"Бразилия" фильмі: Антиутопиялық сатиралық көрініс

Кіріспе

1985 жылғы Терри Гиллиамның фильмі

«Бразилия» – Терри Гиллиамның режиссерлік жұмысымен және Гиллиам, Чарльз МакКеоун мен Том Стоппардтың сценарийі бойынша түсірілген 1985 жылғы ғылыми-фантастикалық дистопиялық қара комедия. Фильмде Джонатан Прайс, Роберт Де Ниро, Ким Грейст, Майкл Пэйлин, Кэтрин Хельмонд, Боб Хоскинс және Ян Холм түскен. Фильм төменгі дәрежедегі бюрократ Сэм Лоуридің арманында көрінетін әйелді іздеуіне арналған. Ол жұмыста шаршап, шағын пәтерде тұрып, нашар күтілген (бірақ әдемі) машиналардың көп болуымен сипатталатын дистопиялық әлемде өмір сүреді. «Бразилия» фильміндегі технократия, бюрократия, жоғары бақылау, корпоративтік мемлекетшілдік және мемлекеттік капитализмге жасалған сатира Джордж Оруэллдің 1949 жылғы «1984» ромасын еске түсіреді, сонымен қатар фильмді кафкалық және абсурдтік деп атайды. Атауына қарамастан, фильм Бразилия елі туралы емес және онда түсірілмеген; ол Арий Баррозоның «Aquarela do Brasil» әнінің атауымен аталған, британдық көрермендер үшін бұл ән «Brazil» деп белгілі, оны Джефф Мулдаур орындаған. Еуропада сәтті болғанына қарамастан, фильмнің Солтүстік Америкадағы алғашқы көрсетілімі сәтсіз аяқталды. Бірақ ол кейіннен культты фильмге айналды. 1999 жылы Британдық кино институты «Бразилияны» барлық уақыттардағы ең ұлы британдық фильмдердің 54-і деп таныды. 2017 жылы Time Out журналының 150 актер, режиссер, жазушы, продюсер және сыншылары жүргізген сауалнамада бұл фильм тарихтағы ең жақсы британдық фильмдердің 24-орынына ие болды.

Сюжет

Дистопиялық, ластанған, тұтынушылық, биік, бюрократиялық, тоталитарлық болашақта 20-шы ғасыр элементтеріне негізделген Сэм Лоури - өзін қасіретке ұшыраған қызды құтқаратын қанатты жауынгер ретінде жиі армандайтын төменгі деңгейдегі мемлекеттік қызметкер. Бір күні, Рождестводан аз уақыт бұрын, бір жәндік телепринтерге тығылып қалады, ол алған тұтқындау ордерінің көшірмесін қате басып шығарады. Бұл ұстауға әкеледі және тергеу кезінде күдікті террорист Арчибальд Таттлдың орнына аяқкиімші Арчибальд Баттлдың өліміне әкеледі. Сэм қамауға алу үшін банктік есепшоттың қате екенін біледі. Ол Баттлдың жесірін қайтарым ақшасын қайтару үшін барып, оның төбедегі көршісі Джилл Лейтонды көреді, ол жүк көлік жүргізушісі, және Джилл өзінің армандарындағы әйелге ұқсайтынын білгенде таң қалады. Сэм Джиллге жақындауға тырысады, бірақ ол оны таба алмай жоғалады. Джилл миссис Баттлге күйеуіне не болғанын анықтауға көмектесуге тырысты, бірақ оның күш-жігеріне бюрократия кедергі жасады. Ол қазір Баттлдың қамауға алынғанын хабарлауға тырысқаны үшін оның террористік серіктесі болып саналады. Осы арада Сэм пәтердегі кондиционердің бұзылуы туралы хабар береді. Орталық қызмет қызметтері онымен жұмыс істемеді, бірақ Таттл күтпеген жерден оған көмекке келді. Таттл Орталық қызметте жұмыс істегенін, бірақ қайталанатын қағаздарды ұнатпайтындықтан, тастап кеткенін және қазір заңсыз жұмыс істейтінін түсіндіреді. Таттл Сэмнің кондиционерін жөндейді, бірақ Орталық қызмет қызметкерлері Спор мен Доузер келгенде, Сэм Таттлға қашып кету үшін уақытты созады. Сэм Джиллдің жазбалары құпия екендігін және оларға қол жеткізудің жалғыз жолы - Ақпаратты қайтару қызметіне көтерілу. Ол бұған дейін өзінің жоғары тұрған анасы Ида ұйымдастырған жоғарылаудан бас тартқан болатын, ол косметикалық хирург доктор Джаффедің жасөспірімді пластикалық хирургиясына құмарланған. Сэм Ида ұйымдастырған қонақта министрдің орынбасары Хелпманмен сөйлесіп, бас тартуын қайтарады. Джиллдің жазбаларын алғаннан кейін, Сэм оны тұтқындамас бұрын іздеп табады. Сэм Джиллге махаббатын мойындап, үкімет агенттерінен қашып бара жатқанда, олар алапатқа ұшырайды. Олар сауда орталығына тоқтап, террористердің бомбалауынан қорқып қалады (қаланың айналасында болған науқанның бір бөлігі), содан кейін үкімет агенттері келіп, Сэмді алып кетеді. Ол полиция қамауында қысқа уақыт ұсталып оянады. Жұмыс орнында Сэмді жаңа бастығы Уоррен мырза өнімділігі төмендігі үшін сөгіп отырады. Сэм үйге оралғанда, Спур мен Доузер оның пәтерін қайтарып алғанын біледі. Таттл кейін жасырын түрде пайда болады және Сэмге екі Орталық қызмет қызметкеріне кек алуына көмектеседі, олардың қауіпті костюмдерін шикі канализациямен толтырады. Джилл Сэмды үйінің сыртында тауып алады, екеуі Иданың бос үйіне қашады, онда олар алғашқы өбісуін бөліседі. Сэм үкіметтік деректерді жалғандап, оның өлгенін көрсетеді, бұл оған қуғын-сүргіннен құтылуға мүмкіндік береді. Олар түнде жыныстық қатынасқа түседі, бірақ таңертең үкімет оларды қарумен ұстайды. Сэмге Джилл тұтқындауға қарсылық көрсеткенде өлтірілгені айтылады. Жаңа лауазымын пайдаланғаны үшін елге опасыздық жасады деп айыпталған Сэм үлкен, бос цилиндрлі бөлмедегі орындыққа байланып, өзінің ескі досы Джек Линтпен азаптайды. Сэм мен Татл бірге қашады, бірақ Татл құлаған ғимараттың қағаздар сынықтары арасында құпия түрде жоғалады. Сэм Иданың досының жерлеу рәсіміне тап болады, ол косметикалық операциядан кейін қайтыс болды. Сэм өзінің анасы енді Джиллге ұқсағанын және ұлының жағдайына көңіл бөлуге жас жігіттермен мақтанатынын біледі. Үкімет агенттері жерлеуге кедергі келтіреді, ал Сэм ашық табытқа құлайды. Қара түкпірден ол арманындағы көшеге түседі және полиция мен монстрлардан құтылуға тырысады. Ол есікті ашып, кіргенде, Жиллдің көлік айдап келе жатқанын көріп, таңғалады. Екеуі бірге қаладан кетеді. Алайда, бұл "бақсылық" - алдамшы: Сэм әлі де азаптау креслосына байланған екені анықталады. Сэмнің қайта қалпына келмейтін ақылсыздыққа түскенін түсінген Джек пен мистер Хелпман оны жоғалған іс деп жариялап, бөлмені тастайды. Сэм күлімсіреп, "Акварела до Бразиль" әнін ырғақтап, креслода отырады.

In a dystopian, polluted, hyper consumerist, overbearing, bureaucratic, totalitarian future based on elements of the 20th century, Sam Lowry is a low level government employee who frequently dreams of himself as a winged warrior saving a damsel in distress. One day, shortly before Christmas, an insect becomes jammed in a teleprinter, which misprints a copy of an arrest warrant it was receiving. This leads to the arrest and death during interrogation of cobbler Archibald Buttle instead of suspected terrorist Archibald Tuttle. Sam discovers the mistake when he discovers the wrong bank account had been debited for the arrest. He visits Buttle's widow to give her the refund where he catches a glimpse of her upstairs neighbour Jill Layton, a truck driver, and is astonished to discover that Jill resembles the woman from his dreams. Sam frantically tries to approach Jill, but she disappears before he can find her. Jill has been trying to help Mrs Buttle establish what happened to her husband, but her efforts have been obstructed by bureaucracy. Unbeknownst to her, she is now considered a terrorist accomplice of Tuttle for attempting to report the wrongful arrest of Buttle. Meanwhile, Sam reports a fault in his apartment's air conditioning. Central Services are uncooperative, but then Tuttle unexpectedly comes to his assistance. Tuttle explains that he used to work for Central Services but left because of his dislike of the tedious and repetitive paperwork, and now works illegally as a freelance heating engineer. Tuttle repairs Sam's air conditioning, but when two Central Services workers, Spoor and Dowser, arrive, Sam has to stall to let Tuttle escape. Sam discovers that Jill's records have been classified and the only way to access them is to be promoted to Information Retrieval. He had previously turned down a promotion arranged by his high ranking mother, Ida, who is obsessed with the rejuvenating plastic surgery of cosmetic surgeon Dr Jaffe. Sam retracts his refusal by speaking with Deputy Minister Mr Helpmann at a party hosted by Ida. After obtaining Jill's records, Sam tracks her down before she can be arrested. Sam clumsily confesses his love to Jill, and they cause mayhem as they escape government agents. They stop at a mall and are frightened by a terrorist bombing (part of a campaign that has been occurring around the city), then government agents arrive and take Sam. He awakens briefly detained in police custody. At work, Sam is chastised by his new boss Mr Warrenn for his lack of productivity. Sam returns home to find that Spoor and Dowser have repossessed his apartment. Tuttle then appears in secret and helps Sam enact revenge on the two Central Services workers by filling their hazmat suits with raw sewage. Jill finds Sam outside his apartment and the two take refuge in Ida's unoccupied home, where they share their first kiss. Sam falsifies government records to indicate her death, allowing her to escape pursuit. The two have sex overnight, but in the morning are apprehended by the government at gunpoint. Sam is told that Jill was killed while resisting arrest. Charged with treason for abusing his new position, Sam is restrained in a chair in a large, empty cylindrical room, to be tortured by his old friend, Jack Lint. As Jack is about to start the torture, Tuttle and other members of the resistance break into the Ministry, shooting Jack, rescuing Sam, and blowing up the Ministry building. Sam and Tuttle flee together, but Tuttle mysteriously disappears amid a mass of scraps of paperwork from the destroyed building. Sam stumbles into the funeral of Ida's friend, who has died following botched cosmetic surgery. Sam discovers that his mother now resembles Jill, and is too busy being fawned over by young men to care about her son's plight. Government agents disrupt the funeral, and Sam falls into the open casket. Through a black void he lands in a street from his daydreams, and tries to escape police and monsters by climbing a pile of flex ducts. Opening a door, he passes through it and is surprised to find himself in a truck driven by Jill. The two leave the city together. However, this "happy ending" is a delusion: it is revealed that Sam is still strapped to the torture chair. Realising that Sam has descended into irrecoverable insanity, Jack and Mr Helpmann declare him a lost cause and leave the room. Sam remains in the chair, smiling and humming "Aquarela do Brasil" to himself.

Камеосурет

Чарльз МакКеоун Харви Лайм рөлінде, Сэмнің жұмыстағы әріптесі. Режиссер Терри Гиллиам – Шангри-Ла мұнараларындағы темекі шегетін адам.

Музыка

Джефф Малдаур 1939 жылы Арий Баррозоның ең танымал әнінің – «Акварела до Бразиль» («Бразилияның су бояуы», ағылшын тілінде көбінесе жай ғана «Бразилия» деп аталады) нұсқасын орындады. Бұл ән – Бразилия туған жеріне арналған музыкалық мадақ. Майкл Камен фильмде осы әнді лейтмотив ретінде пайдаланады, бірақ басқа да фонограммалар да қолданылады. Майкл Каменнің «Бразилия» фильмі үшін Баррозо әніне жасаған аранжировкасы мен оркестрлеуі оны 20 ғасырдың соңындағы талғамға сәйкес етіп өзгертті, сондықтан фильм трейлерлерінің композиторлары оны Бразилиямен тікелей қатысы жоқ, бірақ Гиллиамның антиутопиялық көрінісіне байланысты жағдайларда жиі қолданады. Фильмнің музыкасын жазған Камен бастапқыда «Бразилияны» Кейт Бушпен бірге орындалған вокалмен жазды. Бұл жазба фильмге де, түпнұсқа саундтрекке де енбеді, бірақ кейіннен саундтректің қайта басылымдарында жарық көрді. Гиллиам әнді пайдалануға шабыттанғандығын былай еске алады:
Бұл жер – металлургиялық қала, мұнда барлығы сұр металл шаңмен жабылған. Тіпті жағажай да толығымен шаңмен жабылған, өте көңілсіз болды. Күн батып, өте әдемі көрінді. Контраст керемет еді. Менде бір адамның ойында болды, ол осы уылдыр жағажайда портативті радиомен отырып, «Бразилия» сияқты латын әндерін тыңдап отыр. Музыка оны бір түрлі алып кетіп, әлемді оған көк түстідей мұңды көрсетпеді. Сильвия Альбертацци «Сальман Рушдидің «Бразилияның орналасуы». Фантастикалық әдебиеттің ойдағы елдері» атты мақаласында фильмнің сюжеті мен мағынасына саундтректің қаншалықты маңызды екенін одан да баса айтады. Ол «Гиллиамның Бразилиясы қайда?» деген сұраққа «ән ішінде» деп жауап беруге болады дейді, өйткені балалар ойынында «барлығы құлап» кететін әлем де ән арқылы танылады.

Шығару

Фильмді Арнон Милчанның Embassy International Pictures компаниясы өндірді. Гиллиамның фильмнің түпнұсқалық монтажы 142 минуттық, және ол қараңғы нотамен аяқталады. Бұл нұсқа Еуропа және халықаралық аренада 20th Century Fox тарапынан мәселесіз шығарылды. Алайда, АҚШ-тағы таралымын Universal компаниясы жүзеге асырды, олардың басшылары соңғы сахнаның сынақтан өткенін нашар деп тапты. Бір кезде фильмнің монтаждалуымен екі команда айналысты, олардың біреуі Гиллиамнан жасырылды. Үш жыл бұрын шыққан ғылыми-фантастикалық фильм «Жауынгер» (Blade Runner, 1982) сияқты, студия «Бразилия» фильмінің көрерменге ыңғайлы соңын жасады. Фильмнің шығуына қатысты ұзақ кешігу мен ешқандай белгі байқалмағаннан кейін, Гиллиам сауда басылымы Variety-де толық беттік жарнама жариялап, Шейнбергті фильмді автордың ниетімен шығаруға шақырды. Шейнберг Гиллиаммен болған дау туралы сұхбаттарында ашық айтты және Daily Variety-де фильмді сату туралы өзінің жарнамасын жариялады. Гиллиам студияның рұқсатынсыз «Бразилия» фильмінің жеке көрсетілімдерін киномектептер мен жергілікті сыншылар үшін өткізді. Сол күні, Нью-Йоркте Universal компаниясының марапатқа үміткер «Африкадан тыс» фильмінің премьерасы өткенде, «Бразилия» Лос-Анджелес киносыншылары қауымдастығының «Ең үздік фильм», «Ең үздік сценарий» және «Ең үздік режиссер» сыйлықтарына ие болды. Бұл Universal компаниясын 1985 жылы Гиллиамның бақылауымен 132 минуттық өңделген нұсқаны шығаруға мәжбүр етті.

Қабылдау

Rotten Tomatoes шолу агрегаторында фильм 50 шолу негізінде 98% мақұлдау бағасын алады, орташа бағасы 8.7/10. Сайттың сын пікірінде: "Терри Гиллиамның көрегей орвеллдік фантазиясы «Бразилия» – таңғажайып, қиялы мол бейнелермен толы, батыл қара комедия". Metacritic-те фильм 18 шолу негізінде 84 балл алды, бұл "көпке танылған" дегенді білдіреді. Los Angeles Times газетінің сыншысы Кеннет Туран фильмді "Доктор Странжлавтан бергі сатирикалық саяси киноның ең күшті туындысы" деп сипаттады. Роджер Эберт Чикаго Сан Таймс газетінде фильмге төрт жұлдыздан екеуін беріп, "оны түсіну қиын" деп мәлімдеді. Ол фильмде кейіпкерлердің рөлі "көлемді арнайы эффектілер, әсерлі декорациялар, апаттық қирау сахналары және жалпы ұйымсыздыққа толы" бір оқиғада анық емес екенін сезінді. Дегенмен, Эберт "Бразилияда көп қиял мен еңбек салынған бірнеше сахна бар" деді. Эберт әсіресе бір сахнаны ұнатты, онда "Сэм кеңсесінің жартысына көшіп келіп, қабырға арғы адаммен үстел үшін тартысқа түседі. Мен Чаплиннің «Заманауи заман» фильмін еске түсірдім, сондай-ақ Чаплинде экономия мен қарапайымдылық – жау емес, қадірлілік екенін еске салдым". Колин Гренланд «Imagine» журналы үшін «Бразилияны» қарап шығып, оны "батыл, шектен тыс көрініс, көңілді және шындыққа толы" деп атады.

Марапаттар

2004 жылы Total Film журналы «Бразилия» фильмін барлық уақыттағы ең ұлы 20-шы британдық фильм деп атады. 2005 жылы Time журналының киносыншылары Ричард Корлис және Ричард Шикел «Бразилия» фильмін барлық уақыттың 100 үздік фильмінің тізіміне қосты. 2006 жылы Channel 4 телеарнасы «Бразилия» фильмін FilmFour арнасында көрсетілуге аздай қалғанда «Өлмей тұрып көруге тиіс 50 фильмнің» қатарында санады. Фильм Empire журналының «Барлық уақыттың 500 үздік фильмі» тізімінде 83-орынды иеленді. Wired журналы «Бразилия» фильмін ең үздік 20 ғылыми-фантастикалық фильмнің тізімінде 5-орынға қойды. Entertainment Weekly журналы «Бразилия» фильмін 1982 жылдан бері шыққан ең жақсы ғылыми-фантастикалық туындылардың алтыншысы деп тілге білдірді. Сондай-ақ, журнал фильмді «50 ең үздік культ фильмдер» тізімінде 13-орынға қойды. Фильм екі номинацияда «Оскар» сыйлығына ұсынылды: «Ең үздік түпнұсқа сценарий» және «Ең жақсы көркемдік безендіру» (Норман Гарвуд, Мэгги Грей). Гиллиам Клив Джеймспен онлайн-бағдарламасы «Talking in the Library» барысында берген сұхбатында «Бразилия» фильмінің Америкадағы оңшылдардың сүйікті фильмі екенін, өзіне таң қалдыратынын айтты.

Үй медиасы

Бразилияның режиссерлік нұсқасы 1993 жылдың желтоқсан айында Америка Құрама Штаттарында LaserDisc форматында жарық көрді. Ол сондай-ақ The Criterion Collection тарапынан бірнеше рет шығарылды: 1996 жылы бес дискілік LaserDisc жиынтығы, 1999 жылы үш дискілік DVD жиынтығы және 2012 жылы екі дискілік Blu-ray жиынтығы түрінде. Барлығы да бірдей қосымша мүмкіндіктермен бірге келді: фильмнің 142 минуттық монтаждалған нұсқасы (Гиллиам бұл нұсқаны "бесінші және соңғы монтаж" деп атады), Шейнбергтің 94 минуттық "Love Conquers All" теледидарлық нұсқасы, сондай-ақ түрлі галереялар мен бейнематериалдар. Criterion 2006 жылы фильмді ғана қамтитын бір дискілік нұсқаны да шығарды, ал үш дискілік жиынтық кең экранды телевизорлармен үйлесімді болу үшін жаңартылды. Universal Pictures компаниясы 2011 жылдың 12 шілдесінде АҚШ-та фильмнің 132 минуттық американдық нұсқасының Blu-ray нұсқасын шығарды. Онда тек осы нұсқасы ғана бар, қосымша мүмкіндіктер жоқ.

Теледидар

Disney+ сериалындағы "Локи" сериалындағы Уақыттың өзгерушілігінің (Time Variance Authority) өндірістік дизайны Бразилияның Ақпарат министрлігінің "көңілді ғылыми-фантастикалық бюрократиясы" және антиутопиялық дизайн элементтерінен шабыттанды. "Рик пен Морти" сериалының "Риклантис шатасуы" ("The Ricklantis Mixup") эпизодында Бразилияның соңы жұмыс істейтін вафли фабрикасынан қашуға тырысатын кейіпкерге қатысты қосалқы сюжет арқылы көрсетіледі. Ол ұсталады, бірақ Лаури сияқты, қашып құтылғаны туралы оймен өмір сүреді.

Технология

Бразилияның жоғары технологиялық эстетикасы Макс Коэннің "Пи" фильміндегі пәтерінің безендірілуіне үлкен әсер етті. "Сукер Панч" (2011) фильміне де Бразилия шабыт берді, сондай-ақ стимпанк субмәдениетінің жазушылары мен суретшілері үшін шабыт көзі ретінде танылды. 2018 жылғы "We Happy Few" видео ойынының антиутопиялық негізі көбінесе Бразилиядан алынған.