Қоқатил: Австралияның сұлу құсы

Кіріспе

Құс түрі

Какаду (/%//k//Q//k//@//"//t//i://l/; Nymphicus hollandicus), сондай-ақ веэро/вейро немесе кварион деп те аталады, Австралияға тән какатулар тұқымдасының жеке тармағының мүшесі болып табылатын орташа өлшемді тотықұс. Олар бүкіл әлемде үй жануарлары және серік тотықұстар ретінде бағаланады, сондай-ақ басқа тотықұстарға қарағанда көбейту оңай. Торда ұсталатын құстардың арасында какадулар тек былғары тотықұстан кейін ғана екінші орында тұрады. Какаду – Nymphicus туысының жалғыз өкілі. Бұрын какадудың қыртысты тотықұс па немесе кішкентай какаду ма екені белгісіз болған, бірақ соңғы молекулалық зерттеулер оны жеке Nymphicinae кіші тұқымына жатқызды. Сондықтан, қазір Cacatuidae (какадулар отбасы) ең кіші кіші тұқымы ретінде жіктеледі. Какадулар Австралияда таралған, Австралияның батпақты жерлерін, бұталы және орманды жерлерін ұнатады.

Таксономия және этимология

Шотланд жазушысы және табиғаттанушы Роберт Керр 1793 жылы *Psittacus hollandicus* деп сипаттаған какадуіл (немесе какатейль) 1832 жылы Ваглер оны жеке туысына, *Nymphicus* туысына көшірді. Оның туыс атауы құстарды өздерінің туған жерінде көрген еуропалықтардың алғашқы тобының тәжірибесін көрсетеді; саяхатшылар құстарды соншалықты әдемі деп ойлады, сондықтан оларды мифтік нимфалардың құрметіне атады. *Hollandicus* деген түрлік атауы Австралияның тарихи атауы – Жаңа Голландияға сілтеме жасайды. Оның биологиялық байланыстары ұзақ уақыт бойы белгісіз болды; қазір ол монотиптік *Nymphicinae* кіші туысына жатқызылған, бірақ бұрынғыда кейде кең құйрықты тотықтар тобына жататын *Platycercinae* кіші туысына да жіктеліп келді. Бұл мәселе молекулалық зерттеулермен шешілді. 1984 жылғы ақуыз аллозимдерді зерттеу оның басқа тотықтарға қарағанда какадуларға жақын туыс екенін көрсетті, ал митохондриялық 12S рРНК тізбегі оны *Calyptorhynchinae* (қара какадулар) кіші туысына жатқызады. Бірегей, парақай (ұзын құйрықты попугай) морфологиялық ерекшелігі – бұл оның мөлшерінің кішіреюімен және экологиялық нишаның сәйкес өзгеруімен байланысты. Ядролық β-фибриноген генінің 7-интронының тізбегін талдау, керісінше, оның *Nymphicinae* туысын жеке тануға жеткілікті ерекше болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ оны *Calyptorhynchinae* кіші туысына қосудың қажеті жоқ. Какадуіл қазір биологиялық тұрғыдан *Cacatuidae* отбасының толыққанды мүшесі ретінде жіктеледі, себебі ол какадулар отбасының барлық биологиялық ерекшеліктерін бөліседі, атап айтқанда, тік тұратын шоқысы, өт қабы, ұнтақ қауырсыны, бұлтты қабатының жоқтығы (көк және жасыл түстің құрылымдық бояуын көрсетуге мүмкіндік бермейді) және мүсік айналындағы бет қауырсындары, олардың барлығы *Cacatuidae* отбасынан тыс жерде сирек кездеседі. Бұл биологиялық байланыс басқа какадулармен, кем дегенде, бір құжатталған жағдайда, какадуіл мен галахтың (басқа какаду түрі) табысты будандасуымен расталады.

Сыртқы келбеті

Оның ерекше тоқпағы эмоциялық күйін көрсетеді. Қоқатил үрейленгенде немесе қуанғанда тоқпағы тік тұрады, бейтарап немесе тыныш күйде болса сәл көлбеу, ал ашуланғанда немесе қорғанышқа келгенде басына жатып, жалпақ болады. Әдемі көрінуге немесе сүйкестеуге тырысқанда тоқпағы жазық болып, арт жағынан сыртқа қарай шығып тұрады. Қоқатил шаршағанда тоқпағы жартылай жоғары көтеріліп, ұшы әдетте жоғары қарай иіледі. Көптеген қақадулардан айырмашылығы, қоқатилдің құйрығы ұзын, жалпы ұзындығының шамамен жартысын құрайды. Қоқатил – қақадулардың ең кішкентайы, олардың көпшілігі ірілеу болады. "Қалыпты сұр" немесе "жабайы типті" қоқатилдің қауырсыны негізінен сұр түсті, әр қанаттың сыртқы шетінде айқын ақ дақтар бар. Еркектердің беті сары немесе ақ, ал мекеңдердің беті көбінесе сұр немесе ақшыл сұр, екі жыныстың да құлақтарында дөңгелек қызғылт сары аймақтары болады, олар көбінесе "сыр жақтары" деп аталады. Бұл қызғылт сары түс ересек еркектерде әдетте жарқын, ал мекеңдерде көбінесе солғын болады. Осы құстың түрі бойынша жынысын анықтау мүмкін.

Жыныстық диморфизм

Көптеген жабайы көкбауырлар мен жасөспірімдер әйелге ұқсайды және ұядан шыққаннан бастап алғашқы түлеуге дейін араластыру қиын. Олардың құйрық қауырсындарының ішкі бетінде көлденең сары жолақтар немесе сызықтар, қанаттарының бас қауырсындарының ішкі бетінде сары дақтар, сұр түсті қыртысы мен беті, және әр жағындағы ақшыл-қызыл жапсырмалары болады. Дегенмен, кейбір қазіргі заманғы мутациялар жынысқа байланысты болып келеді, сондықтан аталық және аналық балапандар қауырсындары өскеннен кейін бірден ажыратылады. Жалпы түстес ересек көкбауырлар (сұр денесі сары басымен) жыныстық диморфизмді, бірақ басқа көптеген құс түрлеріне қарағанда оның деңгейі төмен. Бұл тек алғашқы түлеуден кейін байқалады, әдетте ұядан шыққаннан кейін алты-тоғыз ай өткен соң: аталық құйрық және қанаттарының астыңғы жағындағы ақ немесе сары жолақтар мен дақтарды жоғалтады. Оның бетіндегі сұр қауырсындары мен қыртысындағы сұр түс ашық сары қауырсындармен ауыстырылады, ал ақшыл-қызыл жапсырмасы жарқырап, айқын көрінеді. Аналықтың беті мен қыртысы әдетте сарғыш реңкті болып қалады, ал ақшыл-қызыл жапсырмасы азырақ жарқырады. Сонымен қатар, аналық құйрығының астыңғы жағында көлденең жолақтар сақталады. Көкбауырлардың түсі екі пигменттен тұрады: меланин (қауырсындардың, көздің, тұмсықтың және аяқтардың сұр түсін береді) және пситтакофульвин (бет пен құйрықтың сары түсін және жақтардың ақшыл-қызыл түсін береді). Меланиннің сұр түсі екеуі де болғанда пситтакофульвиннің сары және ақшыл-қызыл түсін басып озады. Аталықтар жетілгенде беттеріндегі меланин мөлшері азаяды, осылайша сары және ақшыл-қызыл пситтакофульвин көбірек көрінеді, ал құйрықтағы меланин мөлшерінің артуы көлденең сары құйрық жолақтарының жоғалуына себеп болады. Бұл көзге көрінетін ерекшеліктерге қоса, ересек аталықтардың дауысы әдетте аналықтарға қарағанда күштірек және күрделірек болады. Бірақ көптеген нәрселер сияқты, бұл да қатаң ереже емес.

Most wild cockatiel chicks and juveniles look female, and are virtually indistinguishable from the time of hatching until their first moulting. They display horizontal yellow stripes or bars on the ventral surface of their tail feathers, yellow spots on the ventral surface of the primary flight feathers of their wings, a grey coloured crest and face, and a dull orange patch on each of their cheeks. However some modernday mutations are sexlinked and the male and female chicks are easily distinguishable as soon as their feathers come in. Adult cockatiels with common coloring (grey body with yellow head) are sexually dimorphic, though to a lesser degree than many other avian species. This is only evident after the first moulting, typically occurring about six to nine months after hatching: the male loses the white or yellow barring and spots on the underside of his tail feathers and wings. The grey feathers on his cheeks and crest are replaced by bright yellow feathers, while the orange cheek patch becomes brighter and more distinct. The face and crest of the female will typically remain mostly grey with a yellowish tint, and a less vibrant orange cheek patch. Additionally, the female commonly retains the horizontal barring on the underside of her tail feathers. The colour in cockatiels is derived from two pigments: melanin (which provides the grey colour in the feathers, eyes, beak, and feet), and psittacofulvins (which provide the yellow colour on the face and tail and the orange colour of the cheek patch). The grey colour of the melanin overrides the yellow and orange of the psittacofulvins when both are present. The melanin content decreases in the face of the males as they mature, allowing the yellow and orange psittacofulvins to be more visible, while an increase in melanin content in the tail causes the disappearance of the horizontal yellow tail bars. In addition to these visible characteristics, the vocalisation of adult males is typically louder and more complex than that of females. But like most things this is not a hard and fast rule.

Түс мутациялары

Әлемде қазіргі уақытта құс шаруашылығында 22 кокатиел түсінің мутациясы белгілі, оның сегізін тек Австралияда ғана кездестіруге болады. Тұтқында кездесетін мутациялар түрлі түстерде пайда болады, кейбіреулері табиғатта байқалатындардан мүлдем өзгеше. Жабайы кокатиелдер сұр түсті, аталықтары мен аналықтары арасында айқын айырмашылықтар бар. Аталық сұр кокатиелдердің басы сары, ал аналықтарының басы сұр болады. Жастар көбінесе аналықтарға ұқсайды және құйрықтары қызғылт түсті болады. Пиед мутациясы алғаш рет 1949 жылы Калифорнияда пайда болды. Бұл мутация – бір түсті құстың үстіндегі түсті дақ. Мысалы, сары кокатиелде сұр дақ пайда болуы мүмкін. Лутино түсі алғаш рет 1958 жылы байқалды. Бұл құстарда жабайы түрлеріне тән сұр түс болмайды, олар ақтан ақсары түске дейін болады. Бұл түс өте танымал, бірақ іштен туысқандардың арасындағы шағылысуға байланысты, олардың көпшілігінде басының артында кішкентай тоқ түйегі болады. 1950 жылдары алғаш рет байқалған корица мутациясы сұр түске өте ұқсас, бірақ бұл құстардың түсі жылырақ, қоңыр түсті болады. Перлинг алғаш рет 1967 жылы байқалды. Бұл – бір түсті қауырсын, ал шеттері басқа түсті, мысалы, сары ұштары бар сұр қауырсын. Бұл ерекше үлгі құстың қанатында немесе арқасында кездеседі. Альбино түсінің мутациясы пигменттің жетіспеуінен туындайды. Бұл құстар ақ түсті және көздері қызыл болады. Фэллоу кокатиелдер алғаш рет 1970 жылдары пайда болды. Бұл мутация корица түсімен және сары бөліктерімен құс түрінде көрінеді. Басқа мутацияларға: зәйтүн/олив, доминантты және рецессивті күміс, сондай-ақ Австралияға тән мутациялар жатады: Австралиялық фэллоу, солған (Батыс жағалаудағы күміс), сұйылтылған/пастельді күміс (Шығыс жағалаудағы күміс), күміс шпатлы (шеті сұйылтылған), платина, диффузды (Австралиялық зәйтүн) және қайың. Басқа мутациялар, мысалы, бет пішінін өзгертетін мутациялар: ақ бет, доминантты сары жақ, жынысқа байланысты сары жақ, алтын жақ, кремді бет және Австралиялық сары жақ. Кокатиел түсінің мутациялары одан да күрделі болуы мүмкін, себебі бір құстың бірнеше түсінің мутациясы болуы мүмкін. Мысалы, сары лутино кокатиелдің арқасында және қанатында інжу-маржан тәрізді ақ дақтар болуы мүмкін. Бұл – қос мутация. Төрттік мутацияның мысалы – перлинг және пиед белгілері бар сары бетті корица кокатиел.

Worldwide there are currently 22 cockatiel colour mutations established in aviculture, of which eight are exclusive to Australia. Mutations in captivity have emerged in various colours, some quite different from those observed in nature. Wild cockatiels are grey with visible differences between males and females. Male grey cockatiels typically have yellow heads while the female has a grey head. Juveniles tend to look like females with pinker beaks. The pied mutation first appeared in California in 1949. This mutation is a blotch of colour on an otherwise solid coloured bird. For example, this may appear as a grey blotch on a yellow cockatiel. Lutino colouration was first seen in 1958. These birds lack the grey of their wild counterparts and are white to soft yellow. This is a popular colour; due to inbreeding, these cockatiels often have a small bald patch behind their crests. The cinnamon mutation, first seen in the 1950s, is very similar in appearance to the grey; however, these birds have a warmer, browner colouring. Pearling was first seen in 1967. This is seen as a feather of one colour with a different coloured edge, such as grey feathers with yellow tips. This distinctive pattern is on a bird's wings or back. The albino colour mutation is a lack of pigment. These birds are white with red eyes. Fallow cockatiels first appeared sometime in the 1970s. This mutation shows as a bird with cinnamon colouring with yellow sections. Other mutations include emerald/olive, dominant and recessive silver, and mutations exclusive to Australia: Australian fallow, faded (west coast silver), dilute/pastel silver (east coast silver), silver spangle (edged dilute), platinum, suffused (Australian olive), and pewter. Other mutations, such as face altering mutations, include whiteface, , dominant yellow cheek, sex linked yellow cheek, gold cheek, cream face, and the Australian yellow cheek. Cockatiel colour mutations can become even more complex as one bird can have multiple colour mutations. For example, a yellow lutino cockatiel may have pearling – white spots on its back and wings. This is a double mutation. An example of a quadruple mutation would be cinnamon cockatiel with yellowface colouring with pearling and pied markings.

Өсімдіктер мен олардың өмір сүру ұзақтығы

Маусымдық жаңбырлар көбеюді қозғауға себеп болады. Кокатиелдер таза су көзіне жақын ағаштардың қуыстарында ұялайды, көбінесе эвкалипт немесе желім ағаштарын таңдайды. Ана кокатиел 4-7 жұмыртқа салады, әрбір екінші күні біреуден, және оларды 17-23 күндей күтіп шығарады. Балапандар 5 аптадан кейін ұшып кетеді. Кокатиелдер – бірінші жылының соңында көбейе алатын жалғыз қасқақұйрық түрі. Кокатиелдің орташа өмір сүру мерзімі 12-15 жылды құрайды, бірақ тұтқындық және тиісті өмірлік жағдайларда 16-25 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Ең ескі және расталған кокатиел 36 жасқа дейін өмір сүрген.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Кокатиелдер Австралияға тән, олар көбінесе құрғақ немесе жартылай құрғақ аймақтарда кездеседі, бірақ әрқашан су көзіне жақын болады. Көшпелі өмір салтын ұстанатын бұл түрлер, тамақ пен судың бар жеріне жылжып отырады. Көптеген шаруалардың ренжігеніне орай, олар жиі егілген дақылдарды жейді. Кокатиелдерді Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинсленд аймақтарында, Алис-Спрингс қаласында, Кимберли аймағында және Батыс Австралияның солтүстік-батыс бөлігінде кездестіруге болады. Олар елдің ең құнарлы оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерінде, Батыс Австралияның ең терең шөлдерінде және Кейп-Йорк түбегінде таралмайды.

Сөйлеу және дауыстау

Кокатиелдер басқа попугайларға қарағанда көбінесе тыныш болады. Олар өте дауысты болуы мүмкін және еліктеу арқылы көптеген сөздер мен тіркестерді үйрене алады. Әдетте, еркектер сөйлеуді, еліктеуді немесе ән айтуды жылдамрақ үйренеді, сондай-ақ олардың дауыстары әртүрлі болады. Кокатиелдерді нақты әуендерге үйретуге болады, тіпті кейбір кокатиелдердің әуендерін адам әндерімен үйлестіретіні дәлелденген. Еркек және ұрғашы кокатиелдер ешқандай оқытусыз үй шаруасының дыбыстарын, соның ішінде сағаттардың дабылын, телефонның үнін, әндерді немесе сыртқы құстардың дыбыстарын қайталай алады.