Кіріспе

Жапон мемлекет қайраткері (1830-1878) Окубо Тошимичи (大久保 利通) (26 қыркүйек 1830 – 14 мамыр 1878) – жапон мемлекет қайраткері және қазіргі Жапонияның негізін қалаушылардың бірі саналатын Үш Ұлы дворянның бірі. Окубо Сацума доменінің самурайы болды және Бакумацу кезеңінде биліктегі Токугава шогунатын құлату қозғалысына қатысты. Жапонияның жаңа империясы құрылғаннан кейін Окубо Мэйдзи қайта жаралуының жетекші мүшесі және Мэйдзи олигархиясының көрнекті өкілі болды. 1873 жылы Ивакура миссиясынан оралған соң ол Ішкі істер министрі болды және Реставрация үкіметіндегі ықпалын кеңейту үшін өкілеттіктерін пайдаланды. Ұзақ уақыт өткен соң ол елдегі де-факто диктатор ретінде бекінді. Осы лауазымында ол көптеген құрылымдық реформаларды жүзеге асырды, 1875 жылғы Осака конференциясында Мэйдзи режиміндегі дауларды реттеді және империяның өміршеңдігіне қауіп төндірген бірнеше көтерілістерді басып тастады. Өзінің авторитарлық басқару стиліне байланысты Окубо Жапониядағы наразылықтың ортасы болды және 1878 жылы Саиго Такаморидің бүлікші әскерінің бұрынғы мүшесі тарапынан өлтірілді.

Ерте өмір

Окубо 1830 жылы 26 қыркүйекте Кагосимада, Сацума провинциясында (қазіргі Кагосима префектурасы) Шимэзу Нариакираның төмен дәрежелі вассалы, Окубо Джуэмонның (1794–1863; сондай-ақ Тошио және Широ деп те белгілі), кейіннен шағын лауазымға ие болған, және оның әйелі Минаяоши Фуку (1803–1864), дәрігердің қызы дүниеге келді. Окубо әулеті жоғары мәртебеге ие болмаса да, әулетті тегімен ерекшеленді, Фудзивара ақсүйек руынан тараған деп саналады. Бес баланың үлкені Окубо, Саиго Такаморимен бірге оқыды, ол үш жас үлкен болған. 1846 жылы Окубо Сацума доменінің архившісінің көмекшісі болып тағайындалды.

Сацума самурай

Шимадзу Нариакира Окубоның қабілетін танып, оны 1858 жылы салық әкімшісі лауазымына тағайындады. Сол жылы Нариакира қайтыс болғанда, Окубо 1600 жылдан бері феодалдық мемлекет ретінде Жапонияны басқарып келген Токугава шогунатын құлату жоспарына қосылды. Сацума басшыларының көпшілігінен өзгеше, Окубо сонно жой қозғалысына қарағанда тобаку (倒幕, шогунатты құлату) ұстанымын, сондай-ақ кобу гаттаи (公武合体, Императорлық сарай мен Шогунаттың бірігуі) және ханбаку (шогунатқа қарсылық) ұстанымдарынан басымдық берді. 1863 жылғы Англо-Сатсума соғысының нәтижесі, Намамуги оқиғасы және 1863 жылғы қыркүйектегі Киотодағы төңкеріс Окубоны тобаку қозғалысының сәтсіздікке ұшырауына көндірді. 1866 жылы Окубо Сайго Такаморимен және Чошу доменінің Кидо Джуничиросымен кездесіп, Тоса доменінің Сакамото Рёманың делдалы арқылы Токугава шогунатын құлату мақсатында құпия Сачо альянсын құрды.

Мейдзи қалпына келтіру

1868 жылдың 3 қаңтарында Сацума және Чошу күштері Киотодағы Император сарайын басып алып, Мэйдзи қалпына келтіруін жариялады. Содан кейін, ықпалды сарай кеңесшісі Ивакура Томомидің көмегімен «Қалпына келтірудің үш ұлы ақсұлы» (Окубо, Сайго және Кидо) уақытша үкімет құрды. Мэйдзи режимі бастапқыда Токугава жерлерінен (толығымен тартылып алынған) түскен қаражатқа тәуелді болды. Ішкі істер министрі ретінде Окубо барлық жергілікті басқару тағайындамаларын және полиция күштерін бақылау арқылы зор билікке ие болды. Осы арқылы ол мемлекеттік бюрократияның барлық жаңа басшыларын тағайындай алды. Ол губернаторлар етіп тағайындаған адамдардың көпшілігі жас болды; олардың кейбіреулері Мацуката Масаёши сияқты достары болса, ал қалғандары Еуропа немесе АҚШ-та білім алған сирек жапондықтар еді. 1871 жылы қаржы министрі ретінде Окубо Жер салығын реформалау туралы ережені, яғни Хайторей жарлығын қабылдады, ол самурайлардың жұрт алдында қылыш тасуына тыйым салды және маргиналданған топтарға қарсы ресми дискриминацияны тоқтатты. Сыртқы саясатта ол тең емес шарттарды қайта қарау үшін жұмыс істеді және 1871-1873 жылдардағы Ивакура миссиясының әлемдік саяхатына қатысты. Жапонияның қазіргі күйінде Батыс державаларына қарсы тұруға мүмкіндігі жоқ екенін түсінген Окубо 1873 жылдың 13 қыркүйегінде Жапонияға оралды, дәл сол кезде Сайгоның Кореяға (Сейканрон) жоспарлаған жорылына қарсы күшті ұстаным білдірді. 1873 жылдың қараша айында Ішкі істер министрінің лауазымын иеленгеннен кейін Окубо Реставрация режиміндегі басты тұлғаға айналды. Ішкі істер министрі (内務卿) ретінде Окубо жолдар, көпірлер және порттар салу арқылы индустриалды дамуды ілгерілетті – Токугава сёгунаты істемеген нәрселер. Өкілдік жиналыс құру туралы талаптарға жауап ретінде ол 1875 жылы Осака конференциясына төрағалық етті, Мэйдзи олигархиясы ішіндегі осы мәселе бойынша қарама-қарсы пікірлерді келісуге тырысты. Конференция префектуралық губернаторлардың Ассамблеясын және «Гэнро» деп аталатын сенат тәрізді орган құруға әкелді, бірақ осы органдарға тағайындамалар сайлау арқылы емес, тағайындау арқылы жасалды және заңдарды бекіту құқығы соңғысына берілмеді. 1877 жылы Окубо өзінің ескі досы Сайго Такамори басқаратын Сацума күштері Мэйдзи режиміне қарсы бүкіл елдегі мәжбүрлі модернизация науқанына наразылық білдіріп, ашық көтеріліс ұйымдастырғанда қиын жағдайға тап болды. Окубо үкіметтік армияға жеке басшылық етіп, көтерілісті басып тастады, нәтижесінде Сайгоның қазасына әкелді. Өзінің провинциясындағы көтерілісті басуға қатысқан көптеген Сацума самурайлары Окубоны сатқын деп санады. 1878 жылдың 14 мамырында Окубоны Шимада Ичиро және басқа алты Кага доменінің самурайлары император сарайына бара жатқанда өлтірді. Бұл оқиға Сакурада қақпасынан бірнеше минут қашықтықта болды, осы қақпада 18 жыл бұрын Ии Наосуке өлтірілген еді.

Мұра

Окубо Мэйдзи қайта жаңғыруының және қазіргі заманғы мемлекеттік құрылымдарды құрудың ең ықпалды көшбасшыларының бірі болды. 1873 жылдың қарашасынан, ол Ішкі істер министрі (жаңадан құрылған лауазым) болып тағайындалғаннан бастап, 1878 жылы қайтыс болғанға дейін Жапониядағы ең беделді адам болды. Шын ниетті жақтас және ұлтшыл болған ол, әріптестерінің де, жауларының танылуын алды.

Жеке өмір

Окубо Хаясаки Масакоға (1879 ж. қайтыс болған) үйленді, олардан төрт ұл мен бір қыз туды. Осы некеден туған балалары: Тошикадзу, 1-ші маркиз Окубо (1859–1945), Макино Нобуаки (1861–1949), Тошитаке, кейін 2-ші маркиз (1867–1943), әйелі Яэконың отбасы асыраған Ишихара Такегума (1869–1943) және Ижуин Хикокичиге үйленген Йошико. Окубоның екінші ұлы Макино Нобуаки және күйеу баласы Ижуин Хикокичи Сыртқы істер министрі болды. Жапонияның болашақ премьер-министрі Таро Асо және Микаса ханшайымы Томохито Окубо Тошимичидің шөберелерінің шөберелері. 1884 жылы Тошикадзу әкесінің жетістіктерінің құрметіне жаңа жұртшылықта маркиз атағын алды. Ол Шигэно Наокоға (1875–1918) үйленді, бірақ балалары болмады және 1928 жылы кіші інісі Тошитакеге (1865–1943) пайдасына титулдан бас тартты. Йель және Гейдельберг университеттерін бітірген Тошитаке Тотори (1900), Оита (1901–1905), Сайтама (1905–1907) және Осака (1912–1917) префектураларының губернаторы қызметін атқарды. Ол Кондо Сакаэге (1879–1956) үйленді және үш баласы болды: Тошиаки (1900–1995), Тошимаса (1902–1945) және Мичиттада (1907–?). Тошиаки Жапон тарихының көрнекті профессоры болды және 1943 жылы 3-ші маркиз атағын алды, 1947 жылы жұртшылық жойылғанға дейін осы атақты сақтап қалды. Кейіннен ол 1951–1953 жылдары Ұлттық диета кітапханасының кітапханашысы болды, содан кейін Нагоя университетінде (1953–1959) және Риккю университетінде (1959–1965) тарих оқытушысы және профессоры болып жұмыс істеді. 1993 жылы, қайтыс болуына екі жыл қалғанда, Асахи сыйлығымен марапатталды. Ол Ёнеда Яэкоға (1910–?) үйленді және екі баласы болды: Ясуши (1934 ж. т.) және Шигеко (1936 ж. т.). Ясуши Мацудайра Наокоға (1940 ж. т.) үйленді және қызы Акико (1965 ж. т.) дүниеге келді. Окубоның сонымен қатар, бір әйелінен заңды емес төрт баласы болды.

Көркем шығармаларда

Руруни Кеншин манга/аниме сериясында Окубо Тошимичи Шисио Макотоның бүлігінен туған қауіпті жою үшін Химура Кеншиннің көмегін сұрайды. Кеншин күмәнданып, Окубо оған 14 мамырға дейін шешім қабылдауға мерзім береді. Ол сол күні Кеншиннің жауабын іздеп бара жатқанда, Шисионың оң қолы Сета Сожиро оны өлтіреді деген қауесет тарады, ал Ичиро кланы оның денесін қорлап, оны өздері өлтіргенін мәлімдейді. (Ватсуки өзінің жазбаларында Окубоны Америка Құрама Штаттарының президенті Авраам Линкольнмен салыстырады). Борис Акуниннің "Алмас күйме" романында Эраст Фандорин Окубоны өлтіру жоспарын зерттейді, бірақ оны болдырмауға асықпайды.