Кіріспе

Мифологиядағы, аңыз-ертегілерде немесе көркем әдебиетте қайтыс болған, бірақ тірідей мінез-құлық танытатын жандар. Көбінесе бұл термин бұрын тірі болған адамдардың – мысалы, мумиялар, вампирлер және зомбилер сияқты – табиғаттан тыс күштермен, технологиямен немесе аурулармен қайта тірілген денелік формаларын білдіреді. Кейбір жағдайларда (мысалы, Dungeons & Dragons ойынында) бұл терминге өлілердің денесіз формалары, мысалы, әруақтар да кіреді. Өлі емес жандар көптеген мәдениеттердің сенімдерінде кездеседі және көптеген фантастикалық және қорқынышты туындыларда суреттеледі. Бұл термин кейде ғылым мен технологияның көмегімен өлгендерді қайта тірілту әрекеттері үшін де қолданылады, Роберт Э. Корништің алғашқы тәжірибелерінен бастап, "химиялық ми сақтау" және "крионика" сияқты болашақ ғылымдарға дейін.

Тарих

Брам Стокер өзінің "Дракула" романы үшін "Өлі емес" (1897) деген атауды қолдануды ойластырған, ал осы терминнің романда қолданылуы сөздің қазіргі мағынасын қалыптастыруға басты себеп болды. Бұл сөз Стокерден бұрын да ағылшын тілінде кездеседі, бірақ "тірі" немесе "өлі емес" деген тура мағынасында қолданылған, оның мысалдары Оксфорд ағылшын сөздігінде табылады. "Дракула" романының бір бөлімінде Носферату "шығыс еуропалық" "өлі емес" деген синоним ретінде берілген. Стокер "өлі емес" терминін тек вампирлерге қатысты қолданды, ал оны басқа түрлі мистикалық жандарға қатысты қолдану кейінірек пайда болды. Көбінесе, бұл сөз бір кезде тірі болған, бірақ өлімнен кейін де өмірдің белгілі бір көріністерін сақтайтын мистикалық жандарды білдіреді, бірақ қолданылуы өте кең. Өмірді қайта жандандыру немесе зомбилерді мистикалық емес жолдармен жасау 19 ғасырдан бері кең таралған. "Франкенштейн" (1818) белгісіз технологиялық құралдарды пайдаланды, "Мен – аңыз" (1954) жұқпалы ауруды кінәлады, "Тұрғын өлілердің түні" (1968) құлаған ғарыш зондынан шыққан сәулеленуді ұсынды, "Тұрғын өлілердің оралуы" (1985) уытты газды көрсетті, ал "Жамандық резиденті" (1996) биоқаруды бейнеледі. "Өлі еместер" фантастика мен қорқыныш жанрында танымал қарсыластарға айналды, көптеген рөлдік ойындарда, рөлдік бейнеойындарда, MMORPG және стратегиялық ойындарда маңызды рөл атқарады.