Кіріспе

Скандинавия мифологиясында Улл (Ескі скандинавия тілінде:) - шаңғы спортына байланысты құдай. Улл туралы әдеби мәліметтер аз болғанымен, Скандинавиядан алынған салыстырмалы түрде көне жер-атау деректері оның ерте герман дінінде маңызды құдай болғанын көрсетеді. Протогерман тіліндегі *wulþuz («дәулет») оның атының көрінісі болған маңызды ұғым болған сияқты. Бұл сөз 3 ғасырдағы Торсберг қапсырмасында owlþu түрінде кездеседі.

Атауы мен шығу тегі

Ежелгі норвегиялық Ullr теонимі протогерман (PGmc) түрінен *Wulþuz ('Даңқ') ретінде қалпына келтірілген, ол owlþu þewaz (ᛟᚹᛚᚦᚢᚦᛖᚹᚨᛉ) күйінде кездеседі, яғни «Owlþuz қызметшісі» (егер теоним ретінде қарастырылса) немесе «даңқты қызметшілері бар» (егер сипаттама ретінде қарастырылса) деген мағынаны білдіреді. Бұл гот тіліндегі wulþus ('даңқ, байлық') сөзімен туыс (бір түбірден шыққан тілдік туыс). Олар түпкілікті Индоевропалық (PIE) түбір *wul tus ('көру, қадағалау, сыртқы түс') -тан, ал ол өзі *wel ('көру') түбірінен пайда болған. PGmc термині *wulþuz латын тіліндегі vultus ('бет пішіні, сыртқы түс') сөзімен тікелей туыс; ол кельт тілдерінде де көрінеді, мысалы, көне ирланд тілінде filed ('көрнеуші, ақын'), орта валли тілінде gwelet ('көру'), және орта бретон тілінде guelet ('көру'), барлығы да протокельт түбірі *wel ēt-тен шыққан. PIE *wul tus-тан гот тіліндегі wulþus-қа қарай даму 'көру, сыртқы түс' мағынасынан 'даңқ, байлық' мағынасына семантикалық өзгерісті көрсетеді, бұл хорват тілінде ugled ('құрмет') және gledati ('көру') сөздері арасындағы қатынаста да байқалады. *wulþ түбірі кейбір герман тілдеріндегі жеке есімдерде де кездеседі, соның ішінде көне ағылшын тілінде Wuldwine, көне жоғарғы неміс тілінде Wuldberth, Wuldhart, Wuldrât және гот тілінде Wulþuwulfs, бірақ олар құдайдың аты ретінде емес, 'даңқ' мағынасында қолданылады. Көне ағылшын тіліндегі wuldor ('даңқ') сөзі *wuldraz (өзі PIE *wul trós) ретінде қалпына келтірілген, оған байланысты PGmc терминінен туындайды. Өз аты ретінде қолданылмаса да, wuldor ағылшын-саксон әдебиетінде христиан Құдайының есімдерінде жиі кездеседі, мысалы wuldres cyning ('даңқтың патшасы'), wuldorfæder ('даңқтың әкесі') және wuldor alwealda ('даңқтың барлық билеушісі'). Бұған байланысты көне скандинав тіліндегі Ullinn түрі, ең алдымен, Ullr-мен байланысты (Орд-Оддин жұптығы сияқты), филолог Ян де Врис ашу құдайы Орд-Оддиннің даңқты мәртебелі құдай Ullr-Ullinn-ге қарсы тұрғанын айтады, бұл Ведалық Варуна мен Митра арасындағы қарама-қарсылыққа ұқсас.

Топонимика

Ульрдің есімі бірнеше маңызды норвегиялық және шведтік жер-атауларында кездеседі (бірақ Данияда немесе Исландияда емес). Бұл Ульрдің Скандинавияда бір кездегі діни маңызы, қазір сақталған мәтіндік деректерден көрінетіннен гөрі зор болғанын көрсетеді. Бұл құдайға байланысты жер-атауларының басқа да құдайларға байланысты жер-атауларына жақын орналасуы да маңызды: Швецияда – Ньёрдрге, ал Норвегияда – Фрейрге. Норвегиядағы кейбір жер-атауларының «Уллин» түрі де бар. Бұл құдайлық егіздер жұбының қалдығы болуы мүмкін, сондай-ақ Фьоргин мен Фьоргин сияқты құдайлық жұптардың үлгісінде әйел Уллин де болған деген болжам бар. Ульрдің есімін Орталық Остроботния аймағындағы бұрынғы фин муниципалитеті Уллавада да кездестіруге болады.

Исландия

Исландиялық ғалым Олафур Ларуссон Ульяр айманындағы кейбір исландтық жер аттарының, әдетте "жүн" деп түсіндірілетін, бірақ сонымен қатар Ульр құдайының атымен аталған болуы мүмкін екенін айтты, әсіресе Ульларфосс және Ульларклеттур сияқты жерлер, Goða ("құдайлар") деген атаулары бар жерлерге жақын орналасқан.

Ғылыми теориялар

Ульль атының географиялық есімдерде кездесуі және *wulþuz сөздерімен байланысы көптеген ғалымдарды Ульльрдің ежелгі скандинавиялық құдайлардың бірі болғанына, оның маңызы Норвегияның солтүстік бөліктеріне қоныстанған кезеңге дейін, ортағасырлық көне скандинавиялық мәтіндер жазылмас бұрын төмендегеніне алып келді. Бұл Уллинн есіміне қатысты әдеби деректердің аздығында көрінеді. Кейбір ғалымдар оның ежелгі германдық аспан құдайының бір жағы екенін, шамасы солтүстік Скандинавияда Даниядағы Тир құдайына ұқсас болғанын айтады. Ульр және Уллинн аттарының Ванир құдайларымен байланысты болуына сүйене отырып, Эрнст Альфред Филиппсон оның Эдда прозасындағы Эсирлер қатарындағы орналасуына қарамастан, ол өзінің Ванир құдайларының бірі болғанын, ал прозалық Эддадағы оның сипаттамалары мен Скадидің сипаттамалары арасындағы ұқсастық оның Скадидің күйеуі Ньордрмен байланысты болуын көрсетеді. Виктор Ридберг өзінің «Тевтон мифологиясында» Ульльрдың Сифтің Егиль Орвандиллден туған ұлы, Свипдагр Одрдтың ағасы, Вёлундрдің туысы және Скадидің туысы болғанын, сондай-ақ Ульльрдің мифологиядағы ең шебер садақшы Егильдің жолын жалғап, Свипдагр Эрикрирдің Фрейяны алыптардан құтқаруына көмектескенін айтады. Ридберг сондай-ақ Ульльрдің Ванирлер мен Эсирлер арасындағы соғыс кезінде Асгардқа билік еткенін болжайды, бірақ Рудольф Симек «мұның дереккөздерде ешқандай негізі жоқ» деп мәлімдейді.

Қазіргі заманғы қабылдау

Еуропаның қысқы шаңғы қауымдастығында Ульр шаңғышылардың қамқоршы қасиеттісі (неміс тілінде Schutzpatron der Skifahrer) саналады. Шаңғы үстінде садақ пен жебе ұстаған құдай бейнеленген Ульр медальоны немесе шаңғы медалі, Еуропа мен басқа да аймақтардағы кәсіби және әуесқой шаңғышылар, сондай-ақ шаңғы патрульдері үшін талисман ретінде кеңінен таралған. Колорадо штатының Брекенридж қаласы 1963 жылдан бері әр қаңтарда бір апталық "Ульр фестивалін" өткізіп келеді, оның іс-шаралары тарихи шаңғы қаласына қар жаудыру үшін оның ықыласын жеңіп алуға бағытталған. Ульр Smite видео ойынында ойналатын кейіпкер ретінде бейнеленген. "The Almighty Johnsons" телесериалында Ульр Тим Балм ойнаған Майк Джонсонға жаңа өмір бергендей көрсетілген.

Негізгі дереккөздер

Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, I-IX кітаптар, Оливер Элтон 1905 жылы ағылшын тіліне аударған. Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, Копенгагендегі Корольдік кітапханадан, дания және латын тілдерінде. Снорри Стурлусон; Жан И. Янг (1964) аударған. Прозалық Эдда: Норвегия мифологиясынан алынған әңгімелер. Беркли: Калифорния университетінің баспасы. Торп, Бенжамин. (Аударған) (1866). Эдда Сэмундр Хиннс Фрода: Самунд Ғалымның Эддасы. (2 томдық). Лондон: Trübner & Co., 1866 жыл.