Кіріспе

1991 жылы Вим Вендерс түсірген фильм. "Дүние соңына дейін" (Bis ans Ende der Welt;) – 1991 жылы Вим Вендерс режиссерлік еткен эпикалық ғылыми-фантастикалық оқиғалы драма. Мыңжылдық шегінде, әлемді өзгертетін апаттың қанатында өтетін фильмде Уильям Херт пен Сольвейг Доммартин сомдаған ер адам мен әйелдің дүние жүзіндегі қудалау оқиғасы көрсетіледі. Бұл құрылғы көру тәжірибесін жазып алып, армандарды бейнелей алады. Сценарийдің алғашқы нұсқасын американдық режиссер Майкл Альмерида жазған, бірақ соңғы сценарий Вендерс пен Питер Кэриге, Вендерс пен Доммартиннің әңгімесі негізінде жазылған. Мансабында жол фильмін зерттеумен ерекшеленген Вендерс, осы туындыны жанрдың ең толыққанды мысалы деп санады. Фильм 158 минуттан 287 минутқа дейін әртүрлі нұсқаларда шықты.

1-ші акті

1999 жылы, Жерді айналып жүрген Үндістанның ядролық спутнигі Жерге қарай спиральмен жүзіп келе бастағанда, үрей туып тұр. Клэр Турнер өзінің сүйіктісі Евгенийдің ең жақын досымен бірге ұйықтағанын білгеннен кейін, еуропалық саяхатқа шыққан, бірақ ұйқысын қайталанатын қасіретке ұшыраған Клэрді таяудағы ядролық апат алаңдата алмайды. Ол Францияның оңтүстігінде жол тығынына түсіп, жолдың қиылысына ұшыраған кезде, ол жолдың шетінен өтіп, достық қарым-қатынаста болған банктік тонаушыларды кездестіреді. Олар оны тоналған ақшаларын Парижге алып бару үшін жалдап алады. Парижге бара жатқанда Клэр Тревор Макфимен кездеседі және онымен бірге қалаға барады, ол оны аңдып жүрген Берт есімді қарулы адамнан қашып құтылуға келіседі. Парижде жолдар бөлініп кеткеннен кейін, Клэр Тревордың ұйқыда ұрланған ақшаның бір бөлігін алғанын біледі. Клэр Бертпен кездеседі және оның Берлинге баратынын біледі. Ол саяхатқа шығады және Треворды табуға көмектесу үшін жоғалған адамдар детективін Филипп Винтерді жалдайды, ол Тревордың басына Австралиядағы кен синдикатынан опал ұрлағаны үшін сыйлық төленгенін және Лиссабонға ұшатынын айтады. Клэр мен Винтер Треворды ұстаған кезде, Винтер Треворды Клэрге шынжырмен бұғаулайды, бірақ ол қашқанда Тревормен бірге ерікті түрде жүреді. Олар қонақ үйге барады, онда Винтер оларды жыныстық қатынаста кездестіреді, бірақ Тревор Винтер мен Клэрді төсекке шынжырлап, Клэрдің ақшасын алып қаша алады. Әлі де сыйлықтан кейін, Винтер Клэрді өзімен бірге Мәскеуге алып кетеді, онда олар Клэрден одан да көп ақша әкелуін сұраған Юджинмен кездеседі. Жергілікті бас бостандығынан айырушы оларға Тревордың шын аты Сэм Фарбер екенін, оны АҚШ үкіметі өнеркәсіптік тыңшылық үшін іздеп жүргенін және оның басына Тревор Макфиге қарағанда әлдеқайда үлкен сыйлық төлегенін анықтауға көмектеседі. Винтер жұмыстан шығып, үйіне баратынын айтады, ал Юджин Клэрге көмектесу үшін іздену компьютерін сатып алады, ол Бэртті қайтадан көріп, Сэмнің Пало-Альтодағы зертханада әзірлеген камераны ұрлағаны үшін іздестірілетінін біледі. Сэм Транс-Сибирь теміржолымен Пекинге билет сатып алса, компьютер Клэрді ескертеді және ол Юджин ұйықтап жатыр деп ойлап, оны тастап кетеді. Сэм Клэрден қашып кетеді, ол Қытай арқылы бірнеше ай бойы жалғыз сапар шегеді. Ақыры ол Юджинге қоңырау шалады, ол оған Токиоға баруды және онымен кездесуді айтады. Олар Сэм тұрып жатқан капсулалы қонақ үйге барады, тек байлаулы Уинтерді және сыйлық аулаушылар мен халықаралық үкімет агенттерінің тұзақтарын тауып алады, бұл туралы сыйлық аулаушы Мәскеуден хабарлаған. Клэр қашып кетіп, пачинко залында көзін тез жоғалта бастаған Сэмге тап болады. Ол оларға кездейсоқ тау мейрамханасына пойыз билеттерін сатып алады, онда мейірімді мейрамхана иелері Сэмнің көзін сауықтыратын шөптермен қамтамасыз етеді. Сэм Клэрге ұрлаған камераның прототипін әкесі Генри ойлап тапқанын және фотографтың ми импульстерін кейіннен беру үшін жазып, соқыр адамдар көре алатын суреттер түсіретін құрылғы екенін айтады. Жазу процесі оның көзіне ауыр тисе де, ол әлемді аралап, көзі көрмейтін Эдит анасына маңызды жерлер мен адамдарды түсіріп отыр. Сэмнің келесі аялдамасы Сан-Франциско. Ол мен Клэрді келгеннен кейін көп ұзамай пайдаланылған автомобиль сатушысы тонап алады, сондықтан Клэр француз банктік тонаушылардың бірі Чикоға қоңырау шалып, одан көбірек ақша сұрайды. Сэм апасы мен немере қызының бейнелерін түсіруге тырысқанда камераны іске қосып алмай, Клэр оны басқарады. Соңғы жазба аяқталғаннан кейін Сэм, Клэр және Чико Сэмнің ата-анасы орналасқан Австралияға кішкентай қайыққа мініп кетеді.

2-ші акті

Евгений мен Винтер Токиода Клэр мен Сэмды ізденістен кейін, оларды күту үшін Австралияның Кубер-Педи қаласына аттанды. Клэр өзінің кредиттік картасын қолданып, жақын жерде видео қоңырау шалғанда олардың іздерін табады. Евгений қалада Сэмді көріп, оны ұрып, тұтқындалғанға дейін қысқаша төбелес болады. Винтер оларды босатуға тырысқанда, Берт Сэмді және камераны іздеп келеді, бірақ Чико оны тоқтатып қалады. Ертесі күні Сэм Клэрді алып, ата-анасы жасырынған жерге ұшып кетеді. Оның әкесі құпия зертхана салған еді, ал қалғандары оның соңынан шығады. Клэр мен Сэм әуеде ұшқанда, АҚШ үкіметі спутникті атып түсіреді, нәтижесіндегі ядролық электромагниттік импульс естеліктерді жойып, қорғалмаған электрониканың жұмысына кедергі келтіреді. Сэмнің ұшағының қозғалтқышы тоқтап, ол шұғыл қонуға мәжбүр болады. Олар Клэрмен бірге шөлді аралап, Сэмнің досы Дэвидтің табады. Дэвид оларды дизельдік жүк көлігінде Юджин, Винтер және Чикомен бірге Сэмнің әкесінің зертханасына жеткізеді, ол үлңгірде жасырылған. Берт ақырында келіп, барлығы сыртқы әлеммен байланыс қайта жанданатынын күте бастайды. Евгений Клэр туралы роман жазып жүргенде, NEMP оны компьютерден өшіріп жібереді. Генри жасаған әдіс суреттерді түсірген адамның оларды зертханада бақылап, содан кейін басқа адамның миына жіберуін қажет етеді. Әкесімен қарым-қатынасы шиеленіскен Сэм бұл әдісті дереу сынап көруге тырысады, бірақ шаршағандықтан сәтсіз аяқталады, бұл Генримен дауға себеп болады. Клэр Сэмнің әпкесінің жазбасымен тәжірибе жасап, үлкен жетістікке жетеді, ал Сэм кейіннен өзінің жазбаларымен сәтті аяқтайды. Эдит бастапқыда қайтадан "көре" алатынына қуанса да, оның көңіліне түскен жағымсыз, пиксельденген суреттер оның күйзелісін күшейтеді. Жаңа жыл қарсаңында топ радиодан адамзат өркениетінің әлі де аяқталмағанын көрсететін қарапайым хабарды естіп, Эдит "көңілінен түсіп", тыныш қайтыс болады. Эдитті жерлегеннен кейін Винтер, Чико және Берт үйлеріне қайтады. Генри адам түстерін жазу үшін өзінің технологиясын қалай пайдалану керектігін зерттей бастайды, бірақ оған көмектескен аборигендер бұған қарсы шығып, оны тастап кетеді. Ол өзі, Сэм және Клэрмен тәжірибе жасауды жалғастырады, олар портативті бейне экрандарда өз армандарын көруге тәуелді болады. Евгений кататониялық Клэрді тауып, оны зертханадан алып кетеді, экранның батареяларын ауыстырудан бас тартқандықтан оны қиналысқа ұшыратады. Ол романын аяқтап, оны сау және бақытты етіп жазады және "сөздердің шындығын" қолданып, оны "бейне ауруынан" айықтырады. Темірқасықта Сэм зертханадан қашып кетеді және ақырында Дэвид пен аборигендердің ритуалы арқылы айығады, ал Генри ЦРУ агенттері зертхананың арман жазу креслосында жатқанда ұстап әкетеді. Евгений мен Клэр ажырасып, бірақ достас болып қалады. Генри 2001 жылы қайтыс болады, Сэм оның қабірін зиярат етеді. Сан-Францискода Сэм әйелімен (кейін қайтадан тұрмысқа шыққан) және ұлын алыстан көріп, оларды мәңгілікке жоғалтқанын түсінеді. Клэрдің 30 жылдық мерейтойында Евгенийдің кітабы жарық көреді, ол, Винтер және француз банктік тонаушылар Клэрді шақырады, ол ғарыш станциясында экологиялық бақылаушы ретінде алты айлық міндетін орындап жатыр, оған "Туған күніңмен" әнін айту үшін.

Өндіріс

Вендерс фильмге 1977 жылдың соңында, Австралияға алғашқы сапары барысында, айналасы ғылыми фантастикалық фильмге өте қолайлы орын болатынын сезіп, жұмыс істей бастады. Күрделі сюжетті дамытумен қатар, дайындық кезеңінде көптеген фотосуреттер түсірілді. Алайда, Вендерс «Париж, Техас» және «Қанатты арман» фильмдерімен коммерциялық сәттілікке жеткен соң ғана жобаға қаржы таба алды. Бюджеті шамамен 22 миллион доллар болды (оның 3,7 миллионы Австралия кино қаржы корпорациясынан түсті), бұл оның барлық бұрынғы фильмдеріне жұмсаған қаражаттан әлдеқайда көп. Осымен Вендерс амбициялық өндіріске кірісті. Негізгі түсірілім 22 аптаға созылып, 11 елде өтті. Австралияның шөлейттеріне ұзақ жылдар бойы қызығушылық танытқан Вендерс фильмнің көп бөлігін Австралияның Солтүстік территориясындағы Элис-Спрингс қаласы мен оның төңірегінде түсірді. Түс көріністеріндегі бейнелерді жоғары сапалы видео көмегімен жасады. Вендерс пен NHK (сол кезде HD видеоны қайта ойнай алатын жалғыз мекеме) техниктері осы эпизодтардың үстінде алты апта бойы жұмыс істеді, ерекше визуалды эффекттер құру үшін бейнелерді қасақана бұрмалады. Олар көбінесе бейнені жылдам ойнатып жазып алып, кейін қалыпты жылдамдықпен қайта көретін. Грейм Ревелл фильмге тақырыптық музыка мен басқа да әндер жазды. Қосымша музыка үшін Вендерс өзінің сүйікті орындаушыларынан түпнұсқа әндер тапсырып, фильм түсірілгеннен кейін он жыл өткенде қандай музыка жасайтындарын болжауды сұрады. Ол алған барлық музыкалық материалды пайдалануға тырысуы, фильмнің осы деңгейде ұзақ болуына себеп болды.

Қабылдау

Театрларда көрсетілген "Әлемнің соңына дейін" фильмінің қысқартылған нұсқасы жақсы қабылданалмады, сыншылардың да, коммерциялық тұрғыдан да сәтсіздікке ұшырады. АҚШ-та бұл фильм 1991 жылдың желтоқсан айында Warner Bros. компаниясымен 4 экранда көрсетілді. АҚШ кассасынан түскен жалпы сома 830 000 долларға жуық болды. Кейінірек сыншылар – олардың кейбіреуі Вендерстің режиссерлік нұсқасына жауап берді – фильмге көбірек жағымды баға берді. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 18 рецензия негізінде 89% мақұлдау көрсеткіші тіркелді.

Нұсқалар

Фильмнің бастапқы нұсқасы 20 сағатқа созылған екен. Фильмнің бірнеше қысқартылған нұсқалары коммерциялық түрде таралды немесе көпшілік назарына ұсынылды. Вендерс өзінің демеушілерімен жасасқан келісімшарт бойынша стандартты толық метражды фильмді ұсынуға міндетті болды, сондықтан ол оны 158 және 179 минуттық американдық және еуропалық монтаждарға дейін қысқартты, оларды фильмнің "Reader's Digest" нұсқалары деп атады. Осы уақытта ол және оның редакторы Питер Пригодда өз қаражатымен фильмнің негативтерінің толық көшірмесін жасырын түрде жасады және келесі жыл бойы фильмнің 5 сағаттық нұсқасымен жұмыс істеді, содан кейін оны келесі он жылда түрлі шараларда көрсетті. Осы көрсетімдердегі нұсқаға ұқсас 280 минуттық фильмдер трилогиясы бір кезде жарық көрді. Сондай-ақ, Жапониядан шыққан 239 минуттық кең форматты және субтитрленген лазерлік дискінің нұсқасы бар, сонымен қатар жоғарыда аталған шығарылымдардың бөліктерін біріктіретін бірнеше ресми емес жанкүйерлік монтаждар да бар. 287 минуттық режиссерлік кескіннің түпнұсқа Super 35мм камералық негативінен 4K сандық қалпына келтіру жұмысын 2014 жылы Вим Вендерс қоры тапсырды. Режиссер және оның әйелі Доната бақылауымен жүзеге асырылған қалпына келтіру жұмысын CNC қолдауымен ARRI Film & TV Services Berlin компаниясы жүзеге асырды. Бұл нұсқа алғаш рет 2015 жылдың күзінде АҚШ-тағы бірнеше артхаус кинотеатрларында Janus Films компаниясының Вендерстің туындыларына арналған ретроспективтік туры аясында көрсетілді. Ол екі бөлімнен тұрды, 2 сағат 11 минуттық үзіліспен, және 2017 жылдың шілдесінде АҚШ-та Turner Classic Movies телеарнасынан дебют жасады. 2019 жылдың қыркүйегінде The Criterion Collection 287 минуттық режиссерлік кескіннің 4K қалпына келтірілген арнайы Blu-ray және DVD нұсқасын жариялады, ол 2019 жылдың 10 желтоқсанында жарық көрді.