Кіріспе

Ино Тадатака (伊能 忠敬) – жапондық геодезист және картограф. Ол қазіргі заманғы геодезиялық техникаларды пайдаланып жасалған Жапонияның алғашқы картасын аяқтағандығымен белгілі.

Ерте өмір

Ино Кадзуса провинциясында (қазіргі Чиба префектурасы) Кудзюкури жағалауының ортасындағы Озеки деген кішкентай ауылда дүниеге келген. Ол Джимбо отбасында туған, балалық шағында Санжиро деп аталған. Оның анасы жеті жасында қайтыс болды, содан кейін қырсықты балалық шағы (сол кезде бұл жиі кездесетін жағдай еді) оны 17 жасында Шимоса провинциясының Савара қаласындағы (қазіргі Катори, Чиба ауданы) бай Ино отбасы асырап алды. Ол 49 жасқа толғанға дейін отбасылық бизнесті басқарды, саке пісіру және күріш саудасын дамытты. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Эдоға көшіп, астроном Такахаси Йошитокидің шәкірті болды, одан батыс астрономиясы, географиясы және математиканы үйренді.

Миссия

1800 жылы, шамамен бес жылдық зерттеуден кейін, Токугава сёгунаты Иноға өз қаражатымен елді зерттеуге рұқсат берді. Бұл жұмысқа ол өмірінің қалған 17 жылын жұмсады, ол Жапонияның барлық аралдарының жағалауын және ішкі аймақтарының бір бөлігін қамтыды. Осы кезеңде Ино 3736 күн өлшеу жұмыстарын жүргізді (және 34 913 шақырым сапар шекті), зерттеулерінің барысын көрсететін карталарды Шогунға үнемі ұсынып тұрды. Ол Жапонияның таңдалған аймақтарының, көбінесе Кюсю және Хоккайдоның егжей-тегжейлі карталарын жасады (кейбіреулері 1:36 000, ал кейбіреулері 1:216 000 масштабта). Иноның ең маңызды еңбегі – оның 1:216 000 масштабтағы Жапонияның бүкіл жағалауының картасы 1818 жылы қайтыс болған кезде аяқталмады, бірақ 1821 жылы оның геодезиялық тобы оны аяқтады. Сол жылы оның барлық зерттеу жұмыстарын жинаған атлас, «Дай Нихон Энкай Ёти Дзэнзу» (жап. 大日本沿海輿地全図 – Жапонияның жағалау аймақтарының карталары) жарияланды. Онда 1:432 000 масштабтағы үш үлкен карта, 1:216 000 масштабтағы сегіз бетке бүкіл ел, ал 1:36 000 масштабтағы 214 бетке таңдалған жағалау аймақтарының егжей-тегжейлі суреттері болды. Инодзу (Иноның карталары), олардың көпшілігі градустың 1/1000-іне дейін дәл, шамамен бір ғасыр бойы Жапонияның ресми картасы болды, ал оның еңбегіне негізделген карталар 1924 жылға дейін қолданыста болды.

Экспедициялар

Иноның зерттеулері он экспедициямен жүргізілді. Бірінші сараптама 1800 жылдың 11 маусымында басталды және құрамында бес адам болды. Бұл сараптаманың басты мақсаты Хоккайдоның жағалауын картаға түсіруді бастау болды (орыс кемелері сауда үйлерін ашу үшін келген жер). Бұл сараптама көбінесе жаяу жүру қадамдарын өлшеу және астрономиялық байқаулар арқылы жүзеге асырылды. Олар Хоккайдоның қиыр солтүстік-шығысында орналасқан Беккай 別解-ге жетті. Барлығы 3244 шақырым қашықтықты басып өтті. Иноның жеке қаржысымен толығымен төленген бірінші сараптаманың нәтижелері, шогун үкіметіне жұмыстың маңыздылығын түсінуге көмектесті. Осы себепті, екінші экспедициядан бастап (1801 жылдың жазында Эдодан аттанды) ол көбірек қолдау алды, ал маршрут амбициялырақ болды – Эдоның оңтүстігінен Хоншю аралының соңғы солтүстік нүктесіне дейінгі шығыс жағалаудың көп бөлігін, содан кейін кері жолдағы ішкі аймақтарды қамтыды. Бұл экспедиция шамамен алты айға созылды және 3122 шақырымды қамтыды. Екінші сараптамадан кейін Иноның бастамасына көбірек сенім артты. Бесінші экспедицияда 19 адам қатысты, олар 7000 шақырымға жуық жерді зерттеді. Сегізінші экспедицияда 914 күн ішінде 13000 шақырымнан астам қашықтықты басып өтті, оның көп бөлігі Кюшюде болды. Осы кезде Иноның жасы 70-ке жетіп, сол замандағы орташа өмір сүру ұзақтығынан әлдеқайда асып түсті. Карталарынан өзге, Ино геодезия және математика саласындағы ғылыми еңбектер жазды, олардың ішінде «Чикиу сокуендзюцу мондо» және «Кюкацуэн хассенхо» кітаптары бар.

Еске алу

1995 жылы қарашада жапон үкіметі Иноның портреті және оның Эдо картасының бір бөлігі бейнеленген 80 иендік ескерткіш пошта маркасын шығарды. Атлас көшірмелерінің көп бөлігі жоғалып немесе жойылды (көбінесе өрт салдарынан), алайда 2001 жылы АҚШ Конгресс кітапханасының қорында ірі масштабты картаның жартылай толық көшірмесі табылды. Ино қайтыс болғаннан кейін, ол Хоккайдоны қоныстандыру және дамытуға жасалған жапон үкіметінің алғашқы қадамдарымен байланысты ками ретінде Хоккайдо ғибадатханасында құрметтелген 37 адамның қатарына енді. Ино Тадатаканың қабірі Токио қаласының Тайто ауданындағы Генку-дзи ғибадатханасында орналасқан. 1928 жылы қабір Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды.

Ино Тадатака бұрынғы мекені

Иноның Саварадағы үйі әлі де сақталған және Катори қаласынан өтетін Оно өзенінің жағасында орналасқан. 1930 жылы ол ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Бұл ғимарат Эдо дәуірінде салынған, оған қақпа, негізгі ғимарат, сондай-ақ ас үй, кітапхана және кура қоймасы кіреді. Барлық ғимараттар плиткамен жабылған, ал негізгі ғимаратта бес бөлме бар. Ино әулеті Савараның ең беделді әулеттерінің бірі саналды. Ино 1762 жылы 17 жасында асырап алынғаннан бастап, 50 жасқа келгенде зейнетке шығып, Эдоға көшкенге дейін осы жерде тұрды. Дегенмен, қазіргі ғимарат 1793 жылы, Ино 48 жасқа толғанда салынған, сондықтан ол осы құрылымда бар болғаны екі жыл ғана өмір сүрді. Бұрын бұл ғимарат Ино Тадатака еске алу мұражайы (伊能忠敬記念館) ретінде пайдаланылды, бірақ қазір ол көшенің екінші жағындағы жаңа ғимаратқа көшірілді.