмен, нақты сәйкестік Чжоу әулетінің Металл Маймыл жылында, б.з.б. 841 жылы басталады, бұл Ссима Цян растаған мәлімдеме. Тарихшылар бұл деректі ескергенімен, кейінгі мифологияда тарихи уақытты анықтауға бағытталған ізденістер көрінбейді.

Жаратылыс туралы аңыздар

Әлемнің, жердің, аспанның жаратылуы, түрлі құдайлар мен жаратылыстар, сондай-ақ түрлі тайпалар мен этникалық топтардың пайда болуы туралы сан алуан ойлар Қытай аймағында мыңдаған жылдар бойы айтылып келген. Бұл жаратылыс мифтері ғаламның және оның құрамындағы барлық нәрсенің, адамзаттың немесе нақты бір топтардың – мысалы, Янди мен Хуандиден тараған ханьқытайлардың (炎黃子孫, "Жалын мен Сары Императорлардың ұрпақтары") шығу тегін қамтуы мүмкін. Әртүрлі мифтерде түрлі нәрселердің бастауын және мәдени дамудың қадамдары туралы түсіндірмелер кездеседі.

Пангу

Бір таралған әңгіме Пангу туралы. Басқа көздердің ішінде, ол туралы даосизм авторы Сюй Чжэн шамамен 200 жылы жазған, ол "аспан мен жерді жасаған" алғашқы саналы жаратылыс және жаратушы деп есептеледі.

Батырлар дәуірі

Әртүрлі мәдениет батырлары адамзатты көптеген жолдармен көмектесіп, құтқарып келген, мысалы, су тасқынын тоқтату, отты пайдалануды үйрету сияқты. Мифтік хронологияның өзі сызықтық емес болғандықтан, уақыт телескоп арқылы кеңейтіліп немесе қысқартылып, түрлі қайшылықтар туындайды. Ең алғашқы мәдениет батырлары кейде құдайлар, ал кейде батыр адамдар деп есептелген, бірақ көбінесе аражік аз болған. Ертедегі мәдениет батырларының мысалдары: адамдарға ағаштан тұрғын салуды үйреткен Ючао ("Ұя істеуші") және отты пайдалану мен тамақ пісіруді үйреткен Суйрен ("Отты жасаушы"), осылайша оларды тамақтан уланудан сақтап, сонымен қатар тағам дайындау өнерін дамытқан. Адамзатқа пайдалы білім берген мифологиялық кейіпкердің тағы бір мысалы – жібек өндіру, мысалы, Лейзуға жатқызылған өнертабыс. Хан этносына жатпайтын мәдениет батырының мысалы – Панху. Өздерін осы түпкі ата-бабалардың ұрпақтары деп санағандықтан, Панху Яо және Ше халықтары тарапынан құрметтелген, көбінесе Пэн патша ретінде, ал ит етін жеуге тыйым салынған. Бұл ата-бабалар туралы миф Миао және Ли халықтарының арасында да кездеседі. Алғашқы мәдениет батырларының кейбірі – жартылай адам, жартылай жылан құдайлары Нува мен Фуксиден кейінгі заманда өмір сүрген аңыз императорлар; бұл императорлар көбінесе толыққанды адам ретінде бейнеленеді, бірақ Хуанди, Сары император, өмірінде көбінесе жартылай айдаһар түрінде көрсетіледі.

Тарихилығы

Кейбір ежелгі заманның жартылай тарихи және күмәнсіз мифологиялық әңгімелерінің тарихи нұсқаларын мифологиялық мерзімдемеге нақты б.з.б. жылдарды қосуға тырысқандар пайдаланды. Ертедегі императорлар туралы дәстүрлі қытайлық жазбалар Сары императордың шамамен 2698-2599 жылдар аралығында Солтүстік Қытай жазығында өмір сүргенін хронологиялық тұрғыдан көрсетеді, бұл Шенноң заманынан кейін шамамен он жеті буын өткен соң болған. Мифологиялық әңгімелердегі материалдың тарихи сенімділігінің маңызды айырмашылығы – соңғы Жалын императоры (Янди) тұсында ақпарат тораптар арқылы тіркелген, ал жазу Хуан Ди билігімен байланысты (бірақ осы кезден басталатын жазба дәстүрлігінің тарихи байланысы сарапшылар арасында талқылау тақырыбы). Ең танымал алғашқы императорлар хронологиялық тәртіппен: Хуанди, Гаоянг (Чжуансу), Гаосин (Ди Ку), Яо және Шун. Бұл императорлар ізгілік пен мейірімділікке толы, кейінгі патшалар мен императорларға үлгі боларлық тұлғалар ретінде сипатталған. Кейде бір маңызды мифологиялық тұлғадан келесісіне дейінгі буын саны негізінде шамамен мерзімдер есептелген, мысалы, Джи әулетінің аңызға айналған негізін қалаушы Хоу Джи, оның ұрпақтары мифологиялық пайда болуынан кейін, 1046 жылдан бастап тарихи Чжоу әулеті ретінде бірнеше буын билік еткен. Бұл императорлар туралы әңгімелерге түрлі жылдар тағайындалғанмен, олардың билік мерзімі туралы фантастикалық мәлімдемелер жиі кездеседі. Бұл сандар көрсеткен патшалықтың орташа ұзақтығы ықтимал емес, және қазіргі тарихшылар осы жылдарға келісе алмайды. Олардың тарихи маңызы салыстырмалы мерзімдемені белгілеумен ғана шектелуі мүмкін.

Худжи

Худзи – егіншілік мәдени батыры болған.

Чию

Чию (сондай-ақ Ч'и Ю) – қару-жарақ саласында маманданған металлургия инженері.

Үш император, бес император және үш императорлық әулет

Халықтың мифологиялық тарихы (немесе кем дегенде ханьқытай халқы) екі топтан басталады, бірі үштен, екіншісі бестен тұрады. Сандар символдық мағынаға ие, бірақ екі топтың нақты құрамы айтылмайды. Әртүрлі тізімдер бар. Ескі топ – Үш алғашқы император, олардан кейін Бес бірінші император келеді. Содан кейін үш династия пайда болды: Ся, Шан және Чжоу династиялары. Бұл үшеуі де тарихи деректермен расталған, бірақ мифті тарихтан ажырату әрқашан оңай емес; алайда, Үш алғашқы император, Бес бірінші император және Үш әулет айналасында көптеген мифтер бар. Үш алғашқы императордың дәуірі, одан кейін Бес бірінші императордың дәуірі (Sānhuáng Wǔdì) кейінгі уақыттарға дейін династиялардың тарихнамасын қарастырудан өзгеше. Цин императоры екі бұрынғы атақты біріктіріп, өзін Хуанди деп атағаннан бастап, Хуанди қытай императорларының атағы болды.

Атау

Үш Бастама Императорларының атауы қытай тілінде "хуан" деп аталады. Бұл атаудың бастапқы мағынасы белгісіз, және ағылшын тіліне әртүрлі аударылады. Аудармаларының ішінде "Мәңгүрт", "Император" және "Құрметті" болып табылады.

Аттар

Үш алғашқы императордың есімдеріне Ючао ("Ұясы бар"), Суйрен ("Отты ойлап табушы"), Паокси/Фукси ("Жануарларды үйретуші") және Шеннонг ("Құдайға жақын шаруа") кіреді. Кейде Хуанди де қосылады.

Атау

Бес бірінші императордың атағы қытай тілінде "ди" деп аталады. Бұл атақтың бастапқы мағынасы белгісіз, сондай-ақ ол "хуанг" терминімен қалай салыстырылады немесе қайшы келеді де белгілі емес. Ол ағылшын тіліне әртүрлі жолдармен аударылады, мысалы, "Егемен", "Император" және "Мырза".

Аттар

Бес ең алғашқы императорлардың аттарына Хуанди, Шаохао, Чжуансу, Ди Ку, Яо және Шун кіреді.

Нува және Фукси

Нува мен Фукси (Паокси деп те аталады) кейде бүкіл адамзаттың түпкі ата-анасы ретінде құрметтеледі және көбінесе жартылай жылан, жартылай адам түрінде бейнеленеді. Нуваның серігі Фукси – оның інісі және күйеуі болған.

Нува әлемді құтқарады

Гонг Гонг жер мен аспанды бөліп тұрған әлем тірегіне нұқсан келтіргеннен кейін, аспан жарылып, өрттер, су тасқыны (Нуваның су тасқыны) және басқа да қырыпты оқиғалар орын алды. Бұл жағдайды тек Нува бес түсті тастармен аспанды жөндегенде ғана түзетуге мүмкіндік болды. Нүва бейнесі, сондай-ақ Нү Ква деп те аталады, әдебиетте б.з.д. 350 жылға дейін кездеспейді. Кейде Нюва адамдарды сазбалшықтан жасап, әлемді толтырған немесе қайтадан жаңартқан деп саналады, осылайша қазіргі адамдарды жаратқан.

Фукси мен Сары өзен картасы

Сары өзен картасының жасалуы мифологиялық тұрғыдан Фуксимен байланысты, бірақ кейде одан кейінгі заманға да жатқызылады.

Шеннонг пен Жалын императорлары

Шеннонг әртүрлі түрде "Құдайлық егінші" немесе "Құдайлық шаруа" немесе "Егіншілік құдайы" деп аударылады, сондай-ақ Вугашен (Бес дәннің рухы) және Вугаксианди "Бес дәннің бірінші құдайы" деп аталады. Шеннонг – Қытай халық дініндегі мифологиялық қытай құдайы, ежелгі Қытайдың мифтік дана билеушісі ретінде құрметтеледі. Шеннонгтың ұрпақтары өздерін Жалын императорлары немесе Янди деп атай бастады. Янди кейде маңызды мифологиялық император деп есептелгенімен, оны "Жалын императоры" деген атаумен бірнеше императорлардың тізімі деп қарастыру дұрыс. Ян сөзінің мағынасы "жалын", сондықтан Янь императорының халқы тайпалық тотем ретінде от символын қолданған болуы мүмкін. К. С. Ву бұл атаудың егістіктерді далалық өртеу арқылы тазалау үшін отты пайдаланумен байланысты болуы мүмкін деп болжайды. Сондай-ақ, Янди – Қызыл император.

"Сары император" Хуанди мен Лейдзу

Қытай мифологиясындағы маңызды тұлғалардың бірі – Хуан Ди, кейде ағылшын тілінде «Сары император» деп аударылады. Оның түпнұсқа аты – Сары топырақ немесе Хуанди, мұнда «ди» сөзі қытай тілінде топырақ немесе жер деген мағынаны білдіреді. Ол Қытай өркениетінің пайда болған жері саналатын Сары өзен алқабындағы Сары топырақтан аталған. Кейінгі ұрпақтар Хуанди есімін «ди» немесе «император» деп өзгертіп, оған құдіреттірек дыбыс берді. Ол Сюаньюань ретінде де белгілі. Хуан Ди бес қасиетті патшалардың бірі ретінде танылады және тізімдегі тұрақты мүшелердің бірі болып саналады. Қара, жасыл, қызыл және ақ сияқты басқа да түсті императорлар да болған. Кейбір мифтерде Хуан Ди – Ян Дидің жартылай інісі Шаодианның ұлы екені айтылады. Хуан Дидің анасы Фубао деп есімделген. Хуан Дидің әйелі Лейдзу жібек шаруашылығын ойлап тапқан делінеді. Кейбір деректерде Чанцзие Хуан Ди билігі тұсында жазуды ойлап тапты. Сары император Чиюмен үлкен шайқас өткізгендігі айтылады. Хуан Дидің көп әйелі мен ұрпақтары болды, олардың ішінде Шаохао (Доньидің басшысы) да бар.

Ди Ку

Ку, Ди Ку, Ти Ку немесе Дику, сондай-ақ Као Хсин немесе Гаоксин деп аталады. Дику – маңызды мифологиялық тұлға, оның «Ди» (lang=zh) атағы императорлық құдайлыққа ие екенін көрсетеді, бұл римдік «divus» атағы сияқты, кейде «император» деп аударылады. Дику кейде Хуандиден тараған және біздің заманымызға дейінгі екінші мыңжылдықтағы Шан әулетінің билеуші отбасының бабасы саналады. Дику түрлі музыкалық аспаптарды ойлап тапқан, сонымен қатар оларға сүйемелдейтін музыкалық шығармалар жазған. Дику Цзян Юань және Цзянди атты жартылай құдай әйелдермен байланыста болған.

Яо мен Шун

Яо мен Шунь – билік етудегі әдептіліктің үлгісі болған маңызды мифологиялық билеушілер. Ұлы су тасқыны Яо билік еткен кезде басталып, оның ізбасары Шуньның (Яо өз ұлын таңдамай, Шуньның қабілеті мен ізгілігіне сеніп, оны мұрагер еткен) тұсында да жалғасты. Тарихи деректер бойынша, Цинь Ши Хуан 221 жылға дейін Қытайды біріктірген кезде, өзінің жетістіктерін бұрынғы мифологиялық билеушілерден артық екенін жариялау үшін үгіт-насихатты пайдаланды. Ол Хуан (皇) және Ди (帝) есімдерін біріктіріп, Хуанди (皇帝) деген жаңа лауазымды құрды; осылайша, Цинь императоры бүкіл жердің заңды және абсолютті билеушісі екенін дәлелдеу үшін мифологияны қолданды. Бұл – барлық өркениетті халықтардың бір үкіметке бағынуы керек деген, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан сенімді көрсетті, және сол үкіметтің Қытай болуы тиіс екендігін білдірді.

Гун, Ю және Ұлы топан су

Шун өзінің императорлық орнын Ұлы Ю-ға тапсырды. Сары өзен су тасқынына бейім болғандықтан, Яо дәуірінде зор су тасқыны болды. Су тасқыны қоғамды шашыратты және адам өмірін қауіпке тікті, себебі егістік жерлер суға батып, аң аулау мүмкіндігі жоғалып, халық төбелер мен тауларға көшті. Ю-дың әкесі Гун, Яоның тапсырмасымен су тасқынымен күресуге кірісті, бірақ тоғыз жылдан кейін мәселені шеше алмады. Кейбір деректерде Гун, Шунның министрі Чжуронгтың бұл сәтсіздігі үшін жазаланды, ал басқаларында Гун, Шунның императорлық құрметке ие болуына қарсы болғандықтан жер аударылды. Таза мифологиялық нұсқаларда, оқиға Гунның аспанның қаһарынан қашу үшін жануар түріне айналғаны туралы айтылады (аспанға барып, су тасқынымен күресуге арналған ширангты ұрлауға батылы жеткендігі үшін). Ол Қауырсын тауына қашып, аспанның бұйрығымен от құдайы Чжуронгтың қолынан қаза тапты. Үш жылдан кейін оның ұлы Ю оның ішінде, көбінесе қандай да бір фантастикалық жануар түрінде пайда болды. Ю әкесінің орнын басып, су тасқынымен күресті, халықты арналар мен бөгеттер салуға жетектеді, көбінесе ширангтың көмегімен деп есептеледі. Он үш жылдық еңбектен кейін Ю су тасқынын тоқтатты. Гун ширангты қолданғанда ол неге жұмыс істемеді және ол аспанның жазасына ұшырады, ал Ю оны қолданғанда су тасқынын тоқтата алды және аспанның игілігіне ие болды деген сұрақ мифтерде жиі қойылады. Ю мен оның серіктестерінің су тасқынымен күресу және халықты құтқару жұмысы әртүрлі әлеуметтік және мәдени дамуларды бейнелейтін әртүрлі жолдармен қарастырылуы мүмкін, мысалы, аң аулау, егіншілік, құдық қазу, астрономия, әлеуметтік және саяси ұйымдастыру және басқа да мәдени жаңалықтар. Мысалы, ширангтың тарихи түсіндірмесінде бұл топырақ, топырақтан, бұталардан және ұқсас материалдардан жасалған көтерілген бақтың жаңа түрін білдіруі мүмкін. Осылайша, Ю және оның ширанг арқылы су тасқынын бақылаудағы жұмысы ылғалды жерлерді егістікке айналдыруға масштабты тәсілді қамтамасыз ететін әлеуметтік дамуды білдіреді. Ю Ся әулетінің негізін қалаушы деп есептеледі.

Бірінші династиялар

Алғашқы үш әулет мифологияда ерекше маңызға ие.

Ся әулеті

Ся әулеті – археология және әдеби деректер арқылы танылған нақты тарихи әулет. Дегенмен, осы есептердің көптегені анық жартылай мифологиялық элементтерді қамтиды, ал кейбір нұсқаларында толығымен мифологиялық немесе қиялға толы. Ертедегі династиялардың құрылу мифологиясында белгілі бір ортақ ерекшеліктер бар, оның ішінде негіз қалау кезінде алынған құдайлық көмек және оның себептері. Ұлы су тасқынымен күрескен Ұлы Ю, Яо мен Шуға қызмет еткен, олар оны Сяның ханзадасы етіп тағайындады – белгілі бір жерді билеуге берді. Ю қайтыс болғаннан кейін императорлық мұрагерлік туралы мәселе туды, бұл мыңжылдықтар бойы қытай мәдениеті үшін маңызды үлгі болады. Сұрақ Ю қайтыс болғаннан кейін оның орнын кім басады дегенде болды. Ол оның ұлы, Сяның Чиі, басқаша Кай деп те аталады, немесе Ұлы су тасқынына қарсы жұмыста тиімді және жауапкершілікпен көмектескен, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мүмкін болмаған кезде халықты азықтандыруға көмектескен шебер аңшы Бо И болуы мүмкін. Мифологиялық нұсқалар екеуінің де артықшылықтарын зерттейді. Чиінің мұрагерлікке өтуі бұрынғы еңбек сіңіргендерге билік беру дәстүрінен бас тартып, мұрагерлік биліктің қалыптасуына әкелді, осылайша династиялық дәстүр басталды. Жаңа династия Ю билігінің орталығы болғандықтан «Ся» деп аталды.

Жоу әулетінің құрылуы

Жоу әулетінің Ji династиясын құраған отбасының шығу тегі мифологиялық әңгімелерге толы, ол оның аңызға айналған негізін қалаушысы Хоуджиге (бастапқыда Ци деп аталған, бірақ Шан әулетін құраған Циден өзгеше, оны Цзи немесе Ци деп те атаған) дейін жетеді. Хоуджи туралы мифтерде оның мифологиялық тегі туралы екі негізгі аңыз бар. Шан әулетінің соңы мен Жоу әулетінің өрлеуі бір-бірімен тоғысады, сондықтан олардың арасында ортақ материалдар кездеседі. Жоу әулеті орнағаннан кейін, олардың әдебиеттерінің көптігімен ерекшеленді, оның басым бөлігі бастапқыда Шан әулетін құлатқандарын ақтауға бағытталған. Бірақ көп ұзамай, рационалды, философиялық немесе мифологиялық сипатта емес, тарихи материалдар пайда болды.

Багуа

Чжоудың өрлеуінің маңызды нәтижелерінің бірі – классикалық «И Цзин» кітабының қалыптасуы болды. Дегенмен, сегіз триграмма Вэньгонгтан бұрынғы заманнан пайда болған, тіпті Конфуцийдің өңдеуі мен түсіндірмелерінен де ертерек. Мифологияда кейде Фуси деп аталатын мәдениетті қаһарман туралы әңгімелер кездеседі.

Кейінгі династиялар

Чжоу әулетінен кейінгі династиялар көрнекті мифологиялық материалға ие болды, мысалы, Хан әулеті мен Үш патшалықтың арасындағы Цзяньань кезеңіне байланысты аңыздар жинақталып, «Үш патшалықтың роман» романында бейнеленді. Тан әулетінен бастап, монах Сюаньцзянның қазіргі Үндістан аумағына жуық аймақтан буддалық кітаптарды (сутраларды) іздеу туралы аңыздар пайда болды, бұл Мин әулетінің «Батысқа саяхат» романына ықпал етті.

Ерекше құдайлар, рухтар және аңыздардағы адамдар

Қытай мифологиясы мен халықтық дінінде түрлі маңызды құдайлар, рухтар және мифологиялық тұлғалар бар. Олардың кейбіреулері, мысалы, Нефрит император (немесе оның да бір кезде өлді-дір тіршілік иесі болғаны айтылады) анық құдайлық санатында. Бірақ қытай тілінде көптеген жандарды «шен» деп атайды. (Кейде қытай мифологиясы 中國神話 – Zhōngguó Shénhuà деп аталады). Бұл сөзді ағылшын тіліне аударғандағы мағыналық беймәлімдікке байланысты, «шен» деп сипатталған жандарды ағылшын тілінде қалай жіктеу керектігі әрқашан анық бола бермейді. «Шен» санаты қытай мифологиясы мен дінінде кең және жалпылама, ол рухтар, құдайлар, әруақтар және басқа да жандарды қамтуы мүмкін. Тағы бір маңызды ұғым – өлмейтіндердің (сиан) жіктелуі. Өлмейтіндер – нақты түрдің сипаттамасы емес, көбінесе сапалық санаты. Өлмейтіндер ұзақ, мүмкін мәңгілік өмір сүру арқылы анықталады. Дегенмен, бұл өзгермейтін қасиет емес, себебі даосизм адепттері, шамандар немесе басқалар дұрыс күш-жігер мен түрлі тәжірибелер арқылы өлмейтінге айналуы мүмкін. Мысалы, буддалық дін мен мифологиядағы лохандар, бодхисаттвалар мен Буддалар да кейде өлмейтінге ие болады (бұл санасыз, ұзаққа созылған қайта туулармен қарама-қайшы). Қытай мифологиясы көбінесе буддалық және даосистік типтерді нақты ажыратпайды. Әртүрлі мифтерде түрлі құдайлар, рухтар және өлмейтіндер (сиан) кездеседі. Олардың кейбіреулері Даоизммен тығыз байланысты. Кейбір өлмейтіндер немесе басқа жандар Даоизмнің дамуымен бірге, ежелгі шамандық культтар немесе басқа көздерден шыққан құбылыс ретінде оған қосылған. Даоизм мен халықтық дін арасындағы шекара анық емес. Ал басқа мифологиялық жандар Қытайға буддизмнің таралуы нәтижесінде пайда болған.

Негізгі құдайлар

Қытай мифологиясында басты немесе билеуші құдай туралы ұғым уақыт өте келе өзгеріп келген.

Шангди

Шанди, кейде Хуантиан Дади (皇天大帝) Шан әулеті дәуірінде пайда болды. Кейінгі замандарда ол көбінесе Хуантиан Шанди (皇天上帝) деп аталды. Хуантиан Дади аталымы Нефрит Императоры мен Тяньға сілтеме жасайды.

Жайыт императоры

Қытай мифологиясы бойынша, Нефрит императоры үш әлемді басқарумен жүктелген: көк, тозақ және тірілер әлемі. Нефрит императоры қасиеттілерге, тірілерге және қайтыс болғандарға «Нефрит заңдарының алтын жазулары» (玉律金篇, Yù lǜ jīn piān) деп аталатын шартты лайықтылық жүйесіне сәйкес сыйлықтар мен жазаларды тағайындады. Егер ұсынылған үкімге қарсылық туса, көбінесе басқа қасиеттілер тарапынан, басшылық кейде кеңесші ақсақалдардың пікірлеріне жүгінетін. Нефрит императоры Қытайда даосизм пайда болғаннан кейін әдебиетте көріне бастады; оның Ю Хуан ретінде пайда болуы Сары император, Нюва немесе Фукси заманынан бұрынғы кезеңге дейін жетеді.

Тиан

Тиан – бұл сол атпен аспан құдайы немесе Аспанның өзі болуы мүмкін. Тиан шамамен б.з.д. 700 жылы әдебиетте пайда болды, бірақ Шуцзиннің (Құжаттар кітабы) жазылған мерзіміне байланысты бұрын да болған болуы мүмкін. Тианға қатысты жаратылыс туралы әңгімелер жоқ. Тиан мен Шандидің қасиеттері кейінгі әдебиетте біріккен сияқты, және қазір олар бір тұлға ретінде ("皇天上帝", Huángtiān Shàngdì) құлшылыққа алынады, мысалы, Пекиндегі Көк ғибадатханасында. Тиан мен Шанди арасындағы айырмашылықтың дәрежесі талқыланып жүр. Қытайтанушы Херли Крил Шан оракул сүйектерін талдау нәтижесінде Шандидің Тианнан бұрын құдай болғандығын көрсеткенін, ал Чжоу әулетінің авторлары өздерінің ықпалын бекіту үшін "Шанди" терминін "Тиан" деп ауыстырған деп санайды.

Нүуа

Нюва (немесе Нюгуа) – қытай мифологиясындағы ана құдайы саналады. Ол адамзатты жаратуға және Көк тіректерін жөндеуге қатысқан. Нюва көбінесе жартылай жылан, жартылай адам түрінде бейнеленеді және кейде оның інісі әрі күйеуі Фуксимен бірге Үш Хуанның бірі деп есептеледі.

Фукси

Фукси – Үш патшаның біріншісі. Ол қарындасы және әйелі Нювамен бірге адамзатты жаратқан, және оған ұқсас, жартылай жылан, жартылай адам түрінде бейнеленеді. Фукси И Цзинмен тығыз байланысты.

Даоизм және қытай мифологиясы

Уақыт өте келе халықтық дін мен сенімнің белгілі бір аспектілері бірігіп, формалды діни нанымдар, тәжірибелер және философия жиынтығы ретінде Даоизм деп атала бастады. Даоизмнің негізін қалаушылардың бірі – Лаози есімді қарт кісі, ол өзінің аңыздар мен мифологияға еніп кетті. Дін мен мифология, сондай-ақ қытай халық діндері мен Даоизм арасында көптеген ортақ белгілер бар. Дегенмен, қытай мифологиясының кейбір тұлғалары немесе ұғымдары діни немесе философиялық Даоизммен ерекше байланысты. Мысалы, Нефрит Императоры Юхуанг көптеген мифтерде маңызды рөл атқарады. Даоизммен байланысты мифологияда әдетте сиқыр мен жақсылық, мысалы, сиқырлы дұғалар, ырыстар, керемет қабілеттер мен эликсирлер кең таралған. Даоизмнің дамуы – ұзақ процесс болды, оның құрамында рационалистік этикалық философия және мифологияға негізделген діни сиқырлық көзқарас болды. Даоизм қытай халық діні мен мифологиясының дәстүрлі тамырларынан қалыптасқан тұжырым ретінде дамығанда, оның заңдылығын Хуанди, Сары Императордан бастау алатыны туралы мәлімдемелермен нығайтты. Мысалы, Хуанди Сыцзин материалдарының бір бөлігі, Хуанди Иньфуцзин және Хуанди Нейцзин – Хуандиге дейін жететін жазба мұраға ие деп саналатын Даоизм классикалары.

Буддизмнің ықпалы

Буддизм Қытайға тарихи түрде, шамамен біздің заманымыздың бірінші ғасырында, түрлі құдайлар мен үстіңгі күштер туралы идеялармен бірге енгізілді, оның ішінде Дизаң деп аталған Кситигарбха да бар еді. Төрт Көк патшалары, Будданың өзі – Шакиамуни Будда (釋迦牟尼佛, Shìjiāmóunífó), бірнеше ғасырдан кейін мейірімділік бодисатвасы Гуаниньге (сондай-ақ Куаниньге) айналған Авалокитшвара және Хотей – Күліп тұрған Будда да келді. Жаңа буддалық материалдар Қытайға түсе берді, ал Тан әулеті кезінде монах Сюаньцзян Үндістаннан 600-дан астам мәтін әкелгенде бұл үдеріс ең жоғары деңгейге жетті. Уақыт өте келе Гуанинь даостық бейнеге айналды және көптеген аңыздардың нысаны болды.

Гуаньин

Гуаньинь Куан Инь, Гуаншиинь, Мейірімділік Құдайы және тағы да көптеген аттармен танымал. Гуаньинь туралы мифология екі бөліктен тұрады: бірі – Үндістанның Авалокитасвара/Авалокитешвара дәстүріне, екіншісі – Миаошань аңызында айтылғандай, қытай әйелінің өміріне негізделген. Гуаньиньге қасиетті құдай ретінде табынады, бірақ оның мифологиялық тарихы өте бай. Гуань Инь туралы көптеген мифтер мен аңыздар бар. Олардың барлығында ол ерекше мейірімділік көрсетеді.

Кситигарба

Кситигарбха – Үндістан аймағынан шыққан буддалық құдай, Қытайда Дизанг деп аталды. Ол әдетте қырқылған басына нұр шаңырағы бар монах ретінде бейнеленеді, қолында тозақ есіктерін ашуға арналған таяқ және қараңғылықты жарықтандыру үшін тілек орындайтын бағалы тас болады.

Төрт көктегі патша

Төрт Көк патшасы деп аталатын топ бар, әр тарапқа бірден. Олардың мүсіндерін көптеген будда ғибадатханаларындағы Көк патшалары залында кездестіруге болады.

Күлкілі Будда

Семіз күліп тұрған Будда бейнесі Қытайда қалыптасты.

Конфуцийшілдік ықпал

Қытай мифологиясының маңызды факторы – 551–479 жж. шамасында өмір сүрген жазушы және мектеп мұғалімінің есімімен аталатын конфуциандық деп танылатын дәстүрдің қалыптасуында көрінеді. Конфуций ата-бабаларды құрметтеу дәстүрін қабылдады. Ол дәстүрлі қытай дінінен пайда болған даосизмде маңызды табыну нысанына айналды. Конфуциандық қозғалыстың заңдылығы Яо мен Шуңның мифологиясында (көбінесе тарих ретінде қарастырылады) оның бастауларын табуға болатындығы туралы мәлімдемелермен нығайтылды.

Халықтық дін мен мифологияның өзара байланысы

Қазіргі және ежелгі қытай мәдениетінде дін мен мифологияға кең орын болған. Нақты құдайлар мен рухтарға ерекше назар аударылады. Олардың ішінде байлық, ұзақ өмір және ұрпақ берушілік құдайлары бар. Мифологиялық тұрғыдан алғанда, мифологиялық сюжеттермен байланысты рәсімдер арқылы көптеген тілектер орындалуы мүмкін. Мысалы, Қытайда және қытай диаспорасындағы көптеген дүкендер мен мейрамханаларда Гуан Ю, сондай-ақ Гуандиге арналған киіз үйлер (ғибадатханалар) кездеседі.

Гуанда

Гуани үш патшалықтың қолбасшысы Гуань Ю ретінде басталады. Келесі ғасырларда Гуань Ю ресми жарлық арқылы Гуанди құдайы дәрежесіне көтерілді. Ол, ең алдымен, бауырластық пен бизнес сияқты әлеуметтік ұйымдардың құдайы, бірақ кейде оны әскери күш пен соғыспен байланыстырады. Мифология бойынша, Гуань Ю шабдалы бағында атақты бауырластық сертіне қол қойды.

Ұзақ өмір сүретін жұлдыз құдайы

Халық діні мен мифология арасындағы өзара байланысқа мысал ретінде Ұзақ өмірдің Жұлдыз құдайы келтіріледі.

Өмірден кейінгі өмір және отбасы

Қытай мифологиясының көп бөлігі адамдар өлгеннен кейін не болатынын түсіндіретін, өмірден кейінгі әлемге қатысты. Бұл ата-бабаларға құрмет көрсетумен, жұмақ пен тозақтың мифологиялық географиясымен, отбасылық зираттардағы дәстүрлермен және басқа да нәрселермен байланысты.

Өлмейтіндер (xiān)

Кейде мифологияда белгілі бір адамдар шексіз өмір сүру қабілетін дамытып, өлімнен құтылып, құдайлық шианға айналады. Мұндай адамдардың ерекше күштерге ие болуы да жиі айтылады. Әдетте, осы қабілеттер қытай алхимиясының практикалары арқылы, өмір эликсирін алу және/немесе диета мен жыныстық қанағаттарға қатысты түрлі шектеулер арқылы дамиды. Өлместіктің символдық байланыстарына дақты елік, тұрушы құстар, Линчжи саңырауқұлағы және лақтық пен жартас кіреді. Көптеген шиандар мифологияда Куньлун сияқты таулық жұмақтарда орналасқан. Шианның ағылшын тіліндегі әртүрлі аудармалары бар, мысалы, өлмейтін, пери және дана. Даостық шиандардың бір мысалы – Вонг Тай Син, ол 4-шы ғасырдағы усақ-түйекке шегініп, кейіннен құдайлық емшіге айналды.

Магу

Магу – аңызға толы даосистік шиан (трансцендент), қазірге дейін құлшылық етіледі. Магу өмір эликсирімен байланысты және қытай мифологиясында әйелдердің символдық қорғаушысы. Қытай әдебиетіндегі әңгімелерде Магу ұзын, құсқа ұқсас тырнақтары бар әдемі жас әйел ретінде бейнеленеді, ал көне мифтер оны үңгірлермен байланыстырады. Магу есімінің мағынасы екі кең таралған қытай сөзінен тұрады: ма – «қаннабис; өсімдік» және гу – «апа; қыз».

Өлген адамның арбағы немесе рухы

Қытай мифологиясындағы көптеген нанымдар мен әңгімелерде адам денесі өлгеннен кейін де жаны немесе рухы сақталатыны айтылады. Олардың түрлері көптеген.

Тірі өлілер

Цзянши - қайта тірілген мәйіт.

Жоң Куй

Мифологиялық фольклорда Чжун Куй жындылар мен зұлым күштерді жеңуші ретінде танылады. Ол императордың императорлық емтихандардағы "Жуанюань" (ең жоғары ұпай жинаған) атағын оның келбетінің қисық және жаман болғандықтан әділетсіз түрде алып тастауынан кейін өзін-өзі өлтірді. Оның жаны өзін-өзі өлтіру – ауыр күнә саналғандықтан тозаққа жіберілді, бірақ Яма (қытай тозағының патшасы) оны Диюдағы "Жындылар патшасы" атағына лайық деп тапты. Яма оған барлық жындыларды аңдап, ұстап, басқаруға және олардың тәртібін сақтауға міндеттеді. Қытай Жаңа жылы қарсаңында Чжун Куй досы Ду Пингтің (杜平) көрсеткен игілігіне жауап беру үшін туған жеріне қайтып келді.

Мерекелік мерекелер мен салт-дәстүрлер

Діни мерекелер мен халықтық тойларда көптеген мифтер кездеседі.

Цинмин фестивалі

Цинмин фестивалі – маусымдық түрде қайталап орын алатын жылдық құбылысқа байланысты отбасылық шараларды қамтитын және ата-бабаларды құрметтеумен байланысты қытай мерекесінің көрнекті мысалы.

Қиси фестивалі

Жыл сайын қайта оралатын Қыси мерекесі махаббат пен романтикамен байланысты. Басты мифологиялық әңгіме – "Малшы мен Тоқымашы қыз".

Ауа райы құдайлары

Әртүрлі құдайлар мен рухтар құрғақшылық және күн күркірі сияқты ауа райы құбылыстарымен байланысты. Аждаһалар көбінесе жаңбырмен байланыстырылады. Мысалы, Ханьба немесе Нюба деп те белгілі Ба деген құдай немесе мифологиялық тұлғаны қарастыруға болады. Ба – Сары императордың (Хуанди) қызы, ол Чиюға қарсы Чжуолу шайқасында оған көмектескен: Чию жел құдайы (Фенг Бо) мен жаңбыр құдайы (Ю Ши) шақырғаннан кейін, Ба аспаннан түсіп, олардың жел мен жаңбыр күштерін жеңу үшін құрғақшылық күшін қолданды. Ол қытай әдебиетінде айтылған ең алғашқы құдайлардың бірі, Шицзиннің алғашқы поэзия жинағында, сондай-ақ кейінірек Шанхайцзинде кездеседі. ХХ ғасырдың ортасына дейін Қытайдың көптеген аймақтарында жаңбыр шақыру рәсімдері өткізілді. Бұл бірнеше сағатқа созылатын рәсімдердің негізгі идеясы Баны аймақтан қуу болды. Тағы бір мысал – Лей Гонг, күн күркірі құдайы.

Астрономиялық құдайлар

Әртүрлі қасиетті әйелдер, қасиетті ерлер немесе рухтар нақты астрономиялық объектілермен ерекше байланысты.

Күн (және Күндер)

Күнге қатысты түрлі мифология бар. Бір күн құдайы – Сихэ, күн қадірлісі. Куа Фу туралы миф бар, ол күнді қуған алып еді. Ол қуалау барысында барлық суды, оның ішінде Сары өзенді де құрғатып жіберді. Шөлден өлгеннен кейін ол тау тізбегіне немесе орманда айналды. Санзуу деп аталатын үш аяқты қарғалар немесе қаралар күнмен немесе он күнмен байланысты, олардың тоғызын Хоуи атып түсірді. Кейде мифологияда бірнеше күннің бар екені бейнеленеді.

Хуйи және он күн

Он күн болған деген әңгіме бар, әрбір күн өз уақытында аспаннан өтіпті (бұл бір кезде он күндік апта қолданылғанының дәлелі деп есептелген). Мифологиялық әңгімеде бір таңертеңгі сағатта он күннің барлығы бірдей аспанға көтерілгені айтылады. Қатты ыстық құрғақшылыққа алып келді, өсімдіктер сарғайып, адамдар мен жануарлар өлімге бет қарай бастады. Батыр садақшы И, немесе Хуйи, олардың барлығын, біреуін қалдырып, атып түсіріп, адамзатты құтқарды.

Ай

Чанъе (немесе ескі нұсқаларда ЧанъО) – ай құдайы. Тағы бір ай құдайы – Чанси, бұл Чанъе құдайының ескі нұсқасы болуы мүмкін, атын табуға байланысты аты өзгертілген. Чанъе – қазіргі заманғы құдай.

Чанъе

Мифологияда Чанъе батыр садақшы Хуйиге үйленген, бірақ бір күні ол өлместік дәрісін жұтып, айға көтерілген. Қазір Чанъе айдағы мұздай кристалл сарайда тұрады деседі. Жыл сайын егін жинау маусымындағы толу ай кезінде Чанъеге табынушылық етеді. Бұл – Күздің ортасы мерекесі, отбасылар ай жарығының астында жиналып, айды құрметтеп тойлайды. Чанъе біраз уақыт жалғыз болғанымен, айда жалғыз емес.

Ву Ган және сиқырлы ағаш

Айда сиқырлы ағаш өседі. Бұл, мүмкін, османтус (Osmanthus fragrans), лавр (Lauraceae) тұқымдасының бір түрі, мысалы, кассия (Cinnamomum cassia) болуы мүмкін, бірақ одан да ықтимал, сиқырлы ағаштың бірегей түрі. Әр ай сайын шиан Ву Банг осы ағашты кесіп, оны көбірек кішірейте береді. Ол оны толығымен кесіп тастағанда, ағаш қайтадан өсіп шығады. Ағаш өскен соң Ву Банг кесуге қайта кіріседі, бұл ақырсыз айлық цикл.

Айдағы қоян

Айда алхимиялық қоян немесе қарышқы тұрады. Толы ай кезінде айдағы қоянды көруге болады, ол мүшелік және итармалмен айналысып, өлместік эликсирін дайындап жатыр.

Жерлердің құдайлары

Әр түрлі қасиетті әйелдер, қасиетті ерлер, рухтар, перилер немесе құбыжықтар белгілі бір жерлермен байланысты, мысалы, нақты өзендермен, таулармен немесе мұхитпен. Осы орындардың кейбіреуі нақты географиямен байланысты, ал қалғандары мифологиялық қиял арқылы ғана таныс.

Си Ванму

Си Вангму, яғни Батыс патша анасы, ұйымдасқан даосизмнен бұрын пайда болған, бірақ қазір даосизммен тығыз байланысты. Си Вангму мифологияда әдетте "батысқа қарай" орналасқан керемет әлемде болады, ол қазір мифологиядағы Кунлунмен теңестіріледі. Осылайша, ол Жер мен Көк арасындағы жолдың иесі.

Мазу

Мазу – ірі қадірлі құдай. Ол теңіз құдайы. Мазуға табыну теңізде керемет құтқарылуларға себеп болғандығы айтылады, ол теңізшілер мен саяхатшыларды суға батып кетуден сақтайды. Ол, әсіресе Қытайдың жағалауы мен қытай диаспорасының аймақтарындағы теңізшілердің, оның ішінде балықшылар мен моряктардың қамқоршы құдайы болып табылады.

Сян өзенінің құдайлары

Сианг өзенінің екі құдайы мифологияда көне заманнан бері келе жатыр. Олар Қытайдың бұрынғы Чу аймағындағы Сианг өзенімен байланысты. Мифология бойынша, олар бамбуқтың белгілі бір түріне көзге жас тамғандай көрінетін, дақтанған (lacrima deae) сыртқы түрін қалыптастырған деседі. Сианг өзенінің екі құдайы (Сянфэй) – Эхуанг және Нуньинг деп аталады.

Адамның іс-әрекетінің құдайлары немесе рухтары

Әр түрлі құдайлар мен рухтар белгілі бір адам қызметтерімен байланысты. Әр түрлі құдайлар немесе рухтар жалпы үйлермен немесе қалалармен байланысты. Кейбіреулері белгілі бір кәсіппен айналысатын немесе бала көруді қалайтын адамдарға қорғаушылық көмек көрсетеді.

Үй құдайлары мен рухтары

Қытай үйі жиі мифтер мен оған байланысты рәсімдердің нысаны болды. Отбасының әл-ауқаты мифологиялық тұрғыдан көмекші құдайлар мен рухтардың көмегіне және қастық ниеттілердің зиянды әсерінен сақтануға байланысты еді. Осы үй құдайларының ең маңыздысы – ас үй құдайы Зао Цзюнь. Ас үй құдайы үйдің және жоғарғы құдайдың арасындағы делдал ретінде қарастырылды, ол ас үй құдайының баяндамасына сүйене отырып, үйді бағалап, одан кейін сыйлап немесе жазалап жатты. Зао Цзюньге белгілі уақытта тағам мен құрбандықтар шалынып, оның туралы әртүрлі мифтер бар. Кіші құдайлар немесе рухтар да өздерінің араласуы арқылы отбасыға көмектеседі деп есептелді. Мысалы, есіктердің күзетшілері, Мэншен жұбы және басқалары.

Аумақ әкімшілері

Әртүрлі құдайлар мен рухтар мифологиялық тұрғыдан жерлердің және қалалардың гүлденуімен байланыстырылған. Кейбіреулері жақсы, қамқоршы қасиетті күштер болды, ал енді біреулері қаскүнем әруақтар немесе зұлымдықтар еді.

Хуту

Хуту - жердің қорғаушы құдайы.

Түйі

Туди немесе Тудигонг – белгілі бір жер учаскелерін қорғауға жауапты, жеке ауылдардың жергілікті құдайлары саналатын рухани билеушілер немесе құдайлар.

Қала құдайлары

Ежелгі Қытайда қала, көбінесе қала қабырғасымен теңестірілген. Көптеген қалалардың айналасын одан да қорғау үшін және қамалдарды салу кезінде пайда болған қоршау орлары болды. Әрбір қаланы жеке қала құдайы қорғайтын. Көп қала болды, сондай-ақ көп қала құдайы да болды.

Кәсіптік қамқоршылық

Қытайда ғалымның өмірі ұзақ жылдар бойы бағалана келді, бұл ішінара қажырлы оқып, бірыңғай емтихандарда жақсы нәтиже көрсеткендерге сыйлық беру салдарынан туындады. Қытай мифологиясында Императорлық емтиханға байланысты толыққанды мифтер жиынтығы бар. Мысалы, әдебиет саласында бірыңғай емтихандардағы жетістіктермен және басқа да мәдени құндылықтармен Куй Синь мен Вэньчан Ван есімді екі құдай байланыстырылған.

Өмір және әлеуметтік қауымдастық

Мифологиялық тұрғыдан адам өмірінің түрлі жекелеген жақтарымен байланысты құдайлар бар, олардың ішінде аналық, жалпы туыстық қарым-қатынастар мен ресми ұйымдар, өмір сүру ұзақтығы мен тағдыр, соғыс және өлім. Көбісі қазір Буддизм, Даоизм немесе Қытай халық дінінде құлшылыққа ие. Гуанди - оның жарқын мысалы, бірақ одан да көптеген құдайлар бар.

Денсаулықты нығайтушылар

Дәрігерлік құдайдың тамаша мысалы – Яованг атанған Сун Симяо. Тағы бірі – Баошенг Дади.

Биксия

Биксия мифологиялық тұрғыдан аналық және өнімділікпен байланысты. Қазіргі уақытта ол танымал қасиетті құдай.

Симинг

Симинг – өмір мен тағдырдың құдайы.

Ерлер жыныстық қатынасы

Туэр Шен – жас қоян немесе қоян сияқты көрінетін, бір жынысты махаббат пен жыныстық қатынасқа түсетін гей ерлердің қамқоршысы.

Мифологиялық жаратылыстар

Кейде құдайлық емес мифологиялық жаратылыстар әрқайсысы белгілі бір типтегі жаратылыстар билеген бірнеше бөлікке бөлінеді – император билеген адамдар, феникс билеген қанатты жаратылыстар және айдаһар билеген қабыршақты, жүзбеқанатты немесе иесіз жаратылыстар. Дегенмен, қандай тәсіл қолданылса да, мифологиялық таксономия қатаң ғылым емес, тіпті халықтық таксономиядан да нашар анық, сондай-ақ қазіргі заманғы биологиялық таксономияны құратын ғылыми зерттеулерден де кем. Көбінесе мифологиялық жаратылыстар экзотикалық қиялдың ең шеткі шеңберлерінде мекендейді.

Төрт символ

Төрт Символ – ерекше даналыққа ие төрт жануар түрі (адамдарды есепке алмағанда). Әрқайсысы жануарлардың бір класын бейнелейтін және оларға билік ететін. Олар – шығысқа қарайтын көк айдаһар, оңтүстікке қарайтын қызыл құс, батысқа қарайтын ақ жолбарыс және солтүстікке қарайтын қара тасбақа (кейде "Қара Батыр" деп те аталады).

Аждаһалар, аждаһаға ұқсас және туысқан жануарлар

Қытайлық айдаһар – Қытай мифологиясындағы ең маңызды мифтік жандардың бірі, ең күшті және құдайлық жаратылыс саналады. Ол барлық суларды басқарады және тынысымен бұлттарды жасай алады. Айдаһар – зор күштің символы болған, батырлар мен құдайларды жақтап, қолдаған. Дәстүрлі айдаһардың белгілі бір сипаттамасы бар, бірақ осы сипаттамадан өзгеше айдаһарлар немесе айдаһарға ұқсас жандар да кездеседі. Мысалы, мифологиядағы Чи мүйізсіз болады. Айдаһарлар көбінесе мистикалық немесе жалындаған інжумен ойнайды немесе қуады. Айдаһар мен фенхуан жұбы – өнерде жиі кездесетін мотив, фенхуанды көбінесе «Феникс» деп атайды. Қытай мифологиясындағы ең танымал айдаһарлардың бірі – Янглонг, жаңбыр құдайы. Көптеген адамдар түрлі жерлерде Янглонгқа жаңбыр тілеп дұға етеді. Қытай халқы 龍的傳人 («Айдаһардың ұрпақтары») терминін өз этникалық тегін білдіретін белгі ретінде пайдаланады. Шенлонг – дауылдың шебері және жаңбыр әкелуші. Чжулун, Шам айдаһары – алып қызыл күн құдайы. Ол кейде жылан тәрізді, адам-айдаһар бейнесінде көрінеді. Әр түрлі айдаһар патшалары болған. Олар көбінесе теңіз түбінде мекендеген және Ао Гуан сияқты Ао әулетінен шыққан. Адам мен айдаһар арасындағы қарым-қатынас туралы әр түрлі аңыздар бар, мысалы, айдаһарларды өсірген Лонгму туралы әңгіме. Айдаһарлардың нақты түрлері: Дилонг – жер айдаһары; Фуканлон – қазына айдаһары; Цзяолонг – су тасқыны мен теңіз айдаһары; Тенг – ұшатын жаратылыс, кейде жылан немесе айдаһар жыланның бір түрі саналады; Тяньлонг – аспан айдаһары, кейде жүз аяқты жаратылыс сипаттарымен байланысты; Янглонг – су айдаһары, Сары императордың күшті қызметшісі. Ся әулетінің он төртінші билеушісі Конг Цзя, мифология бойынша, айдаһарларды өсірген.

Балық және балыққа ұқсас

Қытай мифологиясында балық немесе балыққа ұқсас жандар көптеп кездеседі. Адам денесі мен теңіз жануарының белгілері бар, русалка (人魚) сияқты жаратылыстар бар. Кун (немесе Пэн) – Пэн құсының алып, құрылысқан балыққа айналған түрі. Сары өзендегі аждаһа қақпасынан секіріп өткен карптар аждаһаға айналады деп есептелген. Бұл, императорлық емтихан жүйесіндегі оқушының сәтті диплом алуының символы ретінде пайдаланылған.

Жылан тәрізді және жыртқыш

Қытай мифологиясында, фольклорында және дінінде түрлі жыландар мен рептилиялар кездеседі. Олар құдай немесе жартылай құдай деңгейінен бастап, жай ғана фантастикалық жандарға дейін болады. Кейде айдаһар осы санатқа жатады, онымен байланысты болады немесе су мен құрлықта қозғалатын барлық жандардың билеушісі саналады. Бұған алып теңіз тасбақасы немесе тасбақа Ао, пілдерді жұта алады деген Баше жыланы, гидраны еске түсіретін тоғыз басты жылан – Шианлиу және "Ақ жылан туралы аңыз" романындағы Ақ жылан кіреді. Хан әулеті кезінде кейбір шиандардың рептилия және құс сияқты белгілері болған деп есептелген.

Құстар

Қытай мифологиясында әртүрлі құстар кездеседі, олардың кейбіреулері нақты құстарға негізделген, ал кейбіреулері мүлдем ойдан туған, ал енді біреулері олардың арасында. Кран – мифологиялық қасиеттерімен толыққан нақты құс түрінің мысалы. Крандар өлместікпен байланысты, олар өздері сианьға айналуы немесе арқасында өлмейтін жанды алып жүруі мүмкін. Ерте замандағы өлмейтіндердің бейнелері де құс сияқты болған. Қызыл құс – оңтүстіктің символы. Фэнхуанмен шатастырылатын оңтүстіктегі қызыл құс отпен байланысты. Пэн – алып балық Куньнің алып құсқа айналған түрі. Цзинвэй – мұхитты бұтақтар мен тастармен толтыруға тырысатын мифтік құс, ол талмайтын жігерлілікті бейнелейді. Цинниао – Си Вангмудың хабаршысы немесе қызметшісі. Басқа құстардың ішінде бір аяқты Би Фан құсы бар. Би – сонымен қатар дәстүрлі қытай астрономиясының жиырма сегіз сарайының он тоғызыншысы, Тор (Би). Jiān (lang=zh; jian1) деген құс та болуы мүмкін: бір қанаты және бір көзі бар мифтік құс; Jianjian (鶼鶼) – бір-біріне тәуелді, ажырамас, сондықтан күйеу мен әйелді бейнелейтін осындай құстардың жұбы. Шан Ян жаңбыр құсы болған. Дзюфенг – балаларды қорқыту үшін қолданылатын тоғыз басты құс. Су Шуан (lang=zh; su4shuang3) кейде қазға ұқсас құс түрінде көрінеді. Жен – уытты құс. Жыгуан (吉光; jíguāng) болуы да мүмкін.

Мифологиялық адам тәрізді

Мифологиялық гуманоидтар бұрынғы адам, жартылай адам және адамға ұқсас жандарды қамтиды, бірақ олар кейде басқа санаттарға өтеді. Мысалы, Куй: музыка мен биді ойлап тапқан бір аяқты тау жындысы немесе айдаһар; сондай-ақ, Шунь немесе Яоның музыка шебері, Сяо (魈; xiao1) тау рухы немесе жын, және Яогуай жын-шайтандар. Сянь – әртүрлі бейнеленген, көбінесе адам сипаттары бар, өлмейтін адам тәрізді жандар.

Мифологиялық сүтқоректілер

Қытай мифологиясында әртүрлі мифологиялық сүтқоректілер кездеседі. Олардың кейбіреулері қытай зодиакының тотемдық жануарларын құрайды. Қытай мифологиясының тілінде әдетте жыныс және сан категорияларын білдіретін сөздер жоқ, сондықтан ағылшын тіліне аударғанда қиындықтар туындауы мүмкін. Сонымен қатар, түрлер тіпті туыстар да әрқашан нақты ажыратылмайды, аталған жануар көбінесе сол түрдің жергілікті түрі ретінде қарастырылады, мысалы қой мен ешкі, немесе кейде "түйе" деп аударылатын әмбебап термин.

Түлкі спирттері

Түлкі рухтары Шығыс Азия мифологиясында маңызды орын алады. Қытайда олар көбінесе Хули-цзин деп аталады. Тоғыз құйрықты түлкі сияқты түрлі нұсқалары бар.

Иттер

Қытай мифологиясында түрлі иттер кездеседі, және олар кейбір этникалық мәдениеттерде басқаларына қарағанда маңыздырақ рөлде бейнеленген. Қытай зодиагында ит белгісі де бар.

Қошқарлар

Қытай мифологиясында кездесетін Bovidae тұқымдас жануарларына өгіздер (қарапайым сиыр, бұқа және як қоса), қойлар мен ешкілер, сондай-ақ антилопалар (кейде "бидауырлар" антилопаның бір түрі деп саналады) жатады.

Өгіз

Бұқалар туралы сілтемелер қарапайым сиыр, бұқа, күйес және якты қамтуы мүмкін. Зодиак мүйізді түйе – он екі жылдық циклдегі он екі зодиак белгісінің бірі. Күйес құйрықтары даосизм сиқыршылары қолданған сиқырлы қамшы ретінде айтылады. Бұқа түрлі шаруашылық мифтерінде кездеседі.

Қойлар мен ешкілер

Қойлар (немесе ешкілер) түрлі мифтер мен әңгімелерде кездеседі. Зодиак белгісі ретінде қой, он екі жылдық күнтізбе айналымындағы он екі белгінің бірі болып табылады. Жартылай мифтік, жартылай тарихи әңгімеде Хань дипломаты Су Вудың он тоғыз жыл бойы Xiongnu тұтқынында болып, қой және/немесе ешкі бағуға мәжбүр болған оқиғасы баяндалады.

Жылқылар

Қытай мифологиясында аттар жиі шапқылап өтеді. Кейде ақындар олардың ажыдаһармен туыс екенін айтады. Зодиактық жылқы – он екі жылдық айналымның он екі зодиак белгісінің бірі.

Бір мүйізділер

Мифтерде "бір мүйізді" жануарлардың әртүрлі түрлерін табуға болады, олар "lin" терминімен белгіленеді, ол көбінесе "бір мүйізді" деп аударылады. Олар еуропалық бір мүйізді жануарға көп ұқсастықтары бар, бірақ міндетті түрде бір ғана мүйізі болуы керек емес. Linнің алты түрі бар. Олардың бірі – қылин, бірнеше нұсқасы бар химералық немесе композиттік жануар. Сюй Шэнь өзінің 2-ғасырдың басындағы "Шуовэнь Цзези" сөздігінде осы linнің мағынасын "антилопа денесі, өгіздің құйрығы және бір мүйізі бар игілік жануар" деп түсіндіреді. Сондай-ақ, "Шуовэнь Цзези" бойынша, мүйіз кейде шабуылдаушыларды қорқыту үшін қорқынышты көрінетін, бірақ ішкі жағы етті болғандықтан ешқандай зиян келтірмейтін. Lin немесе бір мүйізді жануарлар тек мейірімді билеушілердің билігі кезінде ғана пайда болады. Б.з.д. 451 жылы Конфуций бір мүйізді жануардың пайда болғанын, бірақ оның герцогтық аң ауында өлтірілгенін жазған. Конфуций осы жайтты естіген соң қатты ренжіп, қаламын қойып, енді жазбады. Жираф Қытайда жақсы танылмаған және дұрыс сипатталмаған: шамамен 1200 жылға қарай lin және жираф мифологиялық түсініктерінде сипаттамаларын алмастыра бастады. Мүмкін, бір мүйізді жануарлар кейінірек жойылған жануарлардың әртүрлі сипаттамаларынан пайда болған, немесе олар енді Қытай аумағында кездеспейді.

Мысықтар

Қытай мифологиясында әртүрлі мысықтар кездеседі, олардың көптегені ірі габаритті. Мысалы, Пыксиу – қанатты арыстанға ұқсас жануар, ал Рюи Ши (瑞獅, Ruì Shī) – қорғаушы арыстандар. Кейде олар Сиванмудың күймесін тартатын болады. Мысық вьетнам және оған жақын мәдени күнтізбелердегі он екі жылдық зодиак белгілерінің бірі, қытай жүйесіндегі қоянның орнын иеленеді.

Боқақты емес тұяқтылар

Түрлі емес сопақ аяқты жануарлар кездеседі. Синью: мүйізқазан, Қытайда мүйізқазандар жойылғанда мифологиялық бейнеге айналды. Кейіннен оның суреті бұқаға ұқсас болып өзгерді, басында аспанмен байланыс үшін қысқа, иілген мүйіз болды.

Маймыл

Қытай мифологиясы мен дінінде маймыл сипаттамаларына ие әртүрлі жандар кездеседі. Маймыл патшасы зұлым рухтардың сақшысы, құрметке ие және жақсы көрілетін, ежелгі құдай, кем дегенде индус құдайы Хануманның әсеріне түскен. Маймыл құдайына қазіргі Қытайда әлі де кейбір адамдар табынады. Маймыл патшаға байланысты мифтердің бір бөлігі "Батысқа саяхат" романына әсер еткен. Мифологиядағы сяо ұзын қолды маймыл немесе төрт қанатты құс түрінде бейнеленеді, оның нақты жіктелуі қиын; бірақ мифологияның көптеген біріктірілген жандарында осыған ұқсас жағдай кездеседі.

Драконид сүтқоректілері

Longma – Қылыштай қанаттары бар, Qilin сияқты, жалқылы аң, денесі жолаңның қабықтарымен жабылған.

Мифологиялық өсімдіктер

Қытай мифологиясында түрлі мифологиялық өсімдіктер кездеседі. Олардың кейбіреулері Көкте немесе Жердегі жұмақтарда, ал кейбіреулері жер бетіндегі өте қол жетімсіз немесе табу қиын аймақтарда өседі. Мысалдарға күн(дер) мекендейтін Фусанг әлем ағашы, өлместікке ие Лингжи саңырауқұлақтары, өлместік персиктері және сиқырлы Яо шөбі жатады. Сонымен қатар, жұмақтардың бақтарында жаспир мен нефриттен өскен түрлі өсімдіктер де кездеседі.

Мифологиялық заттар

Қытай мифологиясының құрамына түрлі мифологиялық нығыздар кіреді, оның ішінде асыл тастар, інжу-маржандар, сиқырлы қоладан жасалған заттар және қару-жарақ. Мысалдарға тілектерді орындайтын гауһар, түрлі жарқыраған асыл тастар, Суй ханының інжуі, айдаһар суретімен байланысты ырысқа шақыратын інжулер және Қытайдың тоғыз провинциясының билеушісіне билік беруге құқық берген Тоғыз үш аяқты қазан кіреді. Қару-жарақ тақырыбы қытай мифологиясында кең таралған, мысалы, батыр садақшы И Ди Цзюньден алған сиқырлы садақ пен жебелерімен тоғыз дүркін күннің қиындықтарын шешкен деп есептеледі.

Қымбат бағалы заттар

Қымбат бұйымдар: тілек орындалатын гауһар, түрлі жарқыраған асыл тастар, Суй маркизінің інжуі, айдаһар суретімен байланысты ырысқа толы інжулер.

Қарулар

Қарулардың ішінде Гуаньюдың таяқ қаруы, кейде Жасыл айдаһардың жарты айлы пышағы деп аталады. Сондай-ақ, Шыңтианның қалқаны мен айбалтасы, Ди Цзюнь И-ге сыйлаған садағы мен жебелері, және Чиюдің көптеген қару-жарақтары мен зәрлі киімдері бар.

Негізгі көздер

Кейбір мифтер театрлық немесе әдеби форматта пьесалар немесе романдар түрінде сақталады, ал басқалары әлі де Қытай мен оның төңірегіндегі аймақтардың ауызша дәстүрлерінен жиналады. Тағы да басқа материалдарды қытайлық ритуалдық қола, керамика, суреттер, жібекке тоқылған көрпелер және қытай сәулетінің элементтері сияқты әртүрлі артефакттарды зерттеу арқылы алуға болады. Қытай мифологиясының ең көне жазба көздері, әдебиет емес, қысқа жазулар болып табылады. Ең ерте жазба дәлелдері Шан әулетінің (шамамен б.з.д. 1046 жылы аяқталды) болжамдау амалдарының барысында, қабырға сүйектеріне немесе тасбақаның қалқаншасына жазылған оракул сүйек жазуында табылады. Қытай мифологиясы туралы мол және әртүрлі ақпарат көзі – Дунхуан қолжазбалары кітапханасынан алынған, қазір әлемнің кітапханаларында сақталатын жазба материалдар.

Қабықшалар мен сүйектер

Қытай мифологиясының ең ертедегі белгілі жазбалары шамамен 3000 жыл бұрынғы қабықтар мен сүйектерде кездеседі. Бұл қабықтар мен сүйектерге Хэбэй провинциясының қазіргі Анян қаласының жанындағы Инь елордасынан аталған Инь (Шан) династиясының соңғы кезеңіндегі болжамдау рәсімдерінің жазбалары түсірілген. Бұл артефакттарды мифологияны зерттеуде пайдалану, ең жақсысы, атаулар сияқты үзінді сілтемелермен ғана шектеледі. Шан оракул сүйектері мен қабықтарынан толыққанды мифологиялық әңгімелер белгілі емес.

Бронза

Өте көне қола бұйымдары да табылды, әсіресе Чжоу әулетінен бастап (қазіргі уақыттан шамамен 3000 жыл бұрын құрылған), олар ежелгі қытай мифологиясы туралы қазіргі білімдерімізге сілтемелер мен қысқаша сипаттамалар қосады. Осы құйма жазуларға қатысты қасиетті немесе мистикалық көзқарас олардың кейде оқуға қиын, тіпті қол жетімсіз жерлерде, мысалы ыдыстың ішкі жағында (көбінесе өте үлкен және ауыр, көбінесе қақпақпен жабылып, азық-түлік сақтауға арналған) кездесуінен көрінеді. Дегенмен, мұндай жазуларды құдайлар немесе рухтар оқиды деген кең тараған сенім болған. Мұндай ыдыстардың бірі – су (盨), оның ішкі түбінде жазулар бар, ол Чжоу қоласынан жасалған және 98 таңбадан тұратын Юдың тасқынды құрғату ерліктерінің сипаттамасын камтиды.

Әдеби дереккөздер

Қытай әдебиетінің әртүрлі түрлері қытай мифологиясы тақырыбын қамтиды. Кейбір жағдайларда мифологияның сақталуы қасақана немесе кездейсоқ болып табылады. Басқа жағдайларда мифология мифологиялық емес әдеби туындыларға шабыттандырады, мысалы, көркем әдебиет, философиялық дидактикалық еңбектер немесе, қазіргі заманда, компьютерлік ойындар және Қытайдың ғарыш, терең мұхитты, солтүстік және оңтүстік полюстік аймақтарды зерттеуімен байланысты атаулар. Қытай мифологиясына қатысты әдебиеттің тақырыбын ұйымдастырудың шамамен тәсілі – хронологиялық болуы мүмкін. Ертедегі мәтіндік материалдардың көп бөлігі кейінгі Чжоу әулетінен, яғни Шығыс Чжоудан (шамамен б.з.д. 450-221 жылдар) жеткен. Бұл мәтіндер кейінірек жазылғандарға қарағанда аз өңделген болғанымен, олар әдебиетке дейінгі түпнұсқа мифтерден өзгеше. Қытай мифологиясының келесі маңызды мәтіндік көздері Цинь әулетінің басталуынан (б.з.д. 221 жыл), Хан әулетінің аяқталуынан (б.з. 220 жыл) және одан кейінгі біртұтассыздық кезеңдерінің соңына дейін (б.з. 581 жыл) дейін созылады. Осы кезеңнен жеткен мәтіндер мифологиялық негіздің эволюциясын көрсетеді. Суй әулетінің құрылуынан бастап, одан кейінгі Тан, Сун және Мин әулеттері (1644 жылы аяқталды) арқылы жалғасады. Осы кезеңде қытай мифологиясы қазіргі кездегі дәстүрлі түріне жетті. Сун әдебиеті әсіресе құнды, себебі ол бұрын сақталмаған көне дереккөздерден мифологиялық материалдарды сөзбен келтіреді. Қазіргі заманда қытай мифологиясы жаһандық зерттеулер мен шабыттың нысанына айналды, соның ішінде халық мәдениетіне де әсер етті.

Чучи және поэзия көздері

Қытай мифологиясы туралы мәліметтердің бір бөлігі ежелгі Чу мемлекетімен байланысты "Лисао", "Джиу Гэ" және "Аспан сұрақтары" сияқты өлеңдерде кездеседі, бұл өлеңдер "Чуци" антологиясына енген. "Чуци" (кейбір түсіндірмелерімен бірге) қазіргі түрімен Хан дәуірінде жинақталған, бірақ оның материалдарының бір бөлігі Жоу әулетінің (Соғысқан мемлекеттер кезеңі) соңғы жылдарына, яғни Цин әулетінің өркендеу кезеңінде Чу мемлекетінің 221 ж.б.д. жеңіліске ұшырағанға дейінгі мерзімге дейін жетеді. Кейінгі поэзиялық шығармалар да осы мифологияны осы поэзиялық дәстүрдің жалғасы ретінде қарастырады, мысалы, Тан поэзиясы.

Чжоу әулетінің әдебиеті

Кейбір ақпаратты Конфуций классикасынан, мысалы, Шицзин және Ицзин сияқты еңбектерден, сондай-ақ Чжоу дәуірінің басқа материалдарынан, әсіресе «Ритуалдар кітабынан», бірақ сонымен қатар Люши Чунцюдан табуға болады. «Құжаттар кітабы» кейбір қытай мифтерін қамтиды.

Хан әулеті

Хан әулеті б.з.д. 206 – б.з. 220 жылдар аралығында өмір сүрді (құтырып-құтырып кезеңдермен екіге бөлінді). Хан әулетінен бұрын, қысқа ғұмырлы Цинь әулеті б.з.д. 221 – 206 жылдар аралығында өмір сүрді, оның маңызды әдебиеттерінің бір бөлігі бүгінгі күнге жеткен. Цинь және Хан дәуірлерінде Чуцзиден басқа, пайдалы тарихи құжаттардың қатарында Хан тарихшысы Сима Цян б.з. 220 жылы қайтыс болғанға дейін аяқтаған "Ұлы тарихшының жазбалары" кітабы бар. Аңыздар мың жылдан астам уақыт бойы ауызша тарады, содан кейін "Таулар мен теңіздер кітабы" (Шанхайцзин) сияқты кітаптарға жазылды, ол негізінен белгілі және мифологиялық географияны біріктіретін түрлі мәліметтер жинағы еді. Хан мифологиясының тағы бір маңызды көзі – Хуайнаньцзи.

Ханнан кейінгі, Суйдан бұрынғы жіксіз кезең

Мифологиялық маңызы бар "Сушен Джи" кітабы Цзинь әулетінің (266–420) шағын патшалықтар дәуірінде жазылған. "Құдайлар мен әуестерді іздеу" және "Рухтарды зерттеу туралы жазба" деп те аталатын бұл кітап – 4-ғасырдағы рухтар, әуестер және табиғаттан тыс құбылыстар туралы әңгімелер мен естігендердің жинағы. Оның ішінде мифологиялық маңызы бар, соның ішінде Хан әулетінен бұрынғы мифтердің көп бөлігі де кездеседі.

Тан әулеті

Тан әулетінің әдебиеті гүлденді, онда мифологиялық мазмұндағы проза мен поэзия да өркен жайды. Ли Ронгтың "Дуйизы" – маңызды, ішінара сақталған туынды.

Жергілікті тілдегі романдар мен жаңа медиа

Кейбір аңыздар романдар түрінде жазылудан бұрын ауызша дәстүрлер, әдебиет және өнер, мысалы, театр мен ән арқылы таратылды. Мысалы, "Қараңғылық эпосы". Шенмо жанрындағы кітаптар құдайлар мен құбыжықтар туралы айтады. Осы аңыздарға сілтеме жасайтын маңызды мифологиялық туындылар: Фэншен Банг (Құдайлардың тағайындалуы), Чжоу династиясының құрылуымен байланысты мифологиялық шығарма; 1590 жылдары жарияланған, Ву Чэньэнге жатқызылатын "Батысқа саяхат", Буддалық діни кітаптар алу үшін Сюаньцзянның Үндістанға жасаған қасиетті саяқатының көркемделіп баяндалуы, онда басты кейіпкер және оның серіктері, мысалы, Сун Укун, әртүрлі жын-перілер, құбыжықтар және ібілістермен, сондай-ақ Жалынды таулармен кездеседі; және Баише Чжуан (Ақ Иттің ханымы), Ханчжоуда өтетін, адам кейпіне енген әйел-жыланның бір ер адамға ғашық болуы туралы романтикалық оқиға. Пу Сонглингтің "Қытай студиясынан алынған керемет әңгімелер" кітабында түлкі рухтары және басқа да құбылыстар туралы көптеген әңгімелер кездеседі. Тағы бір мысал – Цзи Бу Ю, Цин династиясы кезінде жинақталған табиғаттан тыс оқиғалар жинағы.

Әдеби жанрлар

Әдебиеттің кейбір жанрлары мифология немесе мистикалық әңгімелердегі тақырыптарды қарастырумен ерекшеленеді; мысалы, Zhiguai (誌怪) әдеби жанры, ол ерекше (көбінесе мистикалық) оқиғалар мен хикаяларды қамтиды.

Үндістан

Үндістан әдебиеті Қытай мифологиясы туралы мәліметтерді қамтиды, себебі Қытайға әкелінген мәтіндік көздердің ықпалымен, қытай тіліне аударылған және қытай халқы кеңінен қабылдаған идеялар осы елде тараған. Бұл, ең алдымен, буддалық мәтіндерге қатысты болды, онда қазіргі Үндістан деп аталатын аймақ және оның төңірегіндегі буддалық мифология кездеседі. Кейбір индуистік материалдар тікелей импортталған болуы мүмкін.

Салыстырмалы мифология

Көптеген түсініктер салыстырмалы мифология саласының бір бөлігі ретінде қытай мифологиясын зерттеу арқылы қалыптасты, ол әртүрлі мәдениеттердің мифтерін ортақ тақырыптарды, мотивтерді немесе басқа да ерекшеліктерді анықтау мақсатында салыстыруды қамтиды. Қытай мифологиясын зерттеуде маңызды ақпарат беретін салыстырмалы мифологияның алғашқы өкілдерінің қатарында Жорж Дюмезил және Джеймс Фрейзер бар. Әртүрлі туыс топтары мен этностардың ежелгі қытай мифтері алғаш айтылғаннан кейін жүздеген жылдар бойы сақталып, қытай манихейшілігіне енгізілді.

Танымал мәдениетте

Қытай мифологиясының мыңдаған жылдық дамуы нәтижесінде, бұл дәстүрдің ықпалында болған немесе одан шабыт алған халықтық мәдениетте қытай мифологиясы кеңінен таралды. Бұған телеарналар, кино және бейне ойындар жатады. Сонымен қатар, қазіргі қытай ғарыш бағдарламасымен байланысты көптеген аппараттар мифологиялық кейіпкерлердің аттарымен аталады, мысалы, 3 қаңтар 2019 жылы Айдың ең қашық жағына алғашқы жұмсақ қонуды жүзеге асырған «Чанъэ-4» Ай зерттеушісі, және Ай құдайы Чанъэ есімімен аталатын, ал байланыс релелік спутнигі «Кэкьяо» – аспанға құрастырылған, көгалдардың құратын Сүйіспеншілік Көпірінен алынған атау.