Кіріспе

Америкалық тергеуші журналист (туған 1937)

Сеймур Майрон "Си" Херш (туған 8 сәуір, 1937) – американдық тергеуші журналист және саяси жазушы. Ол 1969 жылы Вьетнам соғысы кезінде Май Лай қырғыны мен оны жасыру фактісін жариялағандығы үшін танымал болды, осы еңбегі үшін 1970 жылы Халықаралық репортаждар бойынша Пулитцер сыйлығын алды. 1970 жылдары Херш «The New York Times» газетінде Уотергейт дауы туралы хабарлаған, сондай-ақ АҚШ-тың Камбоджаға жасаған құпия бомбалау шабуылы және Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) ішкі тыңшылық бағдарламасы туралы мәліметтер жариялаған. 2004 жылы «The New Yorker» журналында АҚШ әскерінің Ирактағы Абу-Грейб түрмесіндегі тұтқындарды азаптап, қатыгездік көрсетуі туралы егжей-тегжейлі мақала жариялады. Херш бес рет Джордж Полк сыйлығына және екі рет Ұлттық журнал сыйлығына ие болған. Ол 11 кітаптың авторы, соның ішінде «Биліктің бағасы: Киссинджер Никсонның Ақ үйінде» (1983) кітабы Генри Киссинджердің өмірі мен қызметіне арналған еңбек болды және Ұлттық кітап сыншылары шеңберінің сыйлығын жеңіп алды. 2013 жылы Херштің хабарламасында Сирия азаматтық соғысы кезінде Сирия үкіметі емес, сириялық оппозиция күштері Гутада азаматтық тұрғындарға зарин газымен шабуыл жасағаны айтылды. 2015 жылы ол Пакистанда Усама бен Ладенді өлтірген АҚШ арнайы күштерінің операциясы туралы басқаша пікір ұсынды. 2023 жылы Херш АҚШ пен Норвегияның «Солтүстік ағын» құбырларын саботаж жасағанын мәлімдеді, бұл жаңадан тағы да қызу пікірталас тудырды. Ол анонимді дереккөздерді пайдалануымен белгілі, оның кейінгі жарияланымдары сынға ұшырады.

Ерте өмір және білім

Герш 1937 жылғы 8 сәуірде Иллинойс штатының Чикаго қаласында Изадор мен Дороти Герштің (құрметті әкесі Марголис) отбасында дүниеге келді. Изадордың бастапқы тегі Гершовиц болған, ол 1930 жылы азаматтыққа қол жеткізгеннен кейін өзгертіп алған. Сеймур жасөспірім кезінде Оңтүстік жақтағы отбасының кір жуу дүкеніне көмектескен. Герш 1954 жылы Хайд Парк орта мектебін бітірді, содан кейін Иллинойс университетінің Чикаго бөлімшесінде, кейін Чикаго университетінде оқыды, ол 1958 жылы тарих мамандығы бойынша бітірді. 1959 жылы Чикаго университетінің құқық мектебіне түсуге дейін Xerox компаниясында сатушы болып жұмыс істеді, бірақ нашар оқу нәтижелеріне байланысты бірінші курстан шығарылды.

Газеттегі мансап

Біршама уақыт Walgreens дәріханасында жұмыс істегеннен кейін, Херш 1959 жылы Чикаго қалалық жаңалықтар бюросында жеті айлық жұмыспен мансабын бастады, алдымен көшірмеші, кейін қылмыс тілшісі болып жұмыс істеді. 1974 жылдың 22 желтоқсанында Херш Никсон әкімшілігі кезіндегі ЦРУ-дың ішкі телефон тыңдау және соғысқа қарсы топтарға ену жөніндегі ірі бағдарламасы – «Хаос» операциясын әшкереледі, ол агенттіктің жарғысын тікелей бұзды. Херш кем дегенде 10 000 америкалық азамат, оның ішінде конгрессмендер туралы деректер жиналғанын хабарлады; үкімет ақырында бұл көрсеткіш 300 000-ға жуық екенін мойындады. Ол келесі айларда оқиғаға қатысты тағы 34 мақала жазды; олар ЦРУ-дың жасырын операцияларын зерттеген және агенттік реформаларына әкелген Рокфеллер комиссиясы мен Черч комитетінің құрылуына түрткі болды. Херштің «Хаос» операциясын жариялауы ЦРУ-дың өзінің заңсыз іс-әрекеттерінің тізімі – «Отбасылық зергерліктер» тізімінің мазмұнын ашқан алғашқы репортаж болды. 1975 жылдың 16 қаңтарында газеттің бас редакторларымен (оның ішінде бас редактор А.М. Розенталь) және президент Джеральд Фордтың арасындағы кездесу туралы білгеннен кейін Херш «алданып қалғанын» сезінді, онда президент ЦРУ-дың саяси төңкерістері туралы айтты – ол кейіннен бұл мәлімдемені жазбадан алып тастауды сұрады; редакторлар кейіннен Хершке бұл туралы айтпауға келісті. Осыдан кейін Херш ЦРУ туралы хабарлаудан бас тартуға шешім қабылдады. 1975 жылдың 25 мамырында Херш АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Кеңес Одағының үш мильдік қорғалған жағалау аймағында барлау мәліметтерін жинау үшін «Холистон» кодолық атымен барлау бағдарламасында суасты кемелерін пайдаланғанын ашты, бұл бағдарлама кем дегенде 15 жыл бойы жалғасты. Кейіннен Фордтың жетекші кеңесшілерінің бірі, кейіннен Джордж Буш вице-президенті болған Дик Чейни ФБР-ге Херштің үйін және оның дереккөздерін іздестіруді ұсынғаны белгілі болды. 1976 жылы Херш отбасымен бірге Нью-Йоркке көшіп барды, онда оның әйелі медициналық колледжге оқуға түсті. Ол үлкен жобалармен жұмыс істей бастады; біріншісі Джефф Гертпен бірлесіп жасалған төрт бөлімді тергеу болды, ол бастапқыда 1976 жылдың 27 маусымында жарияланды, ол Чикаго мафиясы, кәсіби одақтардың басшылары және Голливуд үшін «жөндеуші» болған Сидни Коршақтың қызметіне қатысты. 1977 жылдың 24 шілдесінде «Таймс» газеті Герш пен Герттің елдегі ең ірі конгломераттардың бірі – Gulf and Western Industries компаниясындағы қаржылық тәртіпсіздіктерді тергеудің үш бөлімінен алғашқысын жариялады; оған Құнды қағаздар және биржалар комиссиясының екі азаматтық сот ісі ілесіп келді. «Таймс» басшылығы Херштің жаңа бағытына қатысты екіұшты болды (кейіннен ол газеттің «біз бизнес тәртіпсіздігінен кейін үкіметтегі кейбір адамдарды тепкендегідей бақытты болмағанын» айтты), ол 1979 жылы Генри Киссинджер туралы кітап жазу үшін жұмыстан кетті. 1981 жылы «The New York Times Magazine» журналында Херштің мақаласында бұрынғы ЦРУ агенттері Эдвин Уилсон мен Франк Терпилдің Ливия басшысы полковник Муаммар Каддафипен заңсыз түрде жарылғыш заттарды экспорттап, оның әскерлерін терроризмге оқыту үшін қалай жұмыс істегендері сипатталды. Херштің айтуынша, ЦРУ екі адамға американдық технология сатуын қадағалауға келісім берген. Бұл оқиғаны Герт 1982 жылға дейін «Таймс» газетінде жалғастырды, бұл агенттік реформаларына әкелді.

Тергеу кітаптары: 1980 және 1990 жылдар

1983 жылы Херштің «Биліктің бағасы: Киссинджер Никсонның Ақ үйінде» атты кітабы төрт жылдық терең зерттеу және 1000-нан астам сұхбат негізінде жазылған бестселлер болды және оған Ұлттық кітап сыншылары шеңберінің беймәлім әдебиет саласындағы сыйлығын жеңіп алды. «Самсон опциясы» (1991) кітабында Херш Израильдің ядролық қару бағдарламасының тарихын баяндап, ядролық қабілеттің мемлекет құрылғаннан бастап іздестірілгенін, ал АҚШ-тың сырттай бейжайлық және жанама көмек саясаты арқасында қол жеткізілгенін дәлелдеді. Херш сондай-ақ Израильдің 1973 жылғы Йом Кипур соғысында «ядролық шантаж» (араб жауына қарсы қару қолдану туралы угроза) арқылы АҚШ-тан көмек алғанын жазды. Тағы бір маңызды айыптау – сотталған американдық тыңшы Джонатан Поллард Израильге берген барлау мәліметтерін бұрынғы премьер-министр Ицхак Рабинның Кеңес Одағымен бөліскені, бірақ ол бұл айыптауды жоққа шығарды. Тағы бір айыптау бойынша британдық медиа магнаты Роберт Максвелл Израильдің ұлттық барлау агенттігі Моссадтың хабаршысы болған; Максвелл Хершке қарсы ар-намысқа тиетін іс қозғады, бірақ кітап жарық көргеннен екі аптадан кейін суға батып қайтыс болды. 1997 жылы Джон Ф. Кеннедидің саяси мансабы туралы Херштің «Камэлоттың қараңғы жағы» атты бестселлері даулы және қатты сынға ұшырады. Басылымға дейін Херштің соңғы минутта алаяқ Лекс Кусак ұсынған жалған құжаттарға негізделген талаптарды алып тастағаны туралы ақпарат тарады, оның ішінде Кеннеди мен Мэрилин Монро арасындағы жалған ақша келісімшарты бар. «The Washington Post» газетінде бұл дау-дамай туралы былай делінген: «Кеннеди туралы қызықты және бұрмаланған оқиға бір жағынан ескерту, бір жағынан еріншектік, коммерция мен журналистиканың қызметіндегі алдау мен өзін-өзі алдау туралы әңгіме». Херш пен бір кездегі әріавторы жобаға 800 000 доллар аванс алған. Херш 3 наурызда генерал Антонио Тагуба басқарған ішкі әскери тергеудің 53 беттік құпия есебін алды. Онда жалаңаш тұтқындарға суық су және бұзылған химиялық шамдардан сұйықтық құю, сыпырғыш пен орындықпен ұру, еркектерге зорлаумен қорқыту, күзетшілерге ұрып-соғудан болған жараларды тігуге рұқсат беру, тұтқынға химиялық шам мен сыпырғышпен жыныстық зорлық жасау және әскери иттерді қорқыту сияқты зұлматтар туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Сондай-ақ, мақалада әскери барлау топтары, соның ішінде ЦРУ офицерлері мен жеке мердігерлердің «сұрақ алу мамандары» түрмедегі зұлматты басқарып отырғаны айтылған. 2004 жылдың мамыр айында жарық көрген «Комманттық тізбек» және «Сұр аймақ» атты екі мақаласында Херш бұл зұлматтың 2001 жылы Ауғанстанға шабуыл кезінде Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд бекіткен құпия арнайы қолжетімділік бағдарламасынан (SAP) туындағанын, ол «жоғары құндылық» нысаналарды өлтіруге, ұрлауға және тергеуге (Гуантанамо шығанағы мен ЦРУ-ның қара сайттарында) жалпы мақұлдауды қамтамасыз еткенін мәлімдеді. Ол 2003 жылы SAP-тің Ирактағы әскери түрмелерге кеңейтіліп, өсіп келе жатқан бүлік туралы ақпарат жинау үшін қолданылғанын, Рамсфелд пен Қорғаныс министрінің орынбасары Стивен Камбоунның «Copper Green» деген атпен физикалық мәжбүрлеу және жыныстық қорлау әдістерін қолданғанын айтты. Пентагонның өкілі Лоренс Ди Рита бұл айыптауларға тікелей жауап берген сирек кездесетін мәлімдемесінде олардың «жалған, қастандықпен және қателік пен анонимдік болжамдармен» толы екенін және олардың «Қорғаныс министрлігінің қызметіне аз, тіпті ешқандай қатысы жоқ адамдардың қызу түсініктерін» көрсететінін айтты; ол былай деп қосты: «Бұл жалған мәлімдемелермен Журнал мен репортер өздерін оқиғаның бір бөлігіне айналдырды». Бұл даулы жағдайдың көтерілуімен қатар, Рамсфелдтің отставкаға кетуі туралы талап та көбейе түскенде, ол жеке түрде отставкаға кетуді ұсынды, бірақ Буш оны қабылдамады. Кейіннен басқа журналистердің әңгімелері Азаптау туралы меморандумдарды жариялады, онда Әділет департаменті Пентагон мен ЦРУ-ға «күшейтілген тергеу әдістерінің» заңдылығы туралы кеңес берді. My Lai қырғыны туралы Херштің баяндамасынан кейін ол ұлттық және халықаралық назар аударып, бесінші Джордж Полк сыйлығын қоса алғанда, бірнеше марапаттарды жеңіп алды. «The New Yorker» журналына 9/11 оқиғасынан кейін жазған «Chain of Command: The Road from 9/11 to Abu Ghraib» атты кітабы 2004 жылы жарық көрді. 2005 жылдың шілдесінде Херштің мақаласында АҚШ-тың 2005 жылдың қаңтарында өткен Ирактағы парламент сайлауында Айад Аллауидің пайдасына жасырын түрде араласқаны, «кешіккен ЦРУ офицерлері мен үкіметтік емес қызметкерлер» жүргізген және Конгресс бекітпеген қаражатпен қаржыланған «құпия» науқан туралы мәлімдеме жасады. 2006 жылдың сәуір айында Херштің «Иран жоспарлары» атты мақаласында Буш әкімшілігі Иранға шабуыл жоспарын жеделдетіп жатқаны және Пентагон Ақ үйге елдің жер астындағы уран байыту орталықтарына соққы беру үшін ядролық қаруларды қолдану мүмкіндігін ұсынғаны туралы хабарлады; ол сондай-ақ Біріккен Штабтардың бұл опцияны тоқтатуға тырысқанын, бірақ Ақ үй шенеуніктері оған қарсылық көрсеткенін мәлімдеді. Мақалада АҚШ әскерлерінің Иранға қарсы үкіметтік топтармен байланыс орнату үшін Иранға еніп жатқаны және авиатасымалдаушылардың ядролық бомбалау шабуылын имитациялап ұшып өткені де айтылды. Херш келесі екі жылда бұл жоспар туралы бірнеше мақала жазды, оның ішінде 2006 жылдың шілдесіндегі Буштің үлкен бомбалау науқанына қарсы бас командирлердің наразылығы туралы мақала, 2006 жылдың қарашасы мен 2007 жылдың наурызындағы Ирактағы содырларға көмек көрсететін Ирандағы нысаналарға бағытталған жоспардың қайта бағытталуы туралы мақалалар және 2007 жылдың қазанындағы Иранның Кудс күштерінің оқу лагерлері мен жабдықтау қоймаларына «хирургиялық» шабуылдар жоспары туралы мақала. 2006 жылдың тамызындағы мақаласында Херш АҚШ-тың 2006 жылғы Ливан соғысында Хезболлаға қарсы Израильдің шабуылын жоспарлауға қатысқанын, бұл Иранға бомбалауға «алғыкөз» болғанын мәлімдеді. 2007 жылдың наурызындағы «Жайлану» атты мақаласында АҚШ пен Сауд Арабиясы шииттік Иран мен Сирияның ықпалын күрестіру үшін сүнниттік экстремистік топтарды жасырын түрде қолдап жатқанын және Ливан үкіметі Фуад Синьораның Осбат аль-Ансар мен Фатах аль-Исламға, палестиналық босқындар лагерлеріндегі содырлар тобына қару-жарақ жеткізіп, шииттік Хезболлаға қарсы күш құруға АҚШ-тың қолдауын пайдаланып жатқанын айтты. 2007 жылдың мамырында Ливан Фатах аль-Исламға шабуыл жасады, оны Сирия үкіметімен байланысы бар деп айыптады, бұл қаушатылған ішкі қақтығысқа әкелді. Мақалада сондай-ақ вице-президент Дик Чейнидің 2008 жылдың қаңтарындағы Ормуз бұғазындағы инциденттен кейін, АҚШ кемесі Ирандық қайықтарға шабуыл жасауға жаздап, содан кейін соғысқа себеп болатын жағдай жасау туралы кеңес өткізгені айтылды; Херш кейіннен сұхбатта олар талқылаған және қабылданбаған опциялардың бірі – теңіз пілсіздерінің қатысуымен жасалған жалған операция болғанын, олар Ирандық патрульдік кемелері болып көрініп, АҚШ кемелерімен атысуды бастауы мүмкін еді. Херш 2011 жылы Чейни туралы кітап жазуды бастады, оған төрт жыл жұмсады, бірақ ақпарат ағынына қарсы күреске байланысты жазуды тоқтатты, орнына 2018 жылы «Журналист» атты естеліктерін жазды. Херш 2011 жылдың мамырындағы «Иран және бомба» атты мақаласында АҚШ-тың Иранның ядролық қару дамытып жатқанына нақты дәлелі жоқ екенін мәлімдеді, осы жылдың басында Ұлттық барлау кеңесі жасаған, әлі жасырын сақталатын Ұлттық барлау бағалауына сілтеме жасады. 2007 жылғы бағалаудың қорытындысы, жарияланғаннан кейін, Иран 2003 жылдың соңында Иракқа шабуыл жасағаннан кейін қару бағдарламасын тоқтатқанын «жоғары сеніммен» көрсеткен; Херш 2011 жылғы бағалаудың бұл бағдарлама Иракқа (Иранның ядролық қару дамытып жатқанына сенген) бағытталғанын, Израильға немесе АҚШ-қа емес екенін көрсеткенін және 2007 жылғы бағалауды өзгертетін жаңа дәлелдер болмағанын мәлімдеді. 2011 жылдың қарашасындағы Халықаралық атом энергия агенттігінің (МАГАТЭ) Иранның ядролық бағдарламасының әскери аспектілері туралы есебі жарық көргеннен кейін Херш бұл тұжырымдардың жаңа немесе маңызды емес екенін айтты, олардың…

Сирия және химиялық шабуылдар

2003 жылғы Ирак соғысының алғашқы апталарында Херш Сириядағы Дамаскқа барып, президент Башар Асадпен сұхбаттасты, олмен келесі жылдары бірнеше рет сұхбаттасты, соңғысы 2010 жылдың басында; ол сондай-ақ Хезболланың басшысы Хасан Насралламен де сұхбаттасты. 2009 жылғы сәуірде Херштің Асадпен электрондық хат алмасуына сілтеме жасай отырып жариялаған мақаласында Сирияның Голан биіктіктері үшін Израильмен бейбітшілікке ұмтылып, АҚШ-пен Ирактан шығу және Сирияның Хамас пен Хезболлаға қолдау көрсетуі туралы келіссөздер жүргізуге дайын екені айтылды. Херш Обама әкімшілігінің Сириямен және мүмкін Иранмен дипломатиялық қарым-қатынас орнату мүмкіндігі бар деген қорытындыға келді. The New Yorker және The Washington Post бас тартқан мақалада АҚШ барлау қызметі 2013 жылғы маусымда әл-Нусраның, яғни әл-Қаиданың бір бөлігі және сириялық оппозицияның бір бөлігі зарин газын өндіріп, қолдана алатынын мәлімдеді. Мақалада қару-жарақ сарапшысы Теодор Постолдың айтуынша, шабуылда қолданылған зымырандар қолдан жасалған және олардың ұшу жолы Сирия армиясының базасынан ұшырылғанға сәйкес келмейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) жүргізген тергеуі Гутада зарин қолданылғанын растады, бірақ шабуылға жауапкершілікті анықтамады. Блогер Элиот Хиггинс және химиялық қарулар сарапшысы Дэн Казета мақаладағы кейбір мәлімдемелерге күмән келтіріп, "қолдан жасалған" зымырандардың Сирия армиясы 2012 жылғы қарашада қолданғанын және шабуыл күні майдан жебінің соққы болған жерлерден, Постолдың болжамды қашықтығында болғанын жазды. Олар сондай-ақ, әл-Нусраның жауапкершілігі туралы мәлімдемеге қарсы шығып, зарин өндірудің қиындығы мен құны жоғары екенін, ал Гутадан алынған үлгілерде Сирияның химиялық қару бағдарламасының бір бөлігі деп жарияланған гексаминнің болуын атап өтті. 2015 жылғы желтоқсанда LRB-де жарияланған "Әскери-әскери" атты мақаласында Херш 2013 жылдың ортасында Түркияның әл-Нусра мен Ислам мемлекетіне (ИМ) көмектесіп жатқанын және орташа көтерілісшілердің енді тиімді емес екенін анықтағаннан кейін, АҚШ барлау деректерін Германия, Ресей және Израильдің әскерлеріне жіберіп, Обаманың көтерілісшілерге қолдау көрсетуін саботаж жасағанын мәлімдеді. ИМ-ді жеңу мақсатындағы осы қолдау үшін, Біріккен Штабтар Ассадтан Хезболланың Израильге шабуылдауын тоқтатуын, Голан биіктігі үшін Израильмен келіссөздерді қайта бастауын, Ресей кеңесшілерін қабылдауға келісуін және соғыстан кейін сайлау өткізуін талап етті. Бұл альянс 2015 жылғы қыркүйекте оның негізін қалаушысы, төраға генерал Мартин Демпси зейнеткерлікке шыққаннан кейін аяқталды. Vox-тың Макс Фишер бұл баяндаманы сынға алып, Сирия мен Ресейдің ИМ-ге емес, ИМ-ге қарсы көтерілісшілерді бомбалап отырғанын және Демпсидің көтерілісшілерге қару-жарақ жіберуді қолдағанын, бұл мәселеде Обамамен келіспегенін айтты. 2017 жылғы 25 маусымда неміс Die Welt газеті Херштің LRB-дан бас тартқан "Трамптың қызыл сызығы" мақаласын жариялады. Онда 2017 жылғы 4 сәуірде Сирия әуе күштерінің Хан Шейхунға жасаған шабуылы заринмен жасалған шабуыл емес, Ресей барлау қызметімен бірлесіп, аймақтық штаб ғимаратының жертөлесіндегі "тыңайтқыштар, дезинфекциялық заттар және басқа да заттар" құйылып, "заринге ұқсас әсерлер" тудырғаны айтылды. Хиггинс тағы да Херштің мәлімдемесін сынға алып, Bellingcat-қа олардың Сирия мен Ресейдің нысана сипаттамаларына, соққы болған жерлердің спутниктік суреттеріне және Химиялық қаруды тыйым салу ұйымы (ХҚТҰ) алған үлгілерде зарин мен гексаминнің табылғандарына сәйкес келмейтінін жазды. Кейінірек БҰҰ-ХҚТҰ бірлескен комиссиясы шабуылдың Сирия әуе күштерімен зарин бомбалау арқылы жасалғанын анықтады.