Ғылыми-фантастикалық фильмдер жанры

Кіріспе

Фильм жанры – фильмдерге тән жанр.

Ғылыми фантастика (немесе ғылыми-фантастикалық фильмдер немесе SF) – бұл ғарыштық тіршілік формалары, ғарыш кемелері, роботтар, киборгтар, мутанттар, жұлдыздар аралық саяхат, уақыт саяхаттары немесе басқа технологиялар сияқты негізгі ғылым толыққанды қабылдамаған құбылыстарды болжамды, ойдан шығарылған ғылымға негізделген бейнелеуді қолданатын фильм жанры. Ғылыми фантастика фильмдері көбінесе саяси немесе әлеуметтік мәселелерге назар аудару және адамның жағдайы сияқты философиялық мәселелерді зерттеу үшін пайдаланылады. Бұл жанр үнсіз киноның алғашқы жылдарынан бері бар, Жорж Мелистің «Айға саяхат» (1902) фильмінде алғашқы әсерлі түсірілімдер қолданылды. Жанрдағы алғашқы толық метражды фильмнің келесі маңызды мысалы – «Метрополис» (1927) болды. 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бұл жанр көбінесе төмен бюджетті B фильмдерден тұрды. Стенли Кубриктің «2001: Ғарыштық саяхат» (1968) фильмінен кейін ғылыми фантастика фильмдеріне көбірек мән берілді. 1970 жылдардың соңында «Жұлдызды соғыстар» (1977) фильмінің табысынан кейін арнайы эффектілерге толы, жоғары бюджетті ғылыми фантастика фильмдері көрермендер арасында танымал болды және келесі онжылдықтардағы блокбастерлерге жол ашты. Сценарист және ғалым Эрик Р. Уильямс ғылыми фантастика фильмдерін өзінің сценаристтер таксономиясындағы он бір супержанрдың бірі деп атайды, барлық толық метражды сюжеттік фильмдерді осы супержанрларға жіктеуге болады. Қалған он супержанр – экшн, қылмыс, фантастика, қорқыныш, романтика, өмір штрихтары, спорт, триллер, соғыс және вестерн.

1900-1920 жылдар

Ғылыми фантастика фильмдері үнсіз фильмдер дәуірінің басында пайда болды, көбінесе қара-ақ түсті, кейде түрлі түстермен боялған қысқа фильмдер түрінде. Олар әдетте технологиялық тақырыптарды қамтыды және көбінесе ойын-қалжыңды мақсатта жасалған. 1902 жылы Жорж Мелиес «Айға саяхат» фильмін шығарды, ол әдеттегідей алғашқы ғылыми фантастикалық фильм саналады және ғарыш кемесінің Айға сапарын бейнелеу үшін алғашқы әдістермен түсірілген фильм. Көптеген ерте фильмдер ғылыми фантастика мен қорқыныш жанрларын біріктірді. Мэри Шеллидің романынан бейімделген «Франкенштейн» (1910) және Роберт Луис Стивенсонның психологиялық әңгімесіне негізделген «Д-р Джекил және мистер Хайд» (1920) фильмдері осыған мысал бола алады. Одан да шымыр жақын тақырыптарды қамтыған «Теңіз астындағы 20 000 лига» (1916) Жюль Верннің таңғажайып суасты кемесі мен оның кек қайратты капитаны туралы әйгілі романы негізінде түсірілді. 1920 жылдары еуропалық киношілер ғылыми фантастиканы болжам жасау және әлеуметтік мәселелерді көтеру үшін пайдаланды, бұл «Метрополис» (1927) және «Айдағы әйел» (Frau im Mond, 1929) сияқты неміс фильмдерінде жақсы көрінеді. Үнсіз фильмдер дәуіріндегі басқа да танымал ғылыми фантастикалық фильмдер: «Мүмкін емес сапар» (1904), «Моторшы» (1906), «Полюсті бағындыру» (1912), «Химмельскибет» (1918; 97 минуттық ұзақтығымен тарихтағы алғашқы толық метражды ғылыми фантастикалық фильм саналады), «Д-р Калигари кабинеті» (1920), «Механикалық адам» (1921), «Ұйықтап жатқан Париж» (Paris Qui Dort, 1923), «Аэлита» (1924), «Өлім сәулесі» (Luch Smerti, 1925) және «Жоғалған әлем» (1925).

1930-1950 жылдар

1930 жылдары бірнеше жоғары бюджетті ғылыми-фантастикалық фильмдер жарық көрді, олардың ішінде «Жалғыз елестетіңіз» (1930), «Кинг Конг» (1933), «Болашаққа қадам» (1936) және «Жоғалған горизонт» (1937) ерекше көзге түсті. 1936 жылдан бастап, көптеген ғылыми-фантастикалық комикстер сериал түрінде бейімделді, олардың ішінде Бастер Крабб ойнаған «Флэш Гордон» және «Бак Роджерс» аталады. Бұл сериалдар мен оларға негіз болған комикстер халық арасында кең танымал болды. 1930 жылдардағы тағы бір атақты ғылыми-фантастикалық фильмдер: «Франкенштейн» (1931), «Франкенштейннің жарға» (1935), «Доктор Х» (1932), «Доктор Джекилл және мистер Хайд» (1931), «Ф. П. 1» (1932), «Жоғалған жандар аралы» (1932), «Су тасқыны» (1933), «Көрінбейтін адам» (1933), «Әлемнің иесі» (1934), «Жаңылған махаббат» (1935), «Трансатлантикалық туннель» (1935), «Ібіліс қуыршақ» (1936), «Көрінбейтін сәуле» (1936), «Ойынан айырылған адам» (1936), «Жүретін өліктер» (1936), «Нью-Йорк тоқтамайды» (1937) және «Доктор Х-тің оралуы» (1939). 1940 жылдары «Мен асылмас бұрын» (1940), «Қара жұма» (1940), «Доктор Циклоп» (1940), «Жынның бұйрығы» (1941), «Доктор Джекилл және мистер Хайд» (1941), «Адам жасаған монстр» (1941), «Бұл ертең болды» (1944), «Бұл әр көктемде болады» (1949) және «Кемілі әйел» (1949) фильмдері жарық көрді. «Айға сапар» (1950) және «Рокет кемесі XМ» (1950) фильмдерінің шығуы көптеген адамдар «ғылыми-фантастикалық фильмнің алтын ғасыры» деп санайтын кезеңді бастады. 1950 жылдары ғарыш саяхатына және жаңа технологияларға қызығушылық артып, көптеген ғылыми-фантастикалық фильмдер төмен бюджетті B-фильмдер болғанымен, үлкен бюджетке және әсерлі арнайы эффекттерге ие болған бірнеше табысты фильмдер де болды. Олардың қатарында «Жер тоқтай қалған күн» (1951), «Басқа әлемнен келген нәрсе» (1951), «Дүниелер соқтығысқанда» (1951), «Әлемдер соғысы» (1953), «Теңіз астында 20 000 лига» (1954), «Бұл арал жері» (1955), «Тыйым салынған планета» (1956), «Дене ұрлаушылардың шабуылы» (1956), «Франкенштейннің қарғысы» (1957), «Жер ортасына саяхат» (1959) және «Жағада» (1959) фильмдері бар. Ғылыми-фантастика жанрындағы фильмдер мен «монстрлер фильмі» арасында тығыз байланыс бар. Мысалы, «Олар!» (1954), «20 000 фатомнан келген аң» (1953) және «Блоб» (1958) фильмдерін қарастыруға болады. 1950 жылдары Кинг Конг аниматоры Уиллис О'Брайеннің шәкірті Рей Гаррихаузен келесі танымал ғылыми-фантастикалық фильмдерге арнайы эффекттер жасау үшін тоқтату анимациясын пайдаланды: «Теңізден келген» (1955), «Жер мен ұшқыш табақтар» (1956) және «Жерге 20 миллион миль» (1957). Ең табысты монстрлер фильмдері – жапондық «Тохо» киностудиясының Исиро Хонда режиссерлік еткен және Эйдзи Цубурая арнайы эффекттер жасаған кайдзю фильмдері болды. 1954 жылы шыққан «Годзилла» фильмі, Токиоға шабуыл жасаған монстрды бейнелейтін, үлкен танымалдылыққа ие болды, көптеген жалғастырмаларды тудырды, «Родан» сияқты басқа кайдзю фильмдеріне жол ашты және кино тарихындағы ең танымал монстрлердің бірін жасады. Жапондық ғылыми-фантастикалық фильмдер, әсіресе токусацу және кайдзю жанрлары, арнайы эффекттерді кеңінен қолдануымен белгілі болды және 1950 жылдары әлемдік танымалдылыққа ие болды. Кайдзю және токусацу фильмдері, әсіресе «Ғарыштан ескерту» (1956) Стенли Кубриктің ғылыми-фантастикалық фильмдерге деген қызығушылығын оятып, «2001: Ғарыш саяхаты» (1968) фильміне әсер етті. Оның өмірбаянын жазған Джон Бакстердің сөзіне сүйенсек, «үлкен модельдік қателерге қарамастан, фильмдер көбінесе түсті түсіріліп, олардың көңілсіз диалогтары жақсы жарықтандырылған және әдемі безендірілген декорацияларда ойналды».

In the 1930s, there were several big budget science fiction films, notably Just Imagine (1930), King Kong (1933), Things to Come (1936), and Lost Horizon (1937). Starting in 1936, a number of science fiction comic strips were adapted as serials, notably Flash Gordon and Buck Rogers, both starring Buster Crabbe. These serials, and the comic strips they were based on, were very popular with the general public. Other notable science fiction films of the 1930s include Frankenstein (1931), Bride of Frankenstein (1935), Doctor X (1932), Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1931), F. P.1 (1932), Island of Lost Souls (1932), Deluge (1933), The Invisible Man (1933), Master of the World (1934), Mad Love (1935), Trans Atlantic Tunnel (1935), The Devil Doll (1936), The Invisible Ray (1936), The Man Who Changed His Mind (1936), The Walking Dead (1936), Non Stop New York (1937), and The Return of Doctor X (1939). The 1940s brought us Before I Hang (1940), Black Friday (1940), Dr. Cyclops (1940), The Devil Commands (1941), Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1941), Man Made Monster (1941), It Happened Tomorrow (1944), It Happens Every Spring (1949), and The Perfect Woman (1949). The release of Destination Moon (1950) and Rocketship X M (1950) brought us to what many people consider "the golden age of the science fiction film". In the 1950s, public interest in space travel and new technologies was great. While many 1950s science fiction films were low budget B movies, there were several successful films with larger budgets and impressive special effects. These include The Day the Earth Stood Still (1951), The Thing from Another World (1951), When Worlds Collide (1951), The War of the Worlds (1953), 20,000 Leagues Under the Sea (1954), This Island Earth (1955), Forbidden Planet (1956), Invasion of the Body Snatchers (1956), The Curse of Frankenstein (1957), Journey to the Center of the Earth (1959) and On the Beach (1959). There is often a close connection between films in the science fiction genre and the so called "monster movie". Examples of this are Them! (1954), The Beast from 20,000 Fathoms (1953) and The Blob (1958). During the 1950s, Ray Harryhausen, protege of master King Kong animator Willis O'Brien, used stop motion animation to create special effects for the following notable science fiction films: It Came from Beneath the Sea (1955), Earth vs. the Flying Saucers (1956) and 20 Million Miles to Earth (1957). The most successful monster movies were Japanese film studio Toho's kaiju films directed by Ishirō Honda and featuring special effects by Eiji Tsuburaya. The 1954 film Godzilla, with the title monster attacking Tokyo, gained immense popularity, spawned multiple sequels, led to other kaiju films like Rodan, and created one of the most recognizable monsters in cinema history. Japanese science fiction films, particularly the tokusatsu and kaiju genres, were known for their extensive use of special effects, and gained worldwide popularity in the 1950s. Kaiju and tokusatsu films, notably Warning from Space (1956), sparked Stanley Kubrick's interest in science fiction films and influenced 2001: A Space Odyssey (1968). According to his biographer John Baxter, despite their "clumsy model sequences, the films were often well photographed in colour and their dismal dialogue was delivered in well designed and well lit sets."

1960 жылдар - қазіргі уақыт

КСРО мен АҚШ арасындағы ғарыш жарысы кезінде деректі фильмдер мен нақты оқиғалардың, изашарлар мен технологияның суреттері көп болды. Ғарышқа сапар шегуді бейнелейтін кез келген фильмнің түсірілім кезінде ескірген, ойдан шығарылғаннан гөрі, көміртек болып кету қаупі бар еді. 1960 жылдары ғылыми фантастика фильмдері өте аз болды, бірақ кейбір фильмдер ғылыми фантастика киносын өзгертті. Стэнли Кубриктің "2001: Ғарыштық саяхат" (1968) жанрға жаңа реализм әкелді, оның көрнекі эффекттері мен ғарышқа саяхатты нақты бейнелеуі, сондай-ақ эпикалық сюжеті мен терең философиялық мәнімен жанрға әсер етті. 1960 жылдардағы басқа фильмдерге итальяндық режиссер Марио Баваның "Вампирлер планетасы" (1965) кіреді, ол осы кезеңнің ең жақсы фильмдерінің бірі болып саналады, "Маймылдар планетасы" (1968) және "Фаренгейт 451" (1966) әлеуметтік мәселелерді көтерді, ал ертедегі ғылыми фантастиканың күлкілі жағын зерттеген "Барбарелла" (1968) фильмі. Жан-Люк Годардтың француздық "жаңа толқын" фильмі "Альфавиль" (1965) барлық эмоцияларды заңсыз деп танытқан жасанды интеллекттің басқаруындағы футуристикалық Парижді көрсетті. 1969 және 1970 жылдары Айға адамдардың сапарларының дәуірі ғылыми фантастика фильмдеріне қызығушылықты қайта жандандырды. Андрей Тарковскийдің "Солярис" (1972) және "Сталкер" (1979) фильмдері кинорежиссерлердің ғылыми фантастикаға деген жаңа қызығушылығының екі танымал мысалы болды. 1970 жылдардың басындағы ғылыми фантастика фильмдері параноя тақырыбын зерттеді, онда адамзат өзінің тудырған әлеуметтік, экологиялық немесе технологиялық қарсыластарынан қауіп көрді, мысалы Джордж Лукастың "THX 1138" (1971), "Андромеда штаммы" (1971), "Тыныш жүгіру" (1972), "Сойлент Грин" (1973), "Вестверд" (1973) және оның жалғасы "Болашақ әлемі" (1976), "Логанның қашуы" (1976). 1970 жылдардың ғылыми фантастикалық комедияларына Вуди Алленнің "Слипер" (1973) және Джон Карпентердің "Тың жұлдыз" (1974) кіреді. "Rollerball" (1975) сияқты фильмдерде спорттық ғылыми фантастика жанры көрінеді. "Жұлдыздар соғысы" (1977) және "Үшінші сұрыпты жақын кездесулер" (1977) кассалық табысқа ие болды, бұл ғылыми фантастика фильмдерінің өсуіне әкелді. 1979 жылы "Жұлдыздар жолы: Кино" телесериалды алғаш рет үлкен экранға шығарды. Осы кезеңде Уолт Дисней компаниясы отбасылық аудиторияға арналған көптеген ғылыми фантастикалық фильмдер шығарды, мысалы "Қара тесік", "Нэвигатордың ұшуы" және "Анашым, мен балаларды қысқарттым". "Жұлдызды соғыстар" фильмінің жалғастары "Империя кері соққы береді" (1980) және "Джейдидің оралуы" (1983) да бүкіл әлем бойынша табысқа ие болды. Ридли Скотттың "Алиен" (1979) және "Блэйд Руннер" (1982) фильмдері, сондай-ақ Джеймс Кэмеронның "Терминатор" (1984) болашақты қараңғы, лас және хаотикалық ретінде көрсетті, ал шетелдіктер мен андроидтар жауыз және қауіпті болып бейнеленді. Стивен Спилбергтің "Ерден тыс ғарышкер" (1982) фильмінде ғарышкерлер мейірімді және достық ретінде бейнеленді, бұл тақырып Спилбергтің "Үшінші түрдің жақын кездесулерінде" де бар еді. Джеймс Бонд 1979 жылы "Мунрейкер" атты ғылыми фантастикалық жанрға кірді. Фрэнк Герберттің "Дюна" және Алекс Реймондтың "Флэш Гордон" фильмдерінің үлкен бюджетпен түсірілген түсірілімдері, сондай-ақ Питер Хаймс 2001-дің жалғасы "2010: Біз байланыс жасайтын жыл" (2001 жылғы автор Артур Кларктың "2010: Odyssey Two" романының жалғасы негізінде) кинофильмдері продюсерлерді ғылыми фантастика әдебиеттеріне инвестиция салудан бас тартқан сәтсіздікке ұшыратты. Диснейдің "Трон" (1982) кітабы орташа табысқа қол жеткізді. 1980 жылдардың екінші жартысында жанрға ең үлкен үлес қосқан Джеймс Кэмерон мен Пол Верховен "Терминатор" және "Робокоп" фильмдері болды. Роберт Земекистің "Болашаққа оралу" (1985) фильмі мен оның жалғаулары сыншылардан мақтау алды және кассалық табысқа ие болды, халықаралық құбылысқа айналды. Джеймс Кэмеронның "Алиен" фильмінің жалғасы "Алиенс" (1986) түпнұсқа фильмнен өзгеше болды, ол көбірек экшн/ғылыми фантастика жанрына жатты, ол сыншылардың да, коммерциялық табысқа ие болды және Сигорни Уивер "Оскар" сыйлығының ең үздік әйел рөлінің жүлдесіне ұсынылды. Жапондық киберпанк аниме фильмі "Акира" (1988) да жарық көрген кезде Жапониядан тыс жерлерде үлкен әсер қалдырды. 1990 жылдары Дүниежүзілік Желі мен киберпанк жанрының пайда болуы компьютерлік адам интерфейсі тақырыбында бірнеше фильмдер шығарды, мысалы "Терминатор 2: Сот күні" (1991), "Толық еске алу" (1990), "Шөп шабушы" (1992), "Матрица" (1999). Басқа тақырыптарға апат фильмдері (мысалы, "Армэгеддон" және "Терең әсер", екеуі де 1998 жылғы), шетелдіктердің шабуылы (мысалы, "Тәуелсіздік күні" (1996)) және генетикалық тәжірибелер (мысалы, "Журасик паркі" (1993) және "Гаттака" (1997)) кірді. Сондай-ақ, "Жұлдыздар соғысы" трилогиясы "Жұлдыздар соғысы: Эпизод I – Шабуылданғандар" фильмінің шығуымен басталды, ол бір миллиард доллардан астам табыс әкелді. Онжылдық өркендеген сайын, компьютерлер арнайы эффектілерді қосуда (Терминатор 2: Сот күні және Журасик паркінің арқасында) және фильмдерді өндіруде маңызды рөл атқара бастады. Бағдарламалық құралдар жетілдіре түскенде, олар күрделірек эффектілерді жасау үшін пайдаланылды. Бұл режиссерлерге анимацияның сапасын жақсартуға мүмкіндік берді, нәтижесінде Жапониядан "Ghost in the Shell" (1995) және АҚШ-тан "The Iron Giant" (1999) сияқты фильмдер пайда болды. 2000 жылдардың басында супергерой фильмдері көптеп шықты, сондай-ақ "Матрица" трилогиясы сияқты жер бетіндегі ғылыми фантастика да көбейді. 2005 жылы "Жұлдыздар соғысы" сагасы "Жұлдыздар соғысы: Эпизод III – Сітхтің кек алуы" (құрамында кейінірек жалғастырылған, бірақ сол кезде жалғастырылмаған) фильмімен аяқталды. Саяси мәселелерді көтеру үшін ғылыми фантастика фильмдері де пайда болды, мысалы "Шығысқа қарайғы А. И.", "Азаматтардың аздығы", "Күн", "9-аудан", "Адамдар баласы", "Серенити", "Ұйықтаушы саудагер" және "Пандорум". 2000 жылдары "Трансформерлер" (2007) және "Трансформерлер: Күштілердің кек алуы" (2009) фильмдері де дүниежүзілік кассалық табысқа ие болды. 2009 жылы Джеймс Кэмеронның "Аватар" фильмі дүниежүзілік кассалық табысқа ие болды, кейіннен барлық уақыттағы ең табысты фильм атанды. Бұл фильм де саяси мәселелерді көтерді. Онда адамдар ерекше металл, яғни "унобтейниумды" өндіру үшін басқа планетаның қоршаған ортасын жойды. Сол жылы "Терминатор құтқаруы" фильмі шықты, ол орташа табысқа ие болды. 2010 жылдары классикалық ғылыми фантастикалық франшизалардың жаңа фильмдері шықты, мысалы "Жауыңкерлер" (2010), "Трон: Мұра" (2010), "Жұлдыздар соғысы" сериясының жаңаруы, "Маймылдар планетасы" және "Годзилла" франшизаларына жаңа фильмдер қосылды. Сонымен қатар, көптеген жанрлық фильмдер де шықты, мысалы "Hot Tub Time Machine" (2010), "Seeking a Friend for the End of the World" (2012), "Safety Not Guaranteed" (2013), "Pixels" (2015) сияқты комедиялар, "Her" (2013), "Monsters" (2010), "Ex Machina" (2015) сияқты романтикалық фильмдер, "Inception" (2010) сияқты ұрлық фильмдері, "Real Steel" (2011), "Total Recall" (2012), "Edge of Tomorrow" (2014), "Pacific Rim" (2013), "Chappie" (2015), "Tomorrowland" (2015) және "Ghost in the Shell" (2017) сияқты әрекет фильмдері. Супергерой фильмдерінің өркендеуі де "Iron Man 2" (2010) және "Iron Man 3" (2013), "X-Men" фильмдерінің бірнеше бөлімдері, сондай-ақ барлық уақыттағы төртінші ең табысты фильм болған "The Avengers" (2012) фильмдерімен жалғасты. "Deadpool" және "Guardians of the Galaxy" сияқты жаңа франшизалар да осы онжылдықта басталды. Онжылдыққа қарай, "Battleship" (2012), "Gravity" (2013), "Elysium" (2013), "Interstellar" (2014), "Mad Max: Fury Road" (2015), "The Martian" (2015), "Arrival" (2016), "Passengers" (2016) және "Blade Runner 2049" (2017) сияқты реалистік ғылыми фантастикалық эпикалық фильмдер көбейді. Осы фильмдердің көптегені кең танылды, соның ішінде бірнеше "Оскар" жүлдесі мен номинациялары. Бұл фильмдерде ғарыш саяхаты, климаттың өзгеруі және жасанды интеллект сияқты ғылыми қызығушылық тудырған мәселелер көтерілді. Бұл түпнұсқа фильмдермен қатар, көптеген бейімделулер де жасалды,...

With the Space Race between the USSR and the US going on, documentaries and illustrations of actual events, pioneers and technology were plenty. Any movie featuring realistic space travel was at risk of being obsolete at its time of release, rather fossil than fiction. There were relatively few science fiction films in the 1960s, but some of the films transformed science fiction cinema. Stanley Kubrick's 2001: A Space Odyssey (1968) brought new realism to the genre, with its groundbreaking visual effects and realistic portrayal of space travel and influenced the genre with its epic story and transcendent philosophical scope. Other 1960s films included Planet of the Vampires (1965) by Italian filmmaker Mario Bava, that is regarded as one of the best movies of the period, Planet of the Apes (1968) and Fahrenheit 451 (1966), which provided social commentary, and the campy Barbarella (1968), which explored the comical side of earlier science fiction. Jean Luc Godard's French "new wave" film Alphaville (1965) posited a futuristic Paris commanded by an artificial intelligence which has outlawed all emotion. The era of crewed trips to the Moon in 1969 and the 1970s saw a resurgence of interest in the science fiction film. Andrei Tarkovsky's Solaris (1972) and Stalker (1979) are two widely acclaimed examples of the renewed interest of film auteurs in science fiction. Science fiction films from the early 1970s explored the theme of paranoia, in which humanity is depicted as under threat from sociological, ecological or technological adversaries of its own creation, such as George Lucas's directional debut THX 1138 (1971), The Andromeda Strain (1971), Silent Running (1972), Soylent Green (1973), Westworld (1973) and its sequel Futureworld (1976), and Logan's Run (1976). The science fiction comedies of the 1970s included Woody Allen's Sleeper (1973), and John Carpenter's Dark Star (1974). The sports science fiction genre can be seen in films such as Rollerball (1975). Star Wars (1977) and Close Encounters of the Third Kind (1977) were box office hits that brought about a huge increase in science fiction films. In 1979, Star Trek: The Motion Picture brought the television series to the big screen for the first time. It was also in this period that the Walt Disney Company released many science fiction films for family audiences such as The Black Hole, Flight of the Navigator, and Honey, I Shrunk the Kids. The sequels to Star Wars, The Empire Strikes Back (1980) and Return of the Jedi (1983), also saw worldwide box office success. Ridley Scott's films, such as Alien (1979) and Blade Runner (1982), along with James Cameron's The Terminator (1984), presented the future as dark, dirty and chaotic, and depicted aliens and androids as hostile and dangerous. In contrast, Steven Spielberg's E. T. the Extra Terrestrial (1982), one of the most successful films of the 1980s, presented aliens as benign and friendly, a theme already present in Spielberg's own Close Encounters of the Third Kind. James Bond also entered the science fiction genre in 1979 with Moonraker. The big budget adaptations of Frank Herbert's Dune and Alex Raymond's Flash Gordon, as well as Peter Hyams's sequel to 2001, 2010: The Year We Make Contact (based on 2001 author Arthur C. Clarke's sequel novel 2010: Odyssey Two), were box office failures that dissuaded producers from investing in science fiction literary properties. Disney's Tron (1982) turned out to be a moderate success. The strongest contributors to the genre during the second half of the 1980s were James Cameron and Paul Verhoeven with The Terminator and RoboCop entries. Robert Zemeckis' film Back to the Future (1985) and its sequels were critically praised and became box office successes, not to mention international phenomena. James Cameron's sequel to Alien, Aliens (1986), was very different from the original film, falling more into the action/science fiction genre, it was both a critical and commercial success and Sigourney Weaver was nominated for Best Actress in a Leading Role at the Academy Awards. The Japanese cyberpunk anime film Akira (1988) also had a big influence outside Japan when released. In the 1990s, the emergence of the World Wide Web and the cyberpunk genre spawned several movies on the theme of the computer human interface, such as Terminator 2: Judgment Day (1991), Total Recall (1990), The Lawnmower Man (1992), and The Matrix (1999). Other themes included disaster films (e. g., Armageddon and Deep Impact, both 1998), alien invasion (e. g., Independence Day (1996)) and genetic experimentation (e. g., Jurassic Park (1993) and Gattaca (1997)). Also, the Star Wars prequel trilogy began with the release of Star Wars: Episode I – The Phantom Menace, which eventually grossed over one billion dollars. As the decade progressed, computers played an increasingly important role in both the addition of special effects (thanks to Terminator 2: Judgment Day and Jurassic Park) and the production of films. As software developed in sophistication it was used to produce more complicated effects. It also enabled filmmakers to enhance the visual quality of animation, resulting in films such as Ghost in the Shell (1995) from Japan, and The Iron Giant (1999) from the United States. During the first decade of the 2000s, superhero films abounded, as did earthbound science fiction such as the Matrix trilogy. In 2005, the Star Wars saga was completed (although it was later continued, but at the time it was not intended to be) with the darkly themed Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith. Science fiction also returned as a tool for political commentary in films such as A. I. Artificial Intelligence, Minority Report, Sunshine, District 9, Children of Men, Serenity, Sleep Dealer, and Pandorum. The 2000s also saw the release of Transformers (2007) and Transformers: Revenge of the Fallen (2009), both of which resulted in worldwide box office success. In 2009, James Cameron's Avatar garnered worldwide box office success, and would later become the highest grossing movie of all time. This movie was also an example of political commentary. It depicted humans destroying the environment on another planet by mining for a special metal called unobtainium. That same year, Terminator Salvation was released and garnered only moderate success. The 2010s saw new entries in several classic science fiction franchises, including Predators (2010), Tron: Legacy (2010), a resurgence of the Star Wars series, and entries into the Planet of the Apes and Godzilla franchises. Several more cross genre films have also been produced, including comedies such as Hot Tub Time Machine (2010), Seeking a Friend for the End of the World (2012), Safety Not Guaranteed (2013), and Pixels (2015), romance films such as Her (2013), Monsters (2010), and Ex Machina (2015), heist films including Inception (2010) and action films including Real Steel (2011), Total Recall (2012), Edge of Tomorrow (2014), Pacific Rim (2013), Chappie (2015), Tomorrowland (2015), and Ghost in the Shell (2017). The superhero film boom has also continued, into films such as Iron Man 2 (2010) and Iron Man 3 (2013), several entries into the X Men film series, and The Avengers (2012), which became the fourth highest grossing film of all time. New franchises such as Deadpool and Guardians of the Galaxy also began in this decade. Further into the decade, more realistic science fiction epic films also become prevalent, including Battleship (2012), Gravity (2013), Elysium (2013), Interstellar (2014), Mad Max: Fury Road (2015), The Martian (2015), Arrival (2016), Passengers (2016), and Blade Runner 2049 (2017). Many of these films have gained widespread accolades, including several Academy Award wins and nominations. These films have addressed recent matters of scientific interest, including space travel, climate change, and artificial intelligence. Alongside these original films, many adaptations were produced, especially within the young adult dystopian fiction subgenre, popular in the early part of the decade. These include the Hunger Games film series, based on the trilogy of novels by Suzanne Collins, The Divergent Series based on Veronica Roth's Divergent trilogy, and the Maze Runner series, based on James Dashner's The Maze Runner novels. Several adult adaptations have also been produced, including The Martian (2015), based on Andy Weir's 2011 novel, Cloud Atlas (2012), based on David Mitchell's 2004 novel, World War Z, based on Max Brooks' 2006 novel, and Ready Player One (2018), based on Ernest Cline's 2011 novel. Independent productions also increased in the 2010s, with the rise of digital filmmaking making it easier for filmmakers to produce movies on a smaller budget. These films include Attack the Block (2011), Source Code (2011), Looper (2012), Upstream Color (2013), Ex Machina (2015), and Valerian and the City of a Thousand Planets (2017). In 2016, Ex Machina won the Academy Award for Visual Effects in a surprising upset over the much higher budget Star Wars: The Force Awakens (2015).

Тақырыптар, бейнелер және бейне элементтері

Ғылыми фантастика фильмдері көбінесе болжамға негіделген болып келеді және ғылым мен технологияның маңызды қолдаушы элементтерін қамтиды. Дегенмен, Голливудтың ғылыми фантастикалық фильміндегі "ғылым" көбінесе псевдонауқа жатады, ол фактілер мен дәстүрлі ғылыми теориядан гөрі атмосфераға және квази-ғылыми көркемдік қиялға сүйенеді. Анықтама бақылаушының көзқарасына байланысты өзгеруі мүмкін. Көптеген ғылыми фантастика фильмдері мистика, оккультизм, сиқыршылық немесе табиғаттан тыс құбылыстарды қамтиды, оларды кейбіреулер фантастика немесе оккульттік (немесе діни) фильмдердің элементтері деп санайды. Бұл кино жанрын діни немесе квази-діни философияның қозғаушы күш ретінде қызмет ететін ғылыми фантастикаға айналдырады. "Тыйым салынған планета" фильмі көптеген ғылыми фантастикалық элементтерді қолданады, бірақ фильм түрлердің технологиялық кемелдікке қарай эволюциясы (осы жағдайда "Крелл" деп аталатын жоғалған шетелдік өркениет мысалы) бастапқы және қауіпті құштарлықтардың жоғалуын қамтамасыз етпейтіні туралы терең мәселе көтереді. Фильмде бұл примитивті сананың бөлігі Фрейдтің санадан тыс, немесе "Бұлдық" сияқты, құлақтан шығатын, жойқын күш ретінде көрінеді. Кейбір фильмдер жанрлар арасындағы шекараны бұлыңдатады, мысалы, кейіпкердің супергеройдың ерекше қабілеттерін иеленетін фильмдер. Мұндай фильмдерде кейіпкердің осы қабілеттерге ие болуына ықтимал себептер көрсетіледі. Ғылыми фантастиканың барлық тақырыптары бірдей киноға қолайлы емес. Ғылыми фантастикалық қорқыныш фильмдері ең көп таралған. Көбінесе, егер ғылыми фантастикалық атрибуттар алынып тасталса, мұндай фильмдер вестерн немесе Екінші дүниежүзілік соғыс фильмдері ретінде қарастырылуы мүмкін. Басқа планеталарға сапарлар мен экспедициялар, сондай-ақ дистопиялар да кең таралған мотивтер, ал утопиялар сирек кездеседі.

Суреттер

Фильм теориясының маманы Вивиан Собчак ғылыми фантастика фильмдерінің фантастика фильмдерінен өзгешелігін былай түсіндіреді: ғылыми фантастика фильмдері көрерменнің экрандағы бейнелерге сенуін қамтамасыз етуге тырысады, ал фантастика фильмдері керісінше, сенімсіздікті күштендіреді. Ғылыми фантастика фильмдері таныс аяда бейтаныс және жат нәрселерді көрсетеді. Фильмдегі оқиғалардың және декорациялардың жат сипаты мен ғылыми фантастикалық элементтеріне қарамастан, фильмнің бейнелері адамзат пен оның қоршаған ортамен байланысына тікелей қатысты болады. Ғылыми фантастика фильмдері адам тәжірибесінің шегін кеңейтуге ұмтылса да, көрерменнің түсінігі мен қабылдауына байланысты қалады, сондықтан толығымен жат немесе абстрактілі емес, қарапайым элементтерді де қамтиды. Вестерн немесе соғыс фильмдері сияқты жанрлық фильмдер нақты бір аймаққа немесе уақыт кезеңіне шектелген. Ғылыми фантастика фильмдері үшін мұндай шектеулерге тап болмайсыз. Дегенмен, жанрға тән бірнеше визуалды элементтер бар, оларға ғарыш кемесі немесе ғарыш станциясы, жат әлемдер немесе жаратылыстар, роботтар және болашаққа қадам басқан құрылғылар жатады. Мысал ретінде «Ғарышта қалып қойғандар», «Серенити», «Аватар», «Прометей», «Томорроуленд», «Жолаушылар» және «Валериан және мың планеталар қаласы» фильмдерін келтіруге болады. Адам денесінің сыртқы түрінің, мөлшерінің немесе мінез-құлқының өзгеруі, немесе таныс ортаның қорқынышты түрге айналуы сияқты, мысалы, «Адамсыз адам» (1971) фильміндегі бос қала, сияқты көзге көрінбейтін визуалды белгілер де кездесуі мүмкін.

Ғылыми элементтер

Ғылым осы жанрдың маңызды бөлігі болғанымен, көптеген киностудиялар ғылыми білімге қатысты маңызды өзгерістер енгізеді. Мұндай өзгерістерді көбінесе ғарыш кеңістігіндегі ғарыш кемелерінің қимылдарында байқауға болады. Вакуумда дыбыс таралуы немесе қанаттарды пайдалану мүмкін емес, бірақ саундтрек орынсыз ұшу шуларымен және ұшақтың қимылдарына ұқсас траектория өзгерістерімен толы. Фильмдерді жасаушылар ғарыш саяхатының ерекшеліктерімен толыққанды таныс болмағандықтан, көбінесе акустикалық атмосфера мен ұшақтардың таныс қимылдарына назар аударады. "Жұлдызды соғыстар" және "Жұлдызды жол" фильмдерінде бейнеленгендей, өнер үшін ғылымды елемеудің ұқсас мысалдары қоршаған ортаға әсер ететін сахналарда көрінеді. Бүкіл планеталар бірнеше секундтың ішінде алып жарылыстарда жойылады, ал мұндай оқиғаның нақты орын алуына бірнеше сағат керек болады. Ғылыми фантастика жанрында ғалымның рөлі ғылым мен озық технологияға қатысты қоғамның көзқарасына байланысты маңызды өзгерістерге ұшырады. Доктор Франкенштейннен бастап, ақылсыз ғалым қоғамға, тіпті өркениетке қауіп төндіретін стереотиптік кейіпкерге айналды. Питер Селлерстің "Доктор Странгелав" фильміндегі рөлі сияқты "ақылсыз ғалымның" кейбір бейнелері жанрдың белгілі бір символына айналды. 1950 жылдардағы монстрлер туралы фильмдерде ғалым көбінесе батыр рөлде ойнайды, ол жақындағы қауіптен құтылу үшін технологиялық шешім табуға қабілетті жалғыз адам болып табылады. АҚШ-та 1960 жылдары басталған үкіметке деген сенімсіздікті бейнелейтін, ақылды, бірақ қарсыласатын ғалым жиі кездесетін тақырыпқа айналды, ол апат алдында Кассандра сияқты рөл атқарады. Биотехнология (мысалы, клондау) фильмдерде танымал ғылыми элемент болып табылады, мысалы "Юрский кезең" (құрып кеткен түрлерді клондау), "Арал" (адамдарды клондау) және "Шетелдік" (генетикалық модификация) фильмдерінде көрсетілген. Кибернетика және "Робокоп" мен "I, Robot" фильмдерінде бейнеленген голографиялық проекциялар да танымал. "Жұлдызды жол" сериясындағы жұлдыз аралық сапарлар мен телепортация варп-двигательдер мен транспортерлер арқылы жүзеге асырылады, ал "Жұлдыздық қақпа" және "Жұлдызды соғыстар" сияқты фильмдердегі галактикааралық сапарлар гиперғарыш немесе құрт тесіктері арқылы жүзеге асырылады. Нанотехнологиялар "Жұлдызды жол" сериясында репликаторлар (утопия) түрінде, "Жер тоқтаған күні" фильмінде сұр иілмек (дистопия) түрінде және "Темір адам 3" фильмінде экстремистер (нанотүтіктер) түрінде кездеседі. Күш өрістері "Тәуелсіздік күні" фильмінде танымал тақырып, ал көрінбейтін болу "Жұлдызды жол" фильмінде де кең таралған. "Темір адам" фильміндегі аркалық реактор технологиясы суық термоядролық құрылғыға ұқсас. Адамдарды микроскоптық өлшемге дейін кішірейту технологиясы "Fantastic Voyage" (1966), "Honey, I Shrunk the Kids" (1989) және Marvel's "Ant Man" (2015) сияқты фильмдерде көрсетілген. Артур Кларктың үшінші заңы бойынша, "жетілдірген технологияны сиқырдан ажырату мүмкін емес". Өткен ғылыми фантастикалық фильмдер қазіргі уақытта шындыққа айналған "қиял" ("сиқырлы") технологияларды көрсетті. Мысалы, "Жұлдызды жол" фильміндегі жеке қолжетімділік дисплейі смартфондар мен планшеттік компьютерлердің алдағысы болды. "Minority Report" фильміндегі қол жестілерін тану қазіргі ойын консольдарының бір бөлігі. Адам деңгейіндегі жасанды интеллект смартфондардың дамуымен бірге жақындап келеді, ал жасырын технологияның басты мақсаты – жұмыс істейтін жамылу құрылғысын / материалы жасау. Автономды көліктер (мысалы, "Knight Rider" сериясынан KITT) және "Stealth" және "Transcendence" фильмдеріндегідей кванттық компьютерлер де ақыр соңында қол жетімді болады. Сонымен қатар, Кларк заңдары "жетілдірген" технологияларды жіктемесе де, Кардашев шкаласы өркениеттің технологиялық даму деңгейін типтерге бөледі. Экспоненциалды сипатына байланысты ғылыми фантастикалық өркениеттер көбінесе I типке (бір планетадан қол жетімді барлық энергияны пайдалану) жетеді және қатаң айтқанда, тіпті бұл деңгейге де жетпейді.

While science is a major element of this genre, many movie studios take significant liberties with scientific knowledge. Such liberties can be most readily observed in films that show spacecraft maneuvering in outer space. The vacuum should preclude the transmission of sound or maneuvers employing wings, yet the soundtrack is filled with inappropriate flying noises and changes in flight path resembling an aircraft banking. The filmmakers, unfamiliar with the specifics of space travel, focus instead on providing acoustical atmosphere and the more familiar maneuvers of the aircraft. Similar instances of ignoring science in favor of art can be seen when movies present environmental effects as portrayed in Star Wars and Star Trek. Entire planets are destroyed in titanic explosions requiring mere seconds, whereas an actual event of this nature takes many hours. The role of the scientist has varied considerably in the science fiction film genre, depending on the public perception of science and advanced technology. Starting with Dr. Frankenstein, the mad scientist became a stock character who posed a dire threat to society and perhaps even civilization. Certain portrayals of the "mad scientist", such as Peter Sellers's performance in Dr. Strangelove, have become iconic to the genre. In the monster films of the 1950s, the scientist often played a heroic role as the only person who could provide a technological fix for some impending doom. Reflecting the distrust of government that began in the 1960s in the United States, the brilliant but rebellious scientist became a common theme, often serving a Cassandra like role during an impending disaster. Biotechnology (e. g., cloning) is a popular scientific element in films as depicted in Jurassic Park (cloning of extinct species), The Island (cloning of humans), and (genetic modification) in some superhero movies and in the Alien series. Cybernetics and holographic projections as depicted in RoboCop and I, Robot are also popularized. Interstellar travel and teleportation is a popular theme in the Star Trek series that is achieved through warp drives and transporters while intergalactic travel is popular in films such as Stargate and Star Wars that is achieved through hyperspace or wormholes. Nanotechnology is also featured in the Star Trek series in the form of replicators (utopia), in The Day the Earth Stood Still in the form of grey goo (dystopia), and in Iron Man 3 in the form of extremis (nanotubes). Force fields is a popular theme in Independence Day while invisibility is also popular in Star Trek. Arc reactor technology, featured in Iron Man, is similar to a cold fusion device. Miniaturization technology where people are shrunk to microscopic sizes is featured in films like Fantastic Voyage (1966), Honey, I Shrunk the Kids (1989), and Marvel's Ant Man (2015). The late Arthur C. Clarke's third law states that "any sufficiently advanced technology is indistinguishable from magic". Past science fiction films have depicted "fictional" ("magical") technologies that became present reality. For example, the Personal Access Display Device from Star Trek was a precursor of smartphones and tablet computers. Gesture recognition in the movie Minority Report is part of current game consoles. Human level artificial intelligence is also fast approaching with the advent of smartphone A. I. while a working cloaking device / material is the main goal of stealth technology. Autonomous cars (e. g. KITT from the Knight Rider series) and quantum computers, like in the movie Stealth and Transcendence, also will be available eventually. Furthermore, although Clarke's laws do not classify "sufficiently advanced" technologies, the Kardashev scale measures a civilization's level of technological advancement into types. Due to its exponential nature, sci fi civilizations usually only attain Type I (harnessing all the energy attainable from a single planet), and strictly speaking often not even that.

Шетелдік тіршілік түрлері

Өмір, әсіресе ақылды өмірдің ғарыштан пайда болуы туралы түсінік ғылыми фантастика фильмдерінің танымал тақырыбы болып табылады. Ертедегі фильмдерде ғарыштан келген тіршілік формалары көбінесе адамзатқа қауіп-қатер ретінде бейнеленген, мұнда басып кірушілер Жердегі нақты әскери немесе саяси қауіптердің ойдан шығарылған бейнелері болған, мысалы, "Марс шабуылы!", "Жұлдызды кеме жасақшылары", "Шетелдік" (Alien) сериясы, "Жаугершік" (Predator) сериясы және "Риддик хроникалары" сериясы. Кейбір ғарышкерлер "Тауға қашу" (Escape to Witch Mountain), "Е.Т. Жерден тыс" (E.T. the Extra Terrestrial), "Үшінші түрдің жақын кездесулері" (Close Encounters of the Third Kind), "Бесінші элемент" (The Fifth Element), "Галактикаға автостопкердің нұсқаулығы" (The Hitchhiker's Guide to the Galaxy), "Аватар" (Avatar), "Валериан және мың планеталар қаласы" (Valerian and the City of a Thousand Planets) және "Қара киім киген ерлер" (Men in Black) сериясы сияқты фильмдерде жақсы және тіпті пайдалы жаратылыстар ретінде көрсетілген. Көрермендерге жақын тақырып ұсыну үшін, фильмдердегі ақылды ғарыш жаратылыстарының көпшілігі антропоморфтық қасиеттерге ие, яғни адам сезімдері мен ниеттерін көрсетеді. "Кокон" (Cocoon), "Менің әкем ғарыштан келді" (My Stepmother Is an Alien), "Тұқым" (Species), "Байланыс" (Contact), "Қобыш" (The Box), "Білу" (Knowing), "Жер тұрған күні" (The Day the Earth Stood Still) және "Қара күзетшілер" (The Watch) сияқты фильмдердегі ғарышкерлер физикалық келбетімен адамдарға ұқсас және жалпы жер тілінде сөйлейді. Дегенмен, "Жұлдыздар қақпасы" (Stargate) және "Прометей" (Prometheus) фильмдеріндегі ғарышкерлер сырттан адамдарға ұқсағанмен, олар ғарыш тілінде сөйлейді. Аз ғана фильмдер ақылды ғарышкерлерді әдеттегі адам тәрізді пішіннен мүлдем өзгеше бейнелеуге тырысты (мысалы, "Солярис" (Solaris) фильміндегі бүкіл планетаны қоршап тұрған ақылды тіршілік, "Қара жұлдыз" (Dark Star) фильміндегі шар тәрізді жаратылыс, "Басқыншылық" (The Invasion) фильміндегі микробтар сияқты тіршілік иелері, "Эволюция" (Evolution) фильміндегі пішін өзгертетін жаратылыстар). Соңғы жылдардағы фильмдерде "Тынық мұхиты" (Pacific Rim) сияқты алып жаратылыстар бейнеленеді, ондағы компьютерлік графика (CGI) бұрынғы фильмдермен, мысалы "Годзилла" (Godzilla) фильмімен салыстырғанда, айтарлықтай жақсарған.

Жаратылыс фильмдері

Монстр фильмдері әдетте әлемдік немесе эпикалық деңгейдегі қауіпті көрсетпесе де, ғылыми фантастика фильмдерінің монстр шабуылдарын бейнелейтін ұзақ тарихы бар. Бұл фильмдер қорқыныш немесе фантастика жанрындағы ұқсас фильмдерден өзгеше, себебі ғылыми фантастика фильмдері көбінесе монстрдің пайда болуына ғылыми (немесе кемінде псевдоғылыми) түсіндірме береді, табиғаттан тыс немесе сиқырлы себептерді емес. Көбінесе ғылыми фантастика фильмдеріндегі монстрлар ақылсыз ғалымның іс-қимылы, ядролық апат немесе дұрыс болмаған ғылыми тәжірибе нәтижесінде жаратылады, оянады немесе «эволюциялайды». Типтік мысалдарға «20 000 Fathoms» фильміндегі аң (1953), «Жура паркі» фильмдері, «Кловерфилд», «Тынық мұхиты», «Кинг Конг» фильмдері, «Годзилла» франшизасы және Франкенштейннің монстры туралы көптеген фильмдер жатады.

Ақыл және жеке тұлға

Бізді адам қылатын негізгі психикалық аспектілер ғылыми фантастика фильмдерінің тұрақты тақырыбы болды, әсіресе 1980 жылдан бері. Ридли Скоттың 1982 жылғы "Блейд-Раннер" фильмі Филип К. Диктің "Андроидтар электрлі қойлар армандай ма?" романы негізінде түсірілді, ол органикалық жаратылысты адам қылатын нәрсені зерттейді. "Робокоп" сериясы адам миымен және қайта бағдарламаланған санасымен жабдықталған андроид механизмін көрсетіп, киборг жасады. Миды ауыстыру идеясы ғылыми фантастикаға жаңа емес, өйткені "мас ғалымның" адам санасын басқа денеге көшіру туралы түсінік "Франкенштейн" сияқты көне, ал миды ауыстыру технологияларының артындағы корпорациялар туралы идея "Геймер", "Аватар" және "Суррогаттар" сияқты кейінгі фильмдерде көрінеді. "Тотал Рикол" сияқты фильмдер адам миын қайта бағдарламалау концепциясын зерттейтін фильмдердің желісін танымал етті. "Апельсин механикасы" және "Манчжуриялық кандидат" сияқты 1960-70 жылдардағы бірнеше фильмдердегі миды жуу тақырыбы МКҰЛТРА жобасы аясындағы құпия үкіметтік эксперименттермен сәйкес келді. "Paycheck" және "Жаңғырықсыз күн" фильмдерінде естеліктерді ерікті түрде жою тақырыбы одан әрі зерттелді. "Limitless" сияқты фильмдер сананы күшейту концепциясын қарастырады. "Serial Experiments Lain" аниме сериясы да қайта бағдарламаланатын шындық және естелік идеясын зерттейді. Адамды компьютердегі бағдарлама ретінде бейнелеу идеясы "Трон" фильмінің негізгі бөлігі болды. Бұл "Шөп шабу машинасы", "Трансценденция" және "Дайын ойыншы 1" фильмдерінде одан әрі дамытылды, ал "Виртуоздық" фильмінде бұл идея кері қайтылып, компьютерлік бағдарламалар нақты адамдарға айналуға тырысты. "Матрица" сериясында виртуалды шындық әлемі адамзат үшін зиялы машиналар басқаратын нақты түрмеге айналды. "eXistenZ", "Оныншы қабат" және "Қиылыс" сияқты фильмдерде шындық пен виртуалды шындықтың аражік шекарасы жоқ, олар бірігіп кетеді. Телекинез және телепатия "Жұлдызды соғыстар", "Соңғы Мимзи", "Ведьма тауына жарыс", "Хроника" және "Люси" фильмдерінде кездеседі, ал болжам "Азшылық есебінде", сондай-ақ "Матрица" сагасында (жасанды әлемді білу арқылы қол жеткізіледі) бейнеленген.

The core mental aspects of what makes us human has been a staple of science fiction films, particularly since the 1980s. Ridley Scott's Blade Runner (1982), an adaptation of Philip K. Dick's novel Do Androids Dream of Electric Sheep?, examined what made an organic creation a human, while the RoboCop series saw an android mechanism fitted with the brain and reprogrammed mind of a human to create a cyborg. The idea of brain transfer was not entirely new to science fiction film, as the concept of the "mad scientist" transferring the human mind to another body is as old as Frankenstein while the idea of corporations behind mind transfer technologies is observed in later films such as Gamer, Avatar, and Surrogates. Films such as Total Recall have popularized a thread of films that explore the concept of reprogramming the human mind. The theme of brainwashing in several films of the sixties and seventies including A Clockwork Orange and The Manchurian Candidate coincided with secret real life government experimentation during Project MKULTRA. Voluntary erasure of memory is further explored as themes of the films Paycheck and Eternal Sunshine of the Spotless Mind. Some films like Limitless explore the concept of mind enhancement. The anime series Serial Experiments Lain also explores the idea of reprogrammable reality and memory. The idea that a human could be entirely represented as a program in a computer was a core element of the film Tron. This would be further explored in the film version of The Lawnmower Man, Transcendence, and Ready Player One and the idea reversed in Virtuosity as computer programs sought to become real persons. In The Matrix series, the virtual reality world became a real world prison for humanity, managed by intelligent machines. In movies such as eXistenZ, The Thirteenth Floor, and Inception, the nature of reality and virtual reality become intermixed with no clear distinguishing boundary. Telekinesis and telepathy are featured in movies like Star Wars, The Last Mimzy, Race to Witch Mountain, Chronicle, and Lucy while precognition is featured in Minority Report as well as in The Matrix saga (in which precognition is achieved by knowing the artificial world).

Роботтар

Роботтар 1921 жылы чех драматургі Карел Чапек осы сөзді ойлап тапқаннан бері ғылыми фантастиканың ажырамас бөлігіне айналды. Алғашқы фильмдерде роботтарды көбінесе металл қорапшаға киген актерлер сомдаған, мысалы, "Фантом империясында" көрсетілгендей. Дегенмен, "Метрополис" фильміндегі әйел роботы – ерекше жағдай. Америка Құрама Штаттарындағы фильмдердегі алғашқы күрделі робот – "Жер тоқтап қалған күні" фильміндегі Горт еді. Фильмдердегі роботтар көбінесе саналы және кейде сезімтал болып келеді, ғылыми фантастика фильмдерінде әртүрлі рөлдерді орындайды. Олар Роби Робот сияқты көмекші кейіпкерлерді (Тыйым салынған планета), Хьюи, Дьюи және Луиді (Тыныш жүгіру), Деректі (Жұлдыз жолы: Келесі буын), серіктерді (мысалы, "Жұлдызды соғыстардан" C-3PO және R2-D2, "Темір адамнан" JARVIS) және футуристикалық көрініс жасау үшін фонда көрінетін эпизодтық актерлерді (мысалы, "Болашаққа оралу II" (1989), "Толық еске алу" (2012), "RoboCop" (2014)) сомдайды. Сонымен қатар, роботтар фильмдердегі қауіпті жаулар немесе монстрлар рөлінде де көрінеді (мысалы, "Логанның жүгіруіндегі" робот Қорап (1976), "2001: Ғарыштық саяхаттағы" HAL 9000, "Eagle Eye-дегі" ARIIA, "X-Men: Болашақтың өткен күндеріндегі" робот күзетшілері, "Жұлдызды соғыстардың" преквел трилогиясындағы шайқас дроидтері немесе "Ғарышкерлерге қарсы жәндіктерде" көрінген алып робот зерттеушілері). Кейде роботтар ғылыми фантастикалық фильмдердің басты кейіпкерлеріне де айналады. Мысалы, "Жүгіргіш" (1982) фильмінде кейіпкерлердің көпшілігі – биоинженерлік андроидтар, "көшірмелер". Бұл анимациялық фильмдерде де кездеседі: "WALL-E" (2008), "Astro Boy" (2009), "Big Hero 6" (2014), "Ghost in the Shell" (2017) және "Next Gen" (2018). "Екі жүз жылдық адам", "Жасанды интеллект", "Чаппи" және "Ex Machina" фильмдері өзін-өзі білетін роботтардың эмоционалдық құлпыруын бейнелейді. "Аниматрикс" (Екінші жаңару) сияқты фильмдер адамзат роботтардың билігіне бағынған кезде өзін-өзі білетін андроидтарды жаппай өндірудің салдарына назар аударады. Ғылыми фантастика фильмдеріндегі танымал тақырыптардың бірі – роботтардың бір күні адамдарды алмастыру мүмкін бе деген сұрақ, бұл сұрақ Исаак Азимовтың "Мен, робот" фильмінің адаптациясында (жұмыста) және "Нағыз болат" (спортта) фильмінде көтеріледі. Сондай-ақ, ақылды роботтар ар-ожданға ие болып, адамзатты қорғауға, басып алуға немесе жоюға ұмтыла ала ма (мысалы, "Терминатор", "Трансформерлер" және "Аванжерлер: Ультрон дәуірі" фильмдерінде көрсетілгендей). Тағы бір тақырып – "Surrogates" және "Iron Man 3" фильмдерінде бейнеленгендей, андроидтар арқылы қашықтан қатысу. Жасанды интеллект компьютерлік қуаттың артуына байланысты ақылды бола бастағандықтан, ғылыми фантастикалық армандардың кейбіреуі шындыққа айналды. Мысалы, Deep Blue компьютері 1997 жылы шахматтан әлем чемпионын жеңді, ал 2003 жылы "Ойын аяқталды: Каспаров және машина" атты деректі фильм жарық көрді. 2011 жылы Уотсон деп аталатын тағы бір танымал компьютер ең үздік екі адамдық Jeopardy (телешоу) ойыншысын жеңді, ал сол жылы NOVA деректі фильмі "Жер бетіндегі ең ақылды машина" жарық көрді. Ғимараттай үлкен роботтар да фильмдерде танымал тақырыпқа айналуда, мысалы, "Тынық мұхитының шетінде" көрсетілгендей. Болашақтағы фильмдерде Вольтрон және Роботех сияқты танымал телесериалдардың бейімделуі болуы мүмкін. "Тынық мұхитының шетіндегі" және "Power Rangers" (2017) фильміндегі CGI роботтары түпнұсқа "Mighty Morphin Power Rangers: The Movie" (1995) фильмімен салыстырғанда айтарлықтай жақсартылды. "Көлшегі маңызды" – "Годзилла" фильмінің әйгілі слоганы, бірақ өте кішкентай роботтар, наноботтар да маңызды (мысалы, "Жұлдыз жолындағы" Борг нанозондтары және "Мен, робот" фильміндегі нанолиттер).

Robots have been a part of science fiction since the Czech playwright Karel Čapek coined the word in 1921. In early films, robots were usually played by a human actor in a boxy metal suit, as in The Phantom Empire, although the female robot in Metropolis is an exception. The first depiction of a sophisticated robot in a United States film was Gort in The Day the Earth Stood Still. Robots in films are often sentient and sometimes sentimental, and they have filled a range of roles in science fiction films. Robots have been supporting characters, such as Robby the Robot in Forbidden Planet, Huey, Dewey and Louie in Silent Running, Data in Star Trek: The Next Generation, sidekicks (e. g., C 3PO and R2 D2 from Star Wars, JARVIS from Iron Man), and extras, visible in the background to create a futuristic setting (e. g., Back to the Future Part II (1989), Total Recall (2012), RoboCop (2014)). As well, robots have been formidable movie villains or monsters (e. g., the robot Box in the film Logan's Run (1976), HAL 9000 in 2001: A Space Odyssey, ARIIA in Eagle Eye, robot Sentinels in X Men: Days of Future Past, the battle droids in the Star Wars prequel trilogy, or the huge robot probes seen in Monsters vs. Aliens). In some cases, robots have even been the leading characters in science fiction films; in the film Blade Runner (1982), many of the characters are bioengineered android "replicants". This is also present in the animated films WALL E (2008), Astro Boy (2009), Big Hero 6 (2014), Ghost in the Shell (2017) and in Next Gen (2018). Films like Bicentennial Man, A. I. Artificial Intelligence, Chappie, and Ex Machina depicted the emotional fallouts of robots that are self aware. Other films like The Animatrix (The Second Renaissance) present the consequences of mass producing self aware androids as humanity succumbs to their robot overlords. One popular theme in science fiction film is whether robots will someday replace humans, a question raised in the film adaptation of Isaac Asimov's I, Robot (in jobs) and in the film Real Steel (in sports), or whether intelligent robots could develop a conscience and a motivation to protect, take over, or destroy the human race (as depicted in The Terminator, Transformers, and in Avengers: Age of Ultron). Another theme is remote telepresence via androids as depicted in Surrogates and Iron Man 3. As artificial intelligence becomes smarter due to increasing computer power, some sci fi dreams have already been realized. For example, the computer Deep Blue beat the world chess champion in 1997 and a documentary film, Game Over: Kasparov and the Machine, was released in 2003. Another famous computer called Watson defeated the two best human Jeopardy (game show) players in 2011 and a NOVA documentary film, Smartest Machine on Earth, was released in the same year. Building size robots are also becoming a popular theme in movies as featured in Pacific Rim. Future live action films may include an adaptation of popular television series like Voltron and Robotech. The CGI robots of Pacific Rim and the Power Rangers (2017) reboot was greatly improved as compared to the original Mighty Morphin Power Rangers: The Movie (1995). While "size does matter", a famous tagline of the movie Godzilla, incredibly small robots, called nanobots, do matter as well (e. g. Borg nanoprobes in Star Trek and nanites in I, Robot).

Уақытпен саяхат

Уақытпен саяхаттау – уақыт ішінде алға-артқа жол жүру – әрқашан ғылыми фантастика фильмдері мен телесериалдарының танымал тақырыбы болған. Уақыт саяхаты көбінесе бір түрлі жетілген технологияны пайдалануды қамтиды, мысалы, Х.Г. Уэллстің классикалық «Уақыт машинасы», 1980-ші жылдардағы аса танымал «Болашаққа оралу» трилогиясы, Билл мен Тед трилогиясы, «Терминатор» сериясы, «Déjà Vu» (2006), «Source Code» (2011), «Edge of Tomorrow» (2014) және «Predestination» (2014). Басқа фильмдер, мысалы, «Маймылдар планетасы» сериясы, «Timeline» (2003) және «The Last Mimzy» (2007) уақытпен саяхаттауды физикалық концепцияларға, мысалы, уақыттың өзгеруі сияқты ерекше салыстырмалылық құбылысына (ғарыш кемесі жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қозғалғанда мүмкін болатын құбылыс) және құрт тесіктеріне сүйене отырып бейнелейді. Кейбір фильмдерде уақыт саяхаты жетілген технологиядан емес, ішкі күш немесе жеке қабілеттен туындайды, мысалы, 2000-ші жылдардағы «Donnie Darko», «Mr. Nobody», «The Butterfly Effect» және «X-Men: Days of Future Past» фильмдерінде. Көбінесе уақыт саяхаты туралы фильмдер технологияны қолданып өткенді қазіргі заманға немесе болашаққа қайта жаңғырту үшін пайдаланады. «Iceman» (1984) фильмі мұздатылған неандертальді қайта тірілту туралы айтады. «Freejack» (1992) фильмінде уақыт саяхаты қорқынышты өлімге ұшыраған адамдарды өлімнен бір сәт бұрын болашаққа тарту және олардың денелерін қосалқы бөлшектер ретінде пайдалану көрсетілген. Уақыт саяхаты туралы фильмдердегі кең таралған тақырып – уақыт арқылы саяхаттаудың парадоксалды сипаты. Француз жаңа толқынының «La jetée» (1962) фильмінде режиссер Крис Маркер болашақтағы өлімін көретін баланың мысалы арқылы адамның өзін-өзі орындалатын болжамын көрсетіп, болашақты көру мүмкіндігін бейнелейді. «La Jetée» Терри Гиллиамның «12 Monkeys» (1995) фильміне шабыт берді, ол уақыт саяхаты, естелік және ақылсыздық туралы әңгімелейді. «Болашаққа оралу» трилогиясы мен «Уақыт машинасы» бір қадам алға басып, өткенді өзгертудің салдарына үңіледі, ал «Star Trek: First Contact» (1996) және «Star Trek» (2009) фильмдерінде экипаж Жерді уақыт саяхатшы киборгтар мен шетелдік нәсілдердің өзгертуінен құтқаруға тырысады.

The concept of time travel—travelling backwards and forwards through time—has always been a popular staple of science fiction film and science fiction television series. Time travel usually involves the use of some type of advanced technology, such as H. G. Wells' classic The Time Machine, the commercially successful 1980s era Back to the Future trilogy, the Bill & Ted trilogy, the Terminator series, Déjà Vu (2006), Source Code (2011), Edge of Tomorrow (2014), and Predestination (2014). Other movies, such as the Planet of the Apes series, Timeline (2003) and The Last Mimzy (2007), explained their depictions of time travel by drawing on physics concepts such as the special relativity phenomenon of time dilation (which could occur if a spaceship was travelling near the speed of light) and wormholes. Some films show time travel not being attained from advanced technology, but rather from an inner source or personal power, such as the 2000s era films Donnie Darko, Mr. Nobody, The Butterfly Effect, and X Men: Days of Future Past. More conventional time travel movies use technology to bring the past to life in the present, or in a present that lies in our future. The film Iceman (1984) told the story of the reanimation of a frozen Neanderthal. The film Freejack (1992) shows time travel used to pull victims of horrible deaths forward in time a split second before their demise, and then use their bodies for spare parts. A common theme in time travel film is the paradoxical nature of travelling through time. In the French New Wave film La jetée (1962), director Chris Marker depicts the self fulfilling aspect of a person being able to see their future by showing a child who witnesses the death of his future self. La Jetée was the inspiration for 12 Monkeys, (1995) director Terry Gilliam's film about time travel, memory and madness. The Back to the Future trilogy and The Time Machine go one step further and explore the result of altering the past, while in Star Trek: First Contact (1996) and Star Trek (2009) the crew must rescue the Earth from having its past altered by time travelling cyborgs and alien races.

Жанр әлеуметтік мәселелерге түсініктеме ретінде

Ғылыми-фантастикалық фильмдер жанры көптен бері өзекті мәселелерді талқылаудың тиімді құралы болып табылады, дау тудырмастан. Олар болашақтағы күрделі мәселелерге қатысты ойлы әлеуметтік тұжырымдама ұсынады. Фикциялық орта ұсынылған идеяларды тереңірек зерттеуге және оларға бейтарап көзбен, алыстан куә болатын көрерменнің тұрғысынан ой жүгіртуге мүмкіндік береді. Ғылыми-фантастикалық фильмдердегі ең көп дау тудыратын мәселелер көбінесе екі бағытқа бөлінеді: утопиялық немесе дистопиялық. Бір жағынан, қоғам болашақта жақсарады, екінші жағынан, нашарлайды. Даулылығына байланысты, көптеген ғылыми-фантастикалық фильмдер утопиялық емес, дистопиялық жанрға жатады. Ғылыми-фантастикалық фильмдерде көтерілетін мәселелер мен даулар көбінесе олардың жасалған кезеңінің ерекше алаңдаушылықтарын көрсетеді. Ертедегі ғылыми-фантастикалық фильмдер жұмысшылардың орнын автоматтандыру және ғылым мен технологияның адамгершілікті жою қаупі туралы қорқыныштарды білдірді. Мысалы, "Ақ костюмді адам" (1951) фильмі соғыстан кейінгі британдық консерватизмді, өнеркәсіптік капиталистерді және кәсіподақтарды сатиралау үшін ғылыми-фантастикалық идеяны пайдаланды. Тағы бір мысал – "2001: A Space Odyssey" (1968) фильміндегі HAL 9000. Ол ғарыш кемесін басқарады, кейіннен экипажға зиян келтіреді. "Кубриктің көзқарасы технологияны адам эволюциясы үшін жеңілуге тиіс бәсекелес күш ретінде көрсетеді". Кейінгі фильмдер экологиялық апаттар, технологиялық апаттар немесе халық санының артуы сияқты қорқыныштарды зерттеді және олардың қоғам мен жеке адамдарға қалай әсер ететінін көрсетті (мысалы, "Soylent Green", "Elysium"). 1950 жылдардағы "Годзилла" (1954) сияқты монстр фильмдері ядролық соғыс, коммунизм және "суық соғыс" қаупіне метафора болды. 1970 жылдары ғылыми-фантастикалық фильмдер қазіргі заманғы әлеуметтік нормаларды сатиралаудың тиімді құралына айналды. "Silent Running" және "Dark Star" фильмдері бұрынғы фильмдерде басым болған милитаристтік бейнелерге қарсылық ретінде ғарыштағы хиппилерді бейнеледі. Стэнли Кубриктің "A Clockwork Orange" фильмі жасөспірімдер мәдениетінің қорқынышты көрінісін ұсынды, зорлау мен кісі өлтіруге қатысқан жасөспірімдер тобын көрсетті, сонымен қатар қылмысқа қоғамның реакциясын зерделеу үшін мәжбүрлі психологиялық түзетудің алаңдататын көріністерін ұсынды. "Logan's Run" фильмі евтаназияны халықты бақылаудың бір түрі ретінде пайдаланатын футуристикалық бос өмір салтын бейнеледі, ал "The Stepford Wives" әйелдердің азаттық қозғалысына реакцияны күтті. "Enemy Mine" фильмі біз жек көретін жаулардың көбінесе біз сияқты екенін, тіпті олар шетелдік болса да көрсетті. Қазіргі заманғы ғылыми-фантастикалық фильмдер әлеуметтік және саяси мәселелерді зерттеуді жалғастыруда. Соңғы мысалдардың бірі – 2001 жылғы 11 қыркүйекке жасалған терактіден кейін шыққан "Minority Report" (2002) фильмі, болашақтағы АҚШ-тағы полиция билігі, жеке өмір және азаматтық бостандықтар мәселелеріне назар аударды. "The Island" (2005) және "Never Let Me Go" (2010) сияқты фильмдер клондау мәселелерін зерттейді. Соңғы уақытта Ирак соғысы, халықаралық терроризм, құс тұмауының қаупі және АҚШ-тың иммиграцияға қарсы заңдары сияқты оқиғалар туралы хабарлар қазіргі кино өндірушілердің санасына еніп отыр. "V for Vendetta" (2006) фильмі "Patriot Act" және "War on Terror" сияқты даулы мәселелерден шабыт алды, ал "Children of Men" (2006), "District 9" (2009) және "Elysium" (2013) сияқты ғылыми-фантастикалық триллерлер ксенофобия, пропаганда және когнитивтік диссонанс сияқты әртүрлі әлеуметтік мәселелерге қатысты пікір білдірді. "Avatar" (2009) тума жерлерді отарлау, көпұлтты корпорациялардың тау-кен өндірісі және Ирак соғысына ұқсас еді.

The science fiction film genre has long served as useful means of discussing sensitive topical issues without arousing controversy, and it often provides thoughtful social commentary on potential unforeseen future issues. The fictional setting allows for a deeper examination and reflection of the ideas presented, with the perspective of a viewer watching remote events. Most controversial issues in science fiction films tend to fall into two general storylines, Utopian or dystopian. Either a society will become better or worse in the future. Because of controversy, most science fiction films will fall into the dystopian film category rather than the Utopian category. The types of commentary and controversy presented in science fiction films often illustrate the particular concerns of the periods in which they were produced. Early science fiction films expressed fears about automation replacing workers and the dehumanization of society through science and technology. For example, The Man in the White Suit (1951) used a science fiction concept as a means to satirize postwar British "establishment" conservatism, industrial capitalists, and trade unions. Another example is HAL 9000 from 2001: A Space Odyssey (1968). He controls the shuttle, and later harms its crew. "Kubrick's vision reveals technology as a competitive force that must be defeated in order for humans to evolve." Later films explored the fears of environmental catastrophe, technology created disasters, or overpopulation, and how they would impact society and individuals (e. g. Soylent Green, Elysium). The monster movies of the 1950s—like Godzilla (1954)—served as stand ins for fears of nuclear war, communism and views on the cold war. In the 1970s, science fiction films also became an effective way of satirizing contemporary social mores with Silent Running and Dark Star presenting hippies in space as a riposte to the militaristic types that had dominated earlier films. Stanley Kubrick's A Clockwork Orange presented a horrific vision of youth culture, portraying a youth gang engaged in rape and murder, along with disturbing scenes of forced psychological conditioning serving to comment on societal responses to crime. Logan's Run depicted a futuristic swingers' utopia that practiced euthanasia as a form of population control and The Stepford Wives anticipated a reaction to the women's liberation movement. Enemy Mine demonstrated that the foes we have come to hate are often just like us, even if they appear alien. Contemporary science fiction films continue to explore social and political issues. One recent example is Minority Report (2002), debuting in the months after the terrorist attacks of September 11, 2001, and focused on the issues of police powers, privacy and civil liberties in a near future United States. Some movies like The Island (2005) and Never Let Me Go (2010) explore the issues surrounding cloning. More recently, the headlines surrounding events such as the Iraq War, international terrorism, the avian influenza scare, and United States anti immigration laws have found their way into the consciousness of contemporary filmmakers. The film V for Vendetta (2006) drew inspiration from controversial issues such as the Patriot Act and the War on Terror, while science fiction thrillers such as Children of Men (also 2006), District 9 (2009), and Elysium (2013) commented on diverse social issues such as xenophobia, propaganda, and cognitive dissonance. Avatar (2009) had remarkable resemblance to colonialism of native land, mining by multinational corporations and the Iraq War.

Болашақ нойрі

Ланкастер университетінің профессоры Джамалуддин Бин Азиз ғылыми фантастика дамып, кеңейген сайын готикалық триллерлер мен фильм-нуар сияқты басқа кино жанрларымен біріккенін айтады. Ғылыми фантастика фильм-нуар элементтерін қоса алғанда, Бин Азиз пайда болған гибридті форманы "болашақ нуар" деп атайды, ол "жанрлық тұрақтылықпен постмодернистік кездесуді, ирония, пессимизм, болжам, экстраполяция, күңгірттік және ностальгия қоспасын қамтиды". "Бразилия", "Блэйд Раннер", "12 маймыл", "Қараңғы қала" және "Адам балалары" сияқты болашақ нуар фильмдерінде "күмәнді, оқшауланған және фрагменттелген" кейіпкерлер жиі кездеседі, олар бір мезгілде "Гибсонның "Нейромансеріндегі" кейіпкерлер сияқты зымыран және ойыншыл, бірақ әлі де "Филип Марлоудың көлеңкесін" сақтайды.

Постапокалиптикалық әлемде өтетін болашақ нуар фильмдері "қоғамды нуардың қала құрылысындағы әдеттегі атмосфералық әлемнің пародиясында қайта құрып, бейнелейді – қараңғы, күңгірт және алдаулы". Болашақ нуар фильмдері көбінесе готикалық триллер жанрының элементтерін араластырады, мысалы, "Азшылық есебі" оккульттік тәжірибелерге сілтеме жасайды, ал "Шегініс" фильмінде "ғарышта ешкім сіздің айқайыңызды естімейді" слоганы және "Ностромо" ғарыш кемесі "готикалық қорқыныш дәстүріндегі қорқынышты үйдің бейнесін еске түсіреді". Бин Азиз Джеймс Камеронның "Терминаторы" сияқты фильмдердің "техно-нуар" жанрының бір бөлігі екенін, ол "нуардың қараңғылығы мен екі жақты әлемнің атмосфералық тойын" жасайтынын айтады.

Кино мен әдебиет

Ғылыми фантастика әдебиетімен салыстырғанда, ғылыми фантастика фильмдері көбінесе адамның қиялына емес, әрекетке толы сахналарға және арнайы эффектілерге, сондай-ақ жасалған шетелдік жаратылыстар мен ерекше фонға көбірек сүйенеді. 1970 жылдардан бері кино көрермендері ғылыми фантастика фильмдерінде арнайы эффектілердің жоғары деңгейін күтеді. Кейде ғылыми фантастика тақырыбындағы фильмдер, әдетте ғылыми фантастикалық оқиға болмайтын сюжетке экзотикалық, болашаққа қадам басқан ортаны қосады. Дегенмен, сыншылардың жоғары бағалаған кейбір ғылыми фантастика фильмдері ғылыми фантастика әдебиетінің дәстүрін жалғастырып, абстрактілі ұғымдарды зерттеу үшін сюжетті дамытуды пайдаланады.

Ғылыми фантастика авторларының ықпалы

Жюль Верн (1828–1905) – Мелиестің «Айдағы саяхат» (1902) және «Жібітін теңіз астында 20 000 шақырым» (1907) фильмдері арқылы алғашқы ірі ғылыми-фантастикалық автор болып, туындылары киноға түсірілді. Верннің шығармалары 1950 жылы авторлық құқығы толыққан кезде, көбінесе викториялық дәуір стиліндегі костюмді драмалар түрінде бейімделді. Одан бері Верннің шығармалары бірнеше рет экранға түсірілді, соның ішінде «Жібітін теңіз астында 20 000 шақырым» (1954), «Жерден Айға» (1958) және «Жер орталығына саяхат» фильмінің екі нұсқасы (1959 және 2008). Г. Уэллстің «Көрінбейтін адам», «Болашаққа беттеу» және «Доктор Моро аралы» романдары оның өмірінде (1866–1946) фильмдерге бейімделді, ал «Әлемдер соғысы» 1953 және 2005 жылдары жаңартылып, кем дегенде төрт рет киноға түсірілді. «Уақыт машинасы» фильмінің екі нұсқасы (1960 және 2002) бар, ал «Ұйықтаған» фильмі Уэллстің 1910 жылғы «Оянған ұйықтаған» романының пародиясын құрайды. 1940 жылдары ғылыми-фантастикалық фильмдерге қызығушылық төмендегендіктен, «алтын ғасыр» ғылыми-фантастика авторларының көптеген туындылары экранға шыға алмады. Джон В. Кэмпбеллдің «Басқа әлемнен келген нәрсе» (1951) повесіне сүйеніп фильм түсірілді. Роберт А. Хайнлайн «Айға сапар» (1950) фильмінің сценарийін жазуға қатысты, бірақ оның маңызды туындылары 1990 жылдарға дейін киноға түсірілген жоқ: «Құыршақ шеберлері» (1994) және «Жұлдызды әскер» (1997). Айзек Азимовтың (1920–1992) фантастикасы «Жұлдызды соғыстар» және «Жұлдызды жол» фильмдеріне әсер етті, бірақ оның қысқа әңгімелерінің бірі («Түн құлауы») 1988 жылға дейін киноға түсірілген жоқ. Азимовтың толық метражды туындысының алғашқы ірі кинокартинасы «Екі жүз жылдық адам» (1999) болды (1976 жылғы «Екі жүз жылдық адам» және 1992 жылғы «Позитронды адам» әңгімелеріне негізделген, соңғысы Роберт Сильвербергпен бірлесіп жазылған), бірақ «Мен, робот» (2004) фильмі, Азимовтың сол аттас әңгімелер жинағына негізделгенімен, көбірек назар аударды. 1968 жылы ғылыми-фантастика авторы Артур Кларктың әңгімелері «2001: Ғарыш саяхаты» фильміне бейімделді, ол «Визуалды эффекттер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды және сол кездегі ғылыми-фантастика жанрымен байланысты емес тақырыптық тереңдікті ұсынды. Оның жалғасы «2010: Біз байланыс жасайтын жыл» (Кларктың «2010: Екінші Одиссея» романынан шабыттандырылған) коммерциялық тұрғыдан сәтті болды, бірақ сыншылар тарапынан жоғары бағаланбады. Осы заманның рухын көрсете отырып, Рей Брэдберидің екі ертедегі ғылыми-фантастикалық туындысы 1960 жылдары киноға бейімделді: «Фаренгейт 451» (1966) және «Суреттелген адам» (1969). Курт Воннегуттың «Бес шақырымдық соғыс» 1971 жылы, ал «Чемпиондардың таңғы асы» 1998 жылы түсірілді. Филип К. Диктің фантастикасы көптеген ғылыми-фантастикалық фильмдерде пайдаланылды, өйткені ол жанрдың маңызды ерекшелігі болып табылатын паранойяны тудырады. Диктің туындыларына негізделген фильмдерге «Жасырын жүгіруші» (1982), «Толық естелік» (1990), «Құпия агент» (2001), «Азаматтық есеп» (2002), «Төлемді тексеру» (2003), «Қараңғы сканер» (2006) және «Реттеу бюросы» (2011) кіреді. Бұл фильмдер түпнұсқа әңгімелерден еркін бейімделген, «Қараңғы сканер» Диктің романына жақын болғаннан басқа.

Jules Verne (1828–1905) became the first major science fiction author whose works film makers adapted for the screen with Méliès' Le Voyage dans la Lune (1902) and 20,000 lieues sous les mers (1907), which used Verne's scenarios as a framework for fantastic visuals. By the time Verne's work fell out of copyright in 1950, the adaptations were generally adapted as costume dramas with a victorian aesthetic. Verne's works have been adapted a number of times since then, including 20,000 Leagues Under the Sea (1954), From the Earth to the Moon (1958), and two film versions of Journey to the Center of the Earth in 1959 and 2008. H. G. Wells's novels The Invisible Man, Things to Come and The Island of Doctor Moreau were all adapted into films during his lifetime (1866–1946), while The War of the Worlds, updated in 1953 and again in 2005, was adapted to film at least four times altogether. The Time Machine has had two film versions (1960 and 2002) while Sleeper in part is a pastiche of Wells's 1910 novel The Sleeper Awakes. With the drop off in interest in science fiction films during the 1940s, few of the "golden age" science fiction authors made it to the screen. A novella by John W. Campbell provided the basis for The Thing from Another World (1951). Robert A. Heinlein contributed to the screenplay for Destination Moon (1950), but none of his major works were adapted for the screen until the 1990s: The Puppet Masters (1994) and Starship Troopers (1997). The fiction of Isaac Asimov (1920–1992) influenced the Star Wars and Star Trek films, but it was not until 1988 that a film version of one of his short stories (Nightfall) was produced. The first major motion picture adaptation of a full length Asimov work was Bicentennial Man (1999) (based on the short stories Bicentennial Man (1976) and The Positronic Man (1992), the latter co written with Robert Silverberg), although I, Robot (2004), a film loosely based on Asimov's book of short stories by the same name, drew more attention. The 1968 film adaptation of some of the stories of science fiction author Arthur C. Clarke as 2001: A Space Odyssey won the Academy Award for Visual Effects and offered thematic complexity not typically associated with the science fiction genre at the time. Its sequel, 2010: The Year We Make Contact (inspired to Clarke's 2010: Odyssey Two), was commercially successful but less highly regarded by critics. Reflecting the times, two earlier science fiction works by Ray Bradbury were adapted for cinema in the 1960s: Fahrenheit 451 (1966) and The Illustrated Man (1969). Kurt Vonnegut's Slaughterhouse Five was filmed in 1971 and Breakfast of Champions in 1998. Philip K. Dick's fiction has been used in a number of science fiction films, in part because it evokes the paranoia that has been a central feature of the genre. Films based on Dick's works include Blade Runner (1982), Total Recall (1990), Impostor (2001), Minority Report (2002), Paycheck (2003), A Scanner Darkly (2006), and The Adjustment Bureau (2011). These films represent loose adaptations of the original stories, with the exception of A Scanner Darkly, which is more inclined to Dick's novel.

Нарықтық үлесі

Солтүстік Америкадағы кинопрокат нарығындағы ғылыми фантастика жанрының үлесі 4,77% болды.