Кіріспе

Ғаламның табиғи заңдары мен процестері уақыт және кеңістік бойынша өзгермейді деген болжам. Униформизм, сондай-ақ Бірыңғайлық доктринасы немесе Бірыңғайлық принципі деп те аталады, – қазіргі ғылыми бақылауларымызда қолданылатын табиғи заңдар мен процестердің бұрын да ғаламда әрқашан қолданылған және ғаламның кез келген жерінде қолданыла беретін деген болжам. Бұл ғылымның негізін құрайтын метафизикалық принциптердің, мысалы, себеп пен салдардың кеңістік-уақыт бойынша тұрақтылығының инварианттығына сілтеме жасайды, бірақ физикалық заңдардың кеңістік-уақыттық инварианттылығын сипаттау үшін де қолданылады. Ғылыми әдіспен растауға болмайтын, дәлелдеуге келмейтін постулат болғанымен, кейбір ғалымдар униформизмнің ғылыми зерттеулердегі алғашқы қағида болуы керек деп санайды. Басқа ғалымдар осымен келіспейді және табиғаттың абсолютті түрде біркелкі емес, бірақ белгілі бір реттеліліктерді көрсететінін айтады. Геологияда униформизм "өткенге кілт – қазіргі заман" деген түсінікті қамтиды, геологиялық құбылыстардың жылдамдығы әрқашан болғандай қазір де сол деңгейде болады, бірақ көптеген қазіргі геологтар қатаң түрде осы пікірді ұстанбайды. Уильям Уивеллдің тұжырымы бойынша, бұл идея 18 ғасырдың соңында британдық табиғаттанушылар тарапынан катастрофизмге қарсы ұсынылған, алғашқы жұмыстарды геолог Джеймс Хаттон "Жер теориясы" кітабында және басқа да көптеген еңбектерінде жариялаған. Хаттонның жұмысын кейіннен ғалым Джон Плейфэр жетілдіріп, 1830 жылы геолог Чарльз Лайеллдің "Геология принциптері" еңбегі арқылы танымал етті. Бүгінгі күні Жер тарихы кейде табиғи апаттармен үзіліп отыратын баяу, біртіндеп дамитын процесс ретінде қарастырылады.

18 ғасыр

Авраам Готтлоб Вернер (1749–1817) нептунизмді ұсынды, онда қабаттар гранит сияқты алғашқы тау жыныстарына шөгіндірген, суы тартылған теңіздердің қалдықтарын білдірді. 1785 жылы Джеймс Хаттон Киелі кітаптағы баяндарға емес, табиғат тарихына негізделген, өзін-өзі сақтайтын, шексіз цикл туралы идея ұсынды. Содан кейін Хаттон өз идеясын қолдайтын дәлелдер іздеді, мұхит түбінде қайталап орын алатын циклдар болуы керек екенін айтты. Онда қабаттардың түзілуі, көтерілуі, еңкейіп, эрозияға ұшырауы және қайтадан теңіз астына батып, жаңа қабаттардың түзілуі қарастырылды. Глен Тилтте ол граниттің метаморфтық шисталарға еніп жатқанын тапты, бұл оған алғашқы тау жынысы қабаттар пайда болғаннан кейін балқығанын көрсетті. Ол нептунистер түсіндірген бұрыштық сәйкессіздіктер туралы оқыған және Джедбургте осындай сәйкессіздік тапты. Мұнда жартастың төменгі қабаттарындағы сұр құмтас қабаттары, Ескі қызыл құмтастың көлденең қабаттарының астында тегіс бетке айналу үшін эрозияға ұшырамай тұрып, тік дерлік еңкейген. 1788 жылдың көктемінде ол Джон Плейфэр және геолог сэр Джеймс Холлмен бірге Бервикшир жағалауында кеме саяхаты жасады және Сиккар Пойнтта дәл осындай тізбекті көрсететін айқын сәйкессіздік тапты. Плейфэр кейін "уақыттың осы тереңдігіне қарағанда санасы ауысқандай болды" деп еске алды, ал Хаттон 1788 жылы Эдинбургтағы Корольдік қоғамға ұсынған баянында, кейін кітап ретінде қайта жазылғанда, "біз басталудың ешқандай іздерін, соңғы аяқталудың көрінісін таба алмаймыз" деген сөздермен аяқтады. Плейфэр де, Холл да теория бойынша өздерінің кітаптарын жазды, ал Хаттонның жақтастары мен нептунистер арасында ондаған жылдар бойы қызу пікірталас жалғасты. Жорж Кувье 1790 жылдардағы палеонтологиялық жұмыстарында жойылудың фактісін анықтады және оны жергілікті апаттармен түсіндірді, содан кейін басқа да бекітілген түрлер зардап шеккен аймақтарды қайтадан мекендеді. Ұлыбританияда геологтар бұл идеяны "су тасқыны теориясына" бейімдеді, ол жаһандық жойылудың қайталануын және өзгерген ортаға бейімделген жаңа бекітілген түрлердің құрылуын ұсынды, ал бастапқыда соңғы апатты Киелі кітаптағы су тасқыны деп қарастырды.

19 ғасыр

1830-1833 жылдары Чарльз Лайеллдің "Геология принциптері" атты көп томдық еңбегі жарық көрді. Бұл еңбектің қосымша тақырыбы "Жер бетіндегі бұрынғы өзгерістерді қазіргі кездегі себептермен байланыстырып түсіндіруге жасалған әрекет" болды. Ол геологияның негізін қалаушы мәтінге кіріспес бұрын жүргізілген далалық зерттеулер нәтижелерін пайдаланып түсіндірмелер берді және Хаттонның жердің қалыптасуында толығымен баяу әрекет ететін күштердің ролі туралы идеясын дамытты, бұл күштер бүгінге дейін де әрекетте, өте ұзақ мерзім бойы. Уильям Уивелл Лайеллдің кітабына жазған рецензиясында осы идея үшін біркелкілік (униформитаризм) және қарсы тұратын көзқарас үшін катастрофизм терминдерін енгізді. "Геология принциптері" XIX ғасырдың ортасындағы ең ықпалды геологиялық еңбек болды.

Әдістемелік болжамдар

Төмендегі екі әдістемелік болжамды ғалымдар мен геологтардың көпшілігі рас деп қабылдайды. Гулдтың пікірінше, ғылыммен айналысатын ғалым ретінде жұмыс істеу үшін осы философиялық қағидаларды алдымен қабылдау қажет. "Тау бетіне шығып, табиғат заңдарының тұрақтылығын немесе белгісіз процестердің іс-әрекетін байқау мүмкін емес. Бұл керісінше жұмыс істейді". Біріншіден, осы қағидаларды қабылдап, "содан кейін тау бетіне бару керек". Уақыт және кеңістікте заңның біркелкілігі: Табиғи заңдар кеңістік пен уақыт бойынша өзгермейді. Бұл ғалымдарға (индуктивті логикалық қорытынды арқылы) байқауға келмейтін өткен шаққа экстраполяция жасау үшін қажет. Уақыт және кеңістікте процестің біркелкілігі: Табиғи процестер уақыт пен кеңістік бойынша өзгермейді. Заңның біркелкілігіне ұқсас болғанымен, ғалымдардың көпшілігі ортақ көретін бұл екінші априорлық болжам физикалық-химиялық заңдар емес, геологиялық себептермен байланысты. Өткенді қазіргі уақытта жүріп жатқан процестермен түсіндіру керек, себепсіз қосымша эзотерикалық немесе белгісіз процестерді ойлап табудың орнына, яғни, қарапайымдылық принципі немесе Оккамның қырғышы.

Ізгі гипотезалар

Мазмұндық гипотезалар даулы болды және кейбір жағдайларда оны аз ғалымдар қабылдады. Гулд Гутонның жылдамдық тұрақтылығы туралы көзқарасын түсіндірді: таулар немесе үлкен каньондар ұзақ уақыт бойы жиналған, көзбен көрінбейтін өзгерістердің жинақталуымен қалыптасады. Су тасқыны, жер сілкінісі және жанартау шығуы сияқты ірі оқиғалар да болады. Бірақ бұл апаттар тек жергілікті сипатта. Олар бұрын да болған емес, болашақта да болмайды, қазіргідей жиілікпен немесе ауқыммен. Әсіресе, бүкіл Жер бірден сілкініп кетпейді. Уақыт және кеңістіктегі жағдайдың тұрақтылығы: өзгеріс кеңістік пен уақыт бойынша тең бөлінген. Жағдайдың тұрақтылығы гипотезасы Жер тарихы бойында ешқандай да міндетті бағытта прогресс болмағанын білдіреді. Жер планетасы көбінесе қазіргідей көрінетін және мінез-құлқы да осындай болып келген. Өзгеріс үздірсіз, бірақ ешқайда жеткізбейді. Жер тепе-теңдікте, динамикалық тұрақты күйде. Ол табиғи заңдардың кеңістікте және уақытта өзгермейтінін айтқан бірінші қағиданы енді талқылау мәселесі ретінде қарастырмады. Ол үшінші қағиданы (жылдамдық тұрақтылығын) ғылыми зерттеулерді негізсіз шектеу ретінде қабылдамады, себебі ол өткен геологиялық жылдамдықтар мен жағдайларды қазіргіге дейін шектейді. Сондықтан Лайелдің біркелкілігі қажетсіз деп танылды. Біркелкілік теориясы катастрофизмге қарсы ұсынылды, ол алыс өткен "салыстырмалы тыныштық кезеңдері арасындағы күшті және апатты әрекеттер кезеңдерінен тұрады" деп мәлімдейді. Әсіресе 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында көптеген геологтар осы түсіндірмені апатты оқиғалар геологиялық уақытқа маңызды емес деп түсінді. Мысалы, Миссула мұздығының апатты тасқынынан пайда болған Channeled Scablands қалыптасуы туралы пікірталас. Осы және басқа да пікірталастардың маңызды нәтижесі - геологиялық уақыт бойынша бірдей принциптер жұмыс істесе де, адам уақыт өлшемдерінде сирек болатын апатты оқиғалар геологиялық тарихта маңызды салдарларға әкелуі мүмкін екендігін қайтадан түсіндіру болды. Дерек Агер "геологтар біркелкілікті нағыз мағынасында жоққа шығармайды, яғни өткенді қазіргіде болып жатқан процестер арқылы түсіндіруді, егер біз кезеңдік апаттың да сол процестердің бірі екенін есімізде ұстасақ. Осы кезеңдік апаттар стратиграфиялық жазбаларда біз ойлағаннан да көп көрінеді" деп атап өтті. Тіпті Чарльз Лайел Ниагара шарлауығының 10 мың жыл ішінде Эри көліне қарай жылжып, Солтүстік Американың үлкен бөлігін су басуына себеп болатынын ойлады. Қазіргі геологтар Лайел сияқты біркелкілікті қолданбайды. Олар процестердің жылдамдығы уақыт өте келе тұрақты болды ма, әлде геология тарихында өлшенген мәндер ғана қабылдануға тиіс пе деген сұрақ қояды. Қазіргі заман өткеннің терең құпиясын ашуға жеткілікті кілт болмауы мүмкін. Геологиялық процестер адамдар байқамаған әртүрлі жылдамдықпен өткенде белсенді болған болуы мүмкін. "Танымалдылығының күшімен жылдамдық тұрақтылығы біздің заманымызға дейін сақталды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Лайелдің аксиоманы гипотезалармен шатастыратын риторикасы өзгертілмеген күйде тарады. Көптеген геологтар дұрыс әдістеме біртіндеп өзгеруге априорі міндеттемелерді қамтиды деген сеніммен және үлкен құбылыстарды көптеген ұсақ өзгерістердің тізбегі ретінде түсіндіруге бейімділікпен шектелді". Қазіргі консенсус Жер тарихы Жер мен оның тұрғындарына әсер еткен кездейсоқ табиғи апаттармен үзілген баяу, біртіндеп өтетін процесс екендігін көрсетеді. Іс жүзінде ол Лайелдің шатастыруынан немесе араластыруынан екі философиялық болжамға дейін қысқартылды. Бұл сондай-ақ геологиялық актуализм принципі ретінде белгілі, ол барлық өткен геологиялық әрекеттер қазіргі геологиялық әрекеттерге ұқсас болды деп мәлімдейді. Актуализм принципі палеоэкологияның негізгі тасы болып табылады.

Әлеуметтік ғылымдар

Біркелкілік тарихи тіл білімінде де қолданылған, және ол осы саланың негізгі принципі саналады. Тіл білімі маманы Дональд Ринге былай анықтайды: