Кіріспе

Эдо дәуірі (江戸時代), сондай-ақ Токугава дәуірі (徳川時代) деп те аталады, – Жапония тарихындағы 1603 жылдан 1868 жылға дейінгі кезең. Осы жылдары Жапония Токугава шогунаты мен елдің 300 аймақтық даймиосының билігінде болды. Сенгоку дәуірінің қаосынан туған Эдо дәуірі экономикалық өсіммен, қатаң әлеуметтік тәртіппен, оқшауланған сыртқы саясатпен, тұрақты халық санымен, жалпы бейбітшілікпен және халықтың өнер мен мәдениеттен ләззат алуымен (Ōedo (大江戸) деп аталады) ерекшеленді. Бұл дәуір өзінің атын Эдодан (қазіргі Токио) алды, онда 1603 жылдың 24 наурызында Токугава Иэясу шогунатты ресми түрде құрды. Дәуір Мейдзи қайта жаңғыруымен және Жапонияда императорлық билікті қалпына келтірген Бошин соғысымен аяқталды.

Шогундықты нығайту

Камакура сёгунатының кезінде Тенно сарайымен бірге Токугаваның самурайлардың сөзсіз билеушілеріне айналған кезінде революция болды. Тарихшы Эдвин О. Рейшауэр бұл сёгунатты "орталықтандырылған феодалдық" форма деп атады. Жаңа бакуфуның құрылуына Токугава Иэясу, Ода Нобунага мен Тоётоми Хидэёсидің жетістіктерінің тікелей нәтижесі болды. Иэясу, қуатты даймё (феодалдық әмір) ретінде, Канто аймағына көшкеннен пайда тапты. Ол екі миллион коку жерді, Эдодағы жаңа резиденцияны, стратегиялық тұрғыдан маңызды қалашықты (болашақтағы Токио) иеленді, сондай-ақ қосымша екі миллион коку жерді және отыз сегіз вассалды бақылауында ұстады. Хидэёси қайтыс болғаннан кейін Иэясу Тоётоми кланынан билікті тартып алуға асықты. 1600 жылдың 21 қазанында (Кейчо дәуірінің бесінші жылының тоғызыншы айының он бесінші күні, ескі жапон күнтізбесі бойынша) Секигахара шайқасында батыс даймёларын жеңген Иэясу бүкіл Жапонияны бақылауға алды. Ол көптеген қарсы даймё үйлерін жойды, Тоётоми сияқтыларын қысқартып, соғыс олжасын отбасы мен одақтастарына бөлді. Иэясу батыс даймёларын толығымен бақылауға ала алмады, бірақ сёгун атағын алу одақ жүйесін нығайтуға көмектесті. Өзінің билік базасын одан әрі нығайтқаннан кейін, Иэясу 1605 жылы ұлы Хидетаданы (1579–1632) сёгун етіп тағайындады, ал өзі зейнеткер сёгун атанды. Тоётоми әлі де қауіпті күйде болды, сондықтан Иэясу келесі он жылды оларды жоюға арнады. 1615 жылы Токугава әскері Осакадағы Тоётоми бекінісін қиратты. Токугава (немесе Эдо) кезеңі Жапонияға 250 жылдық тұрақтылық сыйлады. Саяси жүйе тарихшылар бакухан деп атаған жүйеге айналды, ол бакуфу мен хан (аймақтар) терминдерінің біріктірілуінен құралды және сол кезеңдегі үкімет пен қоғамды сипаттайды. Бакуханда сёгун ұлттық билікке ие болды, ал даймёлар аймақтық билікпен басқарды. Бұл феодалдық құрылымдағы жаңа бірлік болды, онда орталықтандырылған және децентрализацияланған биліктердің арақатынасын басқару үшін үлкен бюрократия құрылды. Токугава билігінің алғашқы ғасырында күшті болды: жерді қайта бөлу оларға жеті миллионға жуық коку берді, ең маңызды қалаларды бақылауға алды және жерді бағалау жүйесі үлкен кіріс әкелді. Феодалдық иерархияны даймёлардың әртүрлі топтары толықтырды. Токугава үйіне ең жақын болғандары – шинпан, яғни "туысқан үйлер" еді. Олар Иэясумен тікелей байланысы бар Токугава жерлерінің шекарасында орналасқан 23 даймёдан тұрды. Шинпан көбінесе Бакуфуда құрметті лауазымдар мен кеңесшілердің рөлін атқарды. Иерархияның екінші тобы – фудай, яғни "үй даймёлары" болды, олар Токугава иеліктеріне жақын жерлермен адал қызметтері үшін марапатталды. 18 ғасырда 145 фудай кіші хандарды басқарды, олардың ең үлкені 250 000 кокуға бағаланды. Фудай тобының өкілдері Бакуфуның көптеген маңызды кеңселерінде жұмыс істеді. 97 хан үшінші топты құрады, олар тозама (сырттан келген вассалдар) аталды, бұрынғы қарсыластар немесе жаңа одақтастар. Тозама архипелагтың шеткі аймақтарында орналасқан және шамамен он миллион коку өнімді жерді бақылады. Тозамалар даймёлардың ең аз сенімділері саналғандықтан, олар орталық үкімет лауазымдарынан шеттетілді, бірақ оларға ең абайлап қаралып, жомарттықпен сыйланды. Токугава сёгунаты қайта біріккен Жапонияны бақылауды нығайтып қана қоймай, император, сарай, барлық даймёлар мен діни ордендерге қатысты бұрын-соңды болмаған билікке ие болды. Император, формальды түрде императорлық отбасының вассалы болған сёгун үшін саяси легитимділіктің көзі ретінде қарастырылды. Токугава императорлық отбасына сарайларын қайта жаңғырту және жаңа жерлер беру арқылы бұрынғы даңқын қайтаруға көмектесті. Императорлық клан мен Токугава отбасы арасындағы тығыз байланысты қамтамасыз ету үшін 1619 жылы Иэясудың немересі императорлық жұбайы атанды. Даймё үйлерін реттеу үшін заң кодексі құрылды. Кодекс жеке мінез-құлық, неке, киім-кешек, қару-жарақ түрлері мен рұхсат етілген әскер саны сияқты мәселелерді қамтыды; феодалдық әмірлерді әр екі жылда Эдода тұруға міндеттеді (санкин котай жүйесі); мұхитқа шығатын кемелерді салуға тыйым салды; қамалдарды әр доменде (хан) бір ғана салуға шектеді және Бакуфу ережелері ұлттық заң болып табылады деп белгіледі. Даймёлар тікелей салық төлемегенімен, олар әскери және логистикалық қолдау үшін, сондай-ақ қамалдар, жолдар, көпірлер және сарайлар сияқты қоғамдық жұмыстар үшін үнемі алым төлейтін. Осы ережелер мен алымдар Токугаваның билігін нығайтқанмен, даймёлардың байлығын да азайтты, осылайша олардың орталық үкіметке төнген қауіпін әлсіретті. Хандар, бұрын әскери орталықтар болған, енді қарапайым жергілікті әкімшілік бірліктеріне айналды. Даймёлар өз аумақтарындағы және олардың кеңесшілері, бюрократтары мен қара халықтарынан құралған күрделі жүйелерде толық әкімшілік бақылауға ие болды. Діни институттардың адалдығы, бұрын Нобунага мен Хидэёсимен әлсіретілген, түрлі бақылау механизмдері арқылы сақталды.

Сыртқы сауда қатынастары

Иэясу, Хидэёси сияқты, шетелдік сауданы қолдады, бірақ сырттан келгендерге күдікпен қарады. Ол Эдоны ірі порқа айналдыруды қалады, бірақ еуропалықтардың Кюсюдегі порттарды артық жақсы көретінін және Қытайдың ресми сауда жоспарларын қабылдамағанын білген соң, қолданыстағы сауданы бақылауға кірісіп, тек белгілі бір порттарға нақты тауар түрлерін өңдеуге рұқсат берді. Эдо кезеңінің басталуы Нанбан саудасының соңғы онжылдықтарымен бірге келді, сол кезде еуропалық державалармен экономикалық және діни салаларда қарқынды өзара әрекеттесу болды. Эдо кезеңінің басында Жапония алғашқы мұхитқа жүретін әскери кемелерін жасады, мысалы, 500 тонналық галеон типті Сан-Хуан Баутиста кемесі, Хасекура Цуненага бастаған жапон елшілігін Америкаға, содан кейін Еуропаға жеткізді. Сол кезде бакуфу Азия ішіндегі сауда үшін 720-ге жуық Қызыл мөрлі кемелерді – үш мачталы және қаруланған сауда кемелерін – тапсырыс берді. Ямада Нагамаса сияқты жапон саяхатшылары Азия бойынша осындай кемелерді пайдаланды. «Христиандық мәселе» шын мәнінде Кюсюдегі христиан даймиоларын және олардың еуропалықтармен саудасын бақылау мәселесі болды. 1612 жылы шогунның қызметкерлері мен Токугава жерлерінің тұрғындарына христиан дінінен бас тартуға бұйрық берілді. 1616 жылы (Нагасаки және Хирадо аралдарына, Кюсюдің солтүстік-батысына шетелдік сауданы шектеу), 1622 жылы (120 миссионер мен жаңа мүміннің өлімі), 1624 жылы (испандықтардың қуылғандығы) және 1629 жылы (мыңдаған христиандардың өлімі) тағы да шектеулер енгізілді. Соңында, 1635 жылғы «Жабық ел» жарлығы кез келген жапонның Жапониядан тысқары сапарға шығуына немесе егер біреу кетсе, қайтып оралуына тыйым салды. 1636 жылы голландтар Нагасаки портындағы шағын жасанды арал – Дежимаға – шектелді, демек, бұл жапондық жер емес. Шогунат христиан дінін өте тұрақсыз фактор деп санады және оған қарсы күресуге шешім қабылдады. 1637–1638 жылдардағы Шимабара көтерілісі, онда наразы католик самурайлары мен шаруалар бакуфуға қарсы көтерілді, ал Эдо голланд кемелерін шақырып, көтерілісшілердің бекінісін бомбалады, христиан қозғалысының аяқталуын білдірді. Шимабара көтерілісі кезінде шамамен 37 000 адам (көбінесе христиандар) өлтірілді. Кейбір христиандар жер астына тығылып аман қалды, олар Какуре Киришитан деп аталды. Одан кейін португалдықтар толығымен қуылды. Португалиялық дипломатиялық миссияның мүшелері өлім жазасына кесілді. Барлық жапон азаматтарына буддалық немесе синтоистік храмда тіркелуге бұйрық берілді. Голландтар мен қытайлықтар сәйкесінше Дежимаға және Нагасакидегі арнайы ауданға шектелді. Жапонияның негізгі аралдарының оңтүстік-батысында орналасқан Кореямен және Рюкю аралдарымен кейбір сыртқы даймиолардың шағын саудасынан басқа, 1641 жылға қарай шетелдік байланыстар сакоку саясатымен Нагасакимен шектелді. Соңғы иезуит 1644 жылға дейін өлтірілді немесе қайтадан дінге қайтарылды. 1660 жылдары христиан діні толығымен жойылды. Оның сыртқы саяси, экономикалық және діни ықпалы Жапонияға өте шектеулі болды. Бұл кезеңде тек Қытай, Голланд Шығыс Үндістан компаниясы және қысқа мерзімге ағылшындар ғана коммерциялық мақсаттармен Жапонияға бару құқығына ие болды және олар Нагасакидегі Дежима портына шектелді. Жапон жағалауына қонған басқа еуропалықтар сотсыз өлім жазасына кесілді.

Қоғам

Токугава дәуірінде жеке қасиеттеріне емес, мұрагерлік лауазымға негізделген әлеуметтік тәртіп қатаң және жоғары формальды болды. Жоғарғы сатыда император мен сарай ақсүйектері (куге), сондай-ақ шогун мен даймё тұрды. Ескі ғалымдар қоғамның төрт бөлімінен – төрт топтан: "самурай, шаруалар (хиакушо), қолөнершілер және саудагерлер (чоннин)" – даймё билігінде екенін айтты, мұнда шаруалардың 80 пайызы самурайлардың 5 пайызына бағынышты болды, одан кейін қолөнершілер мен саудагерлер келді. Алайда, 1995 жылдан бергі зерттеулер көрсеткендей, самурайлардың билігіндегі шаруалар, қолөнершілер және саудагерлердің топтары тең дәрежеде болған, ал ескі иерархиялық схема жапон тарихының оқулықтарынан алынып тасталды. Яғни, шаруалар, қолөнершілер мен саудагерлер әлеуметтік жағдайы бойынша емес, әлеуметтік жіктеуге жатты. Ауылдық жерлерде тек шаруалар ғана тұрды. Самурайлар, қолөнершілер мен саудагерлер даймё қамалдарының маңында салынған қалаларда өмір сүрді, әрқайсысы өздерінің жеке аудандарымен шектелген. Эдо қоғамында әр отбасы өз орнын және мәртебесін білетін күрделі әлеуметтік құрылым қалыптасқан. Ең жоғарыда император мен сарай ақсүйектері тұрды, олардың мәртебесі жоғары болғанмен, билігі шектеулі болды. Одан кейін шогун, даймё және Токугаваға жақындығымен анықталатын феодалдық әміршілердің қатары келді. Олар билікке ие болды. Даймё шамамен 250 жергілікті "хан" иесінен тұрды, олардың жылдық өнімдері 50 000 томдық күріштен асып түсті. Жоғары топтар сәнді архитектура, ландшафтық бақтар, Но театры, өнерге демеушілік және шай ішу рәсімі сияқты күрделі және қымбат жоралғыларға көп көңіл бөлді. Содан кейін әртүрлі дәрежедегі 400 000 жауынгер, "самурай" келді. Самурайлардың бірқатары жоғары лауазымдарға үміткер болды, ал көпшілігі жаяу әскер болды. Соғыс сирек болғандықтан, олар даймё төлейтін мемлекеттік қызметкерлерге айналды, шағын міндеттерді орындады. Самурайлар жоғары лауазымды әміршілермен жақсы орналасқан басшылық тізбегімен байланысты болды. Шогунның 17 000 самурай қызметкері болды, ал даймёлардың әрқайсысының жүздеген самурайы болды. Көпшілігі әміршілерінің штаб-пәтеріне жақын қарапайым үйлерде тұрып, мұрагерлік құқықтар мен жәрдемақыдан күнкөріс жасады. Бұл жоғары мәртебелі топтар Жапонияның билеуші сыныбын құрады, ол халықтың шамамен 6 пайызын құрады. Ұзақ ішкі қақтығыстардан кейін, жаңадан құрылған Токугава үкіметінің бірінші мақсаты елді бейбіттендіру болды. Ол Конфуцийдің әлеуметтік тәртіп принциптеріне негізделген және келесі 250 жылға қарай тұрақты болған билік тепе-теңдігін құрды. Көптеген самурайлар жерді тікелей иелену құқығынан айырылды: даймё олардың жерін иеленді. Самурайлардың таңдауы болды: қылыштарын тастап шаруа болу немесе феодалдық әміршілерінің қаласына көшіп, жалақы алатын қызметкер болу. Тек бірнеше жер самурайлары солтүстік шекаралық провинцияларда немесе шогунның тікелей вассалдары ретінде, 5000-ға жуық хатамото ретінде қалды. Даймёлар шогунаттың қатаң бақылауына алынды. Олардың отбасылары Эдода тұруға міндетті болды, ал даймёлар бір жыл Эдода, келесі жылы өз провинцияларында (хан) тұруға міндетті болды. Бұл жүйе санкин котай деп аталды. Төменгі топтар екі негізгі сегментке бөлінді: халықтың 80 пайызын құрайтын шаруалар, олардың өндіруші ретіндегі жоғары мәртебесі салықтардың басты көзі ретіндегі олардың жүктемесімен төмендетілді. Олар сауатсыз болды және бейбітшілікті сақтап, салық жинаған тағайындалған шенеуніктердің бақылауындағы ауылдарда тұрды. Отбасы ең кіші заңды бірлік болды, ал отбасы мәртебесі мен артықшылықтарын сақтау қоғамның барлық деңгейлерінде маңызды болды. Жеке тұлғаның жеке заңдық құқықтары болған жоқ. 1711 жылғы "Готоке рейдзё" 1597 және 1696 жылдар арасында жарияланған 600-ден астам жарлықтардан құрастырылды. Төрт топтан тыс эта және хинин деп аталатын адамдар болды, олардың кәсіптері буддизмнің тыйымдарын бұзды. Эталар ет шауып, терісін қаптап, жерлеу жұмыстарын жүргізді. Хинин қала күзетшілері, көше тазалаушылар және жазалаушылар ретінде қызмет етті. Сондай-ақ, сырттан келгендерге қайыршылар, ойын-сауықшылар және жезөкшелер де кірді. Эта сөзі сөзбе-сөз "ластанған", ал хинин "адам емес" деп аударылады, бұл басқа топтардың эта мен хинин тіпті адамдар емес деген көзқарасын толыққанды көрсетеді. Хининге тек қаланың арнайы бір бөлігіне ғана рұқсат етілді. Хининдерді қудалаудың тағы бір түрі...

Халық саны

XVIII ғасырдың ортасында Эдо халқы бір миллионнан асып, сол кездегі әлемдегі ең ірі қала болған. Осака мен Киотоның әрқайсысында 400 мыңнан астам тұрғын болды. Көптеген басқа қалалар да өркендеді. Осака мен Киото белсенді сауда және қолөнер өндірісінің орталықтарына айналды, ал Эдо азық-түлік пен қалалық тұтыну тауарларын қамтамасыз ету орталығы болды. 1700 жылға таман Жапония, шамамен 10-12% көрсеткішпен, әлемдегі ең урбанизацияланған ел болуы мүмкін. 1720-1820 жылдар аралығында Жапонияда халық санының өсімі дерлік тоқтады, бұл көбінесе кең таралған ашаршылыққа (1782-1788 жылдардағы Ұлы Тенмей ашаршылығы) байланысты болды, бірақ кейбір тарихшылар халықты жасанды түрде реттеу үшін нәресте өлтірудің жоғары деңгейі сияқты басқа теорияларды ұсынады. 1721 жылға қарай Жапония халқы 30 миллионға жуық болды, ал Мэйдзи қайта жаңғыру кезінде, шамамен 150 жыл өткен соң, бұл көрсеткіш 32 миллионға жуық болды. Жақсы технология фермерлерге су ағынын, олар үшін ең маңыздысын, бақылауға көмектесті. Даймиолар жүздей қамал қалаларын басқарды, олар ішкі сауданың орталықтарына айналды. Санкин котай жүйесі даймиолар мен олардың отбасыларының көбінесе Эдода тұруын немесе өздерінің иеліктеріне қайта оралуын қамтамасыз етті, бұл Эдодағы үлкен тұтыну нарығына және бүкіл елдегі саудаға сұраныс туғызды. Ұзақ бейбітшілік орнағаннан кейін самурайлар мен даймиолар зәулім өмір салтына үйренді. 1750 жылға қарай салықтардың өсуі шаруалардың наразылығын және тіпті көтерілісін тудырды. Ел самурайлардың кедейлеуімен және қазынаның тапшылығымен күресуі керек болды. Самурайлардың қаржылық қиындықтары олардың жүйеге деген адалдығын әлсіретті, ал қазынаның тозуы бүкіл үкімет жүйесіне қауіп төндірді. Бір шешім – самурайлардың жалақысын қысқарту және сән-салтанатқа жұмсауға тыйым салу.

Ауыл шаруашылығы

Күріш экономиканың негізі болды. Халықтың шамамен 80 пайызы күріш өсірумен айналысты. Күріш өндірісі үздіксіз өсті, бірақ халық саны өзгермеді, соның салдарынан елдің әл-ауқаты артты. Күріш егістік жерлері 1600 жылы 1,6 миллион чо болса, 1720 жылы 3 миллионға жетті. Даймё шаруалардан күріш түрінде салық жинады. Салықтар жоғары болды, көбінесе егістің 40-50 пайызына дейін жететін.

Білім

Бірінші сёгун Иэясу өзінің сінпан домендерінде конфуцийшіл академиялар құрды, ал басқа даймёлар өз домендерінде оның үлгісімен хан мектептері (藩校, hankō) деп аталатын мектептерді ашты. Бір ұрпақтың ішінде, көбінесе мансабы әдеби өнер білімін талап еткендіктен, дерлік барлық самурайлар сауатты болды. Эдо кезеңіндегі сауаттылық деңгейі бойынша шамамен үштен бір бөлігі еркектер, ал алтыдан бір бөлігі әйелдер оқи білген. Тағы бір бағалауға сәйкес, 1800 жылға таман самурайлардың дерлік 100 пайызы, ал chōnin (шеберлер мен саудагерлер) және nōmin (шаруалар) топтарының 50-60 пайызы сауатты болған.

Философия және дін

Неоконфуциандықтың гүлденуі Токугава дәуірінің маңызды интеллектуалдық жетістігі болды. Осы кезеңде Жапония Дежимадағы голланд саудагерлері арқылы алынған мәліметтер мен кітаптар арқылы батыс ғылымдары мен техникаларын зерттеді (рангаку, "голландтық зерттеулер"). Зерттелген негізгі салалар: география, медицина, табиғаттану ғылымдары, астрономия, өнер, тілдер, электр құбылыстарын зерттеу сияқты физикалық ғылымдар және жапондық сағаттардың – вадокейдің, батыс техникасының ықпалымен дамуы сияқты механикалық ғылымдар. Сол кездегі механика ғылымын зерттегендердің ішінде Тошибаның негізін қалаушы Танака Хисасиге ерекше атауға лайық. Оның "Мың жылдық сағаты" мен каракюри қуыршағының техникалық жаңалықтары мен күрделілігі оларды бүгінгі күнге дейін қайта жаңғырту қиын етеді, және олар Жапонияның модернизациясына дейінгі құнды механикалық мұра саналады.

Өнер, мәдениет және ойын-сауық

Ринпа мектебі өнер саласында танымал болды. Ринпа мектебінің суреттері мен қолөнерлері алтын мен күміс жапырақтарын қолдана отырып, өте сәнді және жарқын дизайндармен, қарапайым бейнеленетін нысандармен, қайталама үлгілермен және ойнақы рухпен сипатталады. Ринпа мектебінің маңызды өкілдеріне Хонами Коэцу, Таварая Сотацу, Огата Корин, Сакай Хойцу және Сузуки Киицу жатады. Ринпа мектебінен басқа, Маруяма Окё және Ито Якучу реалистік сурет салу тәсілдерімен танымал. Олар өздерінің туындыларын осы кезеңдегі экономикалық дамудан жаңадан пайда болған бай саудагерлердің демеушілігімен жасады. Азучи Момояма дәуірінен кейін Кано мектебінің суретшілері қамалдар мен храмдардың қабырғалары мен фусумаларына суреттер салды. Азамат соғысының аяқталуы мен экономиканың дамуына байланысты жоғары көркемдік құндылығы бар көптеген қолөнер туындылары жасалды. Самурайлар арасында қару-жарақ өнер туындысы ретінде қарастырылды, сондай-ақ жапондық қылыштар мен маки техникасымен лакталған және металлмен ойылған жапондық броня танымал болды. Әр хан (даймё иеліктері) қаржысын жақсарту үшін қолөнер өндірісін қолдады, ал лакталған, металдан жасалған немесе пил сүйегімен әсемделген жиһаз және инро сияқты қолөнер бұйымдары бай адамдар арасында танымал болды. Маэда кланы билеген Кага домені қолөнерді насихаттауға ерекше ынта білдірді, және бұл аймақ бүгінгі күнге дейін қолөнерде Киотодан асып түсетін беделге ие. Алғаш рет қала тұрғындары жаңа бұқаралық мәдениетті қолдау үшін құралдар мен бос уақытқа ие болды. Олардың ләззат табуға ұмтылысы «укиё» (ағынмен кететін әлем) деп аталды, ол сән, танымал ойын-сауық және күнделікті өмірдің заттары мен іс-әрекеттеріндегі эстетикалық сапаны табудың идеалды әлемі болды. Осыған байланысты, демалыс іздеуге арналған қызметтердің дамуына көптеген жаңа салалар пайда болды, олардың көпшілігі Йошивара деп аталатын аймақта орналасқан. Бұл аудан Эдоның сән-салтанаты мен мәдениетінің орталығы ретінде танымал болды. 1617 жылы қаладағы шогунаттың бекітілген проституция ауданы ретінде құрылған, ол шамамен 250 жыл бойы осы мәртебесін сақтап келді. Йошиварада көбінесе өмірінің қиын жағдайларына байланысты осы оқшау ортада жұмыс істеуге мәжбүр болған әйелдер тұрды. Кәсіби әйел ойын-сауықшылар (гейшалар), музыка, танымал әңгімелер, кабуки (театр) және бунраку (қуыршақ театры), поэзия, бай әдебиет және әдемі ағаштан жасалған гравюралар (укиё-э деп аталады) осы мәдениеттің гүлденуінің бір бөлігі болды. Әдебиет де драматург Чикамацу Монзаэмон (1653–1724) және ақын, эссеші және саяхатшы Мацуо Башо (1644–1694) сияқты талантты өкілдерімен өркендеді. Укиё-э – 17 ғасырдың соңында дамыған сурет және гравюра жанры, бастапқыда Эдоның ләззат аудандарының ойын-сауықтарын, мысалы, куртизандар мен кабуки актерлерін бейнелеген. Харунобу 1765 жылы алғашқы толық түсті нишики-э гравюрасын жасады, бұл форма көптеген адамдар үшін укиё-эмен байланысты болды. Жанр ғасыр соңына қарай Кёнага және Утамаро сияқты суретшілердің туындыларында техникалық жағынан өркендеді. Эдо дәуірінің аяқталуымен бірге әртүрлі жанрлар көбейді: жауынгерлер, табиғат, фольклор және Хокусай мен Хиросиге пейзаждары. Укиё-э батыс технологияларымен салыстырғанда ескірген және өндірісі қиын деп саналғандықтан, ғасырдың қалған бөлігінде жанр төмендеді. Укиё-э – 19 ғасырдың соңында Батыс өнерін жайлаған жапондық мәдениеттің толқынының маңызды бөлігі болды. Эдо дәуірі бұрын-соңды болмаған экономикалық даму сериясымен (сыртқы әлеммен байланыс тоқтатылғанына қарамастан) және мәдени жетілумен сипатталды, әсіресе театр, музыка және басқа да ойын-сауық саласында. Мысалы, музыка үшін «кинсей коута-чо» деп аталатын поэтикалық өлшем осы кезеңде ойлап табылды және бүгінгі күнге дейін халық әндерінде қолданылады. Музыка мен театр ақсүйектер мен қарапайым халық арасындағы әлеуметтік алшақтықтан әсер алды, ал әртүрлі өнер түрлері осы алшақтық кеңейген сайын анықталатын болды. Кабукидің бірнеше түрлі түрі пайда болды. Кейбір түрлері, мысалы, «шибараку», жылдың белгілі бір уақытында ғана қолжетімді болды, ал кейбір труппалар тек ақсүйектер үшін орындалған. Киім-кешек трендтері, жергілікті жаңалықтарды сатиралық етіп көрсету және жарнамалар да кабуки театрының бір бөлігі болды. Ең танымал спорт түрі – сумо. Қалалық дамудың арқасында тамақтану кеңінен таралды. Қарапайым халық арасында аса танымал болған дүкендер соба, суши, темпура және унаги, тофу ресторандары, шайханалар және изакая (жапон стиліндегі пабтар) сияқты тез дайындалатын тағамдар ұсынды. Сонымен қатар, бірнеше риотей ашылып, жоғары сапалы тағамдар ұсынды. Адамдар мейрамханаларда тамақтануды ұнататын, сумо рейтингтерін еліктейтін мейрамханалардың бағаларын жазған кітаптарды сатып алатын. Бау-бақша шаруашылығы танымал хобби болды. Әсіресе Эдода, әр доменнің даймёларының резиденциялары жиналған, көптеген бағбаншалар осы бақтарды басқаруға жұмыс істеді, бұл багбандық техниканың дамуына әкелді. Халық арасында алмұрт гүлдері, таңғы мақтаныштар, жапон иристері және хризантемалар ерекше танымал болды, ал терең тостағандардағы бонсай кеңінен таралды. Адамдар тек өсімдіктер сатып алып, гүлдерге ғана қызығушылық танытпады, сонымен қатар гүлдердің түрлерін жақсартуға да ынта білдірді, сондықтан мамандандырылған кітаптар бірінен соң бірі жарияланды. Мысалы, Мацудайра Садатомо 300 түрлі ирис өндірді және техникалық кітап жариялады. Жолдардың жақсаруы және пошта станцияларының дамуына байланысты саяхаттау халық арасында танымал болды. Басты бағыттар ел бойынша танымал храмдар мен синто киіздері болды, ал қонақ үйлерде тамақтану және проституция басты тартымдылықтардың бірі болды. Адамдар ең қастерлі санаған нәрсе – Исе ғибадатханасына бару және Жапониядағы ең қасиетті орындар саналатын Фудзи тауының шыңына көтерілу болды. Әсіресе Исе ғибадатханасына көптеген саяхатшылар келді. Тарихи құжаттар 1625 жылы 50 күн ішінде 3,62 миллион адам ғибадатханаға келгенін көрсетеді. 20 жыл сайын өткізілетін үлкен фестиваль (Шикинен Сенгу) өткен 1829 жылы үш күн ішінде 1,18 миллион адам келді. Бұл алыс аймақтарда тұратын адамдар үшін өмір бойындағы бір реттік мүмкіндік болды, сондықтан олар әр ауыл үшін бірлескен қор құрды, саяхат шығындарын жинады және топтық саяхатқа шықты. Исе ғибадатханасы мен Фудзи тауының жергілікті тұрғындары туризмнен пайда табу үшін түрлі аймақтарға жарнамалық персонал жіберді. Қызыл түсті киім өте қымбат болды, сондықтан жарқыраған қызыл киім байлықты көрсетудің айқын тәсілі болды. Голланд импорттаушылары арқылы Жапонияға әкелінген үнді маталары ынтамен қабылданды және көптеген мақсаттарда қолданылды. Жапон дизайнерлері үнді үлгілерінен шабыттанған суреттерді басыла бастады. Кейбір киімдер Ұлыбританиядан немесе Франциядан импортталған матадан жасалған. Мұндай экзотикалық маталардың иесі байлық пен талғамды білдірді, бірақ олар дизайндары көрінбейтін ішкі киім ретінде киілді. Инро және нецуке ерлер арасында танымал аксессуарларға айналды. Бастапқыда инро мөрді немесе дәріні сақтауға арналған портативті контейнер болды, ал нецуке контейнерге бекітілген бекіткіш болды, екеуі де практикалық құралдар болды. Алайда, Эдо дәуірінің ортасынан бастап жоғары көркемдік құндылығы бар өнімдер пайда болды және ерлер аксессуарлары ретінде танымал болды. Әсіресе самурайлар мен бай саудагерлер жоғары көркемдік құндылығы бар инро сатып алу үшін бәсекелестікке түсті. Эдо дәуірінің соңында инроның көркемдік құндылығы одан әрі артты және ол өнер коллекциясы ретінде қарастырылатын болды.

Токугаваның құлдырауы

Бұл кезеңнің соңы Токугава шогунатының соңғы кезеңі деп аталады. Бұл кезеңнің аяқталу себебі даулы, бірақ көбінесе АҚШ Әскери-теңіз күштерінің коммодоры Мэтью Перридің Жапонияны күштеп әлемге ашуынан туындады деп есептеледі. Оның флоты (жапондықтар "қара кемелер" деп атады) Эдо шығанағынан қару атты. Флоттың жолын тосу үшін бірнеше жасанды аралдар салынды, және бұл жерлер қазір Одайба ауданы деп аталады. Токугава әулеті ішкі кемшіліктерге ғана байланысты құлаған жоқ. Сыртқы араласу бакуфу мен оның қарсыластары арасындағы күрделі саяси күресті күшейтті. Бакуфуға қарсы қозғалыстың XIX ғасырдың ортасындағы жалғасуы Токугава әулетінің құлауына әкелді. Тарихшылар Токугаваның құлдырауына басты себеп – "шогунның орталық үкіметті нашар басқаруы, бұл Жапониядағы әлеуметтік топтардың ыдырауына соқты" деп санайды. Токугава әулеті отбасылардың байлық жинақтауын шектеуге тырысып, "топыраққа оралу" саясатын жүргізді, онда фермер – қоғамдағы ең бағалы өндіруші саналды. Токугава кезеңінде қала және ауыл тұрғындарының өмір деңгейі айтарлықтай артты. Егін өндіру, көлік, тұрғын үй, тағам және ойын-сауық жақсарды, сондай-ақ қала тұрғындары үшін бос уақыт көбейді. Өнеркәсіпке дейінгі қоғам үшін сауаттылық деңгейі жоғары болды (кейбір есептеулер бойынша Эдо қаласындағы сауаттылық деңгейі 80 пайызды құрады), мәдени құндылықтар қайта қаралып, самурайлар мен чониндерге кеңінен таратылды. Гильдиялар қайта құрылғанына қарамастан, экономикалық қызмет гильдиялардың шектеулерінен асып, сауда кеңейді және ақша экономикасы дамыды. Үкімет саудагерлерге қатаң шектеулер қойғанымен және оларды қоғамның өнімсіз және пайдакүнем мүшелері деп қарағанымен, ауылдық байланыстарынан біртіндеп алшақтаған самурайлар тұтыну тауарлары, өнер және несиелер үшін саудагерлер мен қолөнершілерге үлкен тәуелді болды. Осылайша, чониндер самурайлар класын құртты. Шөгунның кәсіпкерлікке қойған саяси шектеулеріне қарсы күрес туды. Аграрлық қоғам туралы үкіметтің идеалдары коммерциялық таратудың шындығына сай келмеді. Үлкен бюрократиялық аппарат пайда болды, ол жаңа және дамитын әлеуметтік тәртіпке сәйкес келмеуінен тоқтап қалды. Жағдайды одан әрі уақыттық қиындыққа түсірді, Токугава кезеңінің бірінші жартысында халық саны едәуір өсті. Оның шамасы мен өсу қарқыны белгісіз болғанымен, 1721 жылы өткізілген бірінші жалпығана санақта кем дегенде 26 миллион қарапайым адам және шамамен төрт миллион самурай отбасының мүшелері мен олардың қызметшілері болды. Құрғақшылық, егін жетіспеушілігі және ашаршылық 1675 және 1837 жылдар аралығында жиырма үлкен ашаршылыққа әкелді. Токугава кезеңінде 154 ашаршылық болды, оның 21-і кең таралған және ауыр болды. Ұлы Тенмей ашаршылығы (1782-1788) Эдо кезеңіндегі ең ауыр ашаршылық болды. Шаруалардың наразылығы күшейді, ал 18 ғасырдың соңында салықтар мен азық-түлік тапшылығына байланысты жаппай наразылықтар жиі орын алды. Жаңадан жерсіз қалған отбасылар жерді жалға алып, шаруаларға айналды, ал ауылдық кедейлер қалаларға көшіп кетті. Бұрынғы бай отбасылардың байлығы төмендеген сайын, басқалары жер жинауға көшіп келді, ал жаңа, бай шаруалар класы пайда болды. Осыдан пайда тапқандар өндірісті әртүрлілендіріп, жұмысшыларды жалдауға мүмкіндік алды, ал басқалары наразылық білдірді. Көптеген самурайлар қиын жағдайға түсіп, қолөнер өндірісіне және саудагерлерге жалақыға жұмыс істеуге мәжбүр болды. Жапония ғылыми білімнің кең ауқымын игеріп, жетілдіре алғанымен, 18 ғасырдағы Батыс елдерінің тез индустриялануы Жапония мен Батыс арасында технологиялар мен қару-жарақ жағынан материалдық алшақтық тудырды, бұл оны оқшаулану саясатынан бас тартуға мәжбүр етті, ол Токугава режимінің құлауына ықпал етті. 19 ғасырдың басында батыстың ықпалы күшейді. Ресейлік соғыс кемелері мен саудагерлері Карафутоға (Ресей және Кеңес Одағының бақылауындағы Сахалин деп аталды) және Курил аралдарына, олардың ең оңтүстігін жапондықтар Хоккайдоның солтүстік аралдары деп санайды, еніп кірді. 1808 жылы жаудың голланд кемелерін іздеу үшін британдық соғыс кемесі Нагасаки портына кірді, ал 1810 және 1820 жылдары басқа да соғыс кемелері мен кит аулаушылар жапон суларында жиі көрінді. Америка Құрама Штаттарынан келген балық аулаушылар мен сауда кемелері де Жапония жағалауына келді. Жапондықтар кейбір шағын жеңілдіктер жасап, кейбір кемелерді құлдырғанымен, олар көбінесе барлық шетелдіктерді шығарып алуға тырысты, кейде күш қолданды. Рангаку шетелдік "жабайылардың" түсінуі үшін ғана емес, сонымен қатар Батыстан алынған білімді олардан қорғану үшін де маңызды болды. 1830 жылдарға қарай дағдарыс сезімі күшейді. Ашаршылықтар мен табиғи апаттар ауыр соққы берді, ал наразылықтар 1837 жылы Осакада шаруалардың көтерілісіне әкелді. Көтеріліс бір күнге ғана соққанымен, үлкен әсер етті. Шешімдер дәстүрлі шешімдер түрінде келді, ол институттық проблемаларды шешуге емес, моральдық құлдырауды реформалауға бағытталды. Шөгунның кеңесшілері жауынгерлік рухқа оралуға, шетелдік сауда мен байланыстарды шектеуге, рангакуды басуға, әдебиетке цензура салуға және үкімет пен самурайлар класындағы "зияратты" жоюға шақырды. Басқалары Токугава әулетін құлатуға тырысып, сонноджои (императорға құрмет көрсету, жабайыларды қуу) саяси доктринасын жақтады, ол императорлық билік астында бірігуді және шетелдік араласуға қарсы болуды талап етті. Бакуфу 1839-1842 жылдардағы Бірінші Апиын соғысынан кейін Қытайдағы колониялық анклавтарды құрудағы Батыстың табыстарына байланысты алаңдаушылық күшейгеніне қарамастан, біраз уақытқа дейін сақталды. Жапонияны Батыс қаупінен қорғау үшін, әсіресе экономикалық секторда қосымша реформалар жүргізілді. Жапония 1846 жылдың шілде айында Эдо шығанағына екі соғыс кемесімен келген АҚШ-тың дипломатиялық қарым-қатынас орнату туралы талабынан бас тартты.

Ерекшелікпен өмір сүрудің аяқталуы

1853 жылы шілдеде Эдо шығанағына командир Мэттью Перридің төрт кемелік эскадрильясы келген кезде, бакуфу дүрбелеңге түсті. Аға кеңесшілердің төрағасы Абэ Масахиро (1819–1857) американдықтармен айналысуға жауапты болды. Ұлттық қауіпсіздікке төнген бұл қауіпті басқаруда ешқандай үлгі болмағандықтан, Абэ аға кеңесшілердің шетелдіктермен келісімге келуге деген ниетін, императордың шетелдіктерді елден шығару қалауын және даймёлардың соғысқа баруға ұмтылысын теңгертуге тырысты. Келісімге келмегендіктен, Абэ Перридің Жапонияны сыртқы саудаға ашу талабын қабылдап, сонымен қатар әскери дайындықтар жүргізуге шешім берді. 1854 жылдың наурыз айында «Бейбітшілік және достық туралы келісім» (немесе «Канагава келісімі») американдық кемелерге екі портты ашты, кеме апатына ұшыраған американдық теңізшілерге жақсы қарауды қамтамасыз етті және АҚШ консулына Эдоның оңтүстік-батысындағы Идзу түбегіндегі Шимода теңіз портында тұруға рұқсат берді. АҚШ пен Жапония арасындағы достық және сауда шарты (Харрис шарты) бес жылдан кейін бакуфуға тағы да көп аймақтарды американдық саудаға ашу арқылы мәжбүр етілді. Осының нәтижесінде бакуфуға көп зиян келді. Жапониядағы алтын бағасының құнсыздануы бірден сезілген, зор әсер болды. Еуропалық және американдық саудагерлер алтынды әлемдік нарықтағы бастапқы бағамен сатып алып, жапондықтарға үш есе қымбатқа сатты. 1767 жылдан 1786 жылға дейін Танума Окицугу да үкіметтік кірістерді арттыру үшін кейбір беймәлім экономикалық реформаларды бастады.

Бакумацу жаңғыртылуы және қақтығыстар

Бакуфуның соңғы жылдары, бакумацу кезеңінде, бакуфу өзінің үстемдігін қайта орнату үшін қатаң шаралар қолданды. Алайда, жаңғыру және шетелдік державалармен байланысы оны бүкіл елде батысқа қарсы сезімнің нысанасына айналдырды. Әскер және теңіз күштері жаңғыртылды. 1855 жылы Нагасакиде теңіз оқу орны құрылды. Теңізші студенттер бірнеше жыл бойы Батыс елдерінің теңіз академияларында оқыды, бұл адмирал Эномото сияқты шетелде білім алған болашақ көшбасшылар дәстүрін қалыптастырды. Француз инженерлері Йокосука және Нагасаки сияқты теңіз арсеналдарын салуға шақырылды. 1868 жылы Токугава сёгунатының аяқталуымен, сёгунның теңіз күштерінде «Каё Мару» флагмандық кемесінің төңірегінде сегіз батыс үлгісіндегі бу кемесі болды. Бұл кемелер адмирал Эномотоның басшылығымен Бошин соғысы кезінде императорға адал күштерге қарсы қолданылды. Бакуфу әскерін жаңғыртуға көмектесу үшін француз әскери миссиясы құрылды. Императорды бірліктің символы ретінде құрметтеген радикалды топтар бакуфу және хан билігіне, сондай-ақ шетелдіктерге қарсы зорлық-зомбылық пен өлім-жітім келтірді. Ағылшын-Сацума соғысында шетелдік теңіз күштерінің кек алуы 1865 жылы тағы бір сауда шартына әкелді, бірақ Йошитоми батыс шарттарын орындай алмады. 1866 жылы Сацума және Чошу аймақтарындағы наразылықты басуға жіберілген бакуфу әскері жеңіліске ұшырады. Соңында, 1867 жылы император Комей қайтыс болды және оның орнына оның кәмелетке толмаған ұлы, император Мэйдзи таққа отырды. Токугава Йосинобу Токугава әулетінің басшысы және сёгун атанды. Ол шогунның басшылық рөлін сақтай отырып, императордың басшылығымен үкіметті қайта ұйымдастыруға тырысты. Сацума және Чошу даймёларының күшінің артуынан қорқып, басқа даймёлар шогунның саяси билігін императорға қайтаруды және бұрынғы Токугава сёгуны төрағалық ететін даймёлар кеңесін құруды ұсынды. Йосинобу 1867 жылдың соңында бұл жоспарды қабылдады және отставкаға кететінін жариялап, «императорлық қалпына келтіру» туралы мәлімдеді. Алайда, Сацума, Чошу және басқа хан басшылары, сондай-ақ радикалды сарайлықтар бүлік көтеріп, император сарайын басып алып, 1868 жылдың 3 қаңтарында өздерінің «қалпына келтіруін» жариялады. Бошин соғысынан (1868-1869) кейін бакуфу таратылды, ал Йосинобу қарапайым даймё деңгейіне төмендетілді. 1868 жыл бойы Солтүстікте қарсылық жалғасты, ал адмирал Эномото Такеаки басқаратын бакуфу теңіз күштері Хоккайдода тағы алты ай бойы қарсылық көрсетіп, қысқа ғұмырлы Эзо Республикасын құрды. Эдо дәуірі аяқталуға жақын болғанымен, Бусидо құндылықтары самурайлар жойылғаннан кейін де жапон қоғамына үлкен әсер еткізе берді. Эдо дәуірі қазіргі заманғы өнер мен мәдениетке де елеулі әсер етті. Эдо дәуірі пьесаларда, кітаптарда, анимеде және әсіресе Акира Куросаваның классикалық самурай фильмдері сияқты джидаигекиде (тарихи драмаларда) жалғасын тапты. Куросаваның фильмдері спагетти-вестерндерге және тіпті «Жұлдызды соғыстарға» әсер етті.

Танымал мәдениетте

Эдо дәуірі көптеген халықтық мәдениет туындыларының оқиға ортасы болып табылады. Оларға роман, комикстер, пьесалар, фильмдер, телешоулар, анимациялық фильмдер және манга жатады. Токионың солтүстігіндегі Точиги префектурасының Никко қаласындағы Кинугава Онсен аймағында «Эдо Вундерленд Никко Эдомура» деп аталатын мәдени ойын-сауық паркі орналасқан.