Кіріспе
Тор () – германдық құдайлардың бірі. Скандинавия мифологиясында ол – найзағай, күн күркірі, дауыл, қасиетті тоғайлар мен ағаштар, күш, адамзатты қорғау, қастерлеу және құнарлылықпен байланысты балғамен жүретін құдай. Көне норвег тілінде Þórr-дан басқа, бұл құдай көне ағылшын тілінде Þunor («Тунор»), көне фриз тілінде Thuner, көне саксон тілінде Thunar, көне жоғарғы неміс тілінде Donar болып кездеседі, олардың барлығы түпкілікті протогермандық теонимі Þun(a)raz-дан шыққан, яғни «Күн күркірі» дегенді білдіреді. Тор – герман халықтарының тарихында, Германия аймақтарын римдіктер басып алуынан бастап, көші-қон кезеңіндегі германдықтардың кеңеюіне дейін, және викинг дәуірінде оның үлкен танымалдылығына дейін жиі еске алынады. Скандинавияны христиандыққа айналдыру процесінде оның балғасы, Мьёльнирдің белгілері тағылып, скандинавтық пұтқа табынушылардың жеке есімдерінде құдайдың аты кездеседі, бұл оның танымалдылығын көрсетеді. Германдық мәтіндердің сипатына байланысты, Тор туралы әңгімелер көне скандинав тілінде ғана кездеседі, онда ол скандинавия мифологиясының ажырамас бөлігі болып табылады. Скандинавиядан келген дәстүрлі материалдар негізінде Исландияда жазылған скандинавия мифологиясында құдай туралы көптеген әңгімелер бар. Бұл дереккөздерде Тор кем дегенде он бес атаумен аталады, ол алтын шашты Сиф қарындасының күйеуі және йотун Ярнсаксаның сүйіктісі. Сифпен Тор құдай (немесе мүмкін валькирия) Трудрді дүниеге келтірді; Ярнсаксамен ол Моди мен Магниді өмірге әкелді; есімі белгісіз анасынан Моди мен Магниді дүниеге келтірді, сондай-ақ ол Улл құдайдың әкесі. Тор – Один мен Йордтың ұлы, ал әкесі Один арқылы оның көптеген бауырлары бар, соның ішінде Бальдр да бар. Тордың екі қызметшісі бар – Тьяльфи мен Росква, ол екі ешкі, Тангриснир мен Тангньостр (оларды жеп, қайта тірілтеді) тартқан арбамен жүреді, және оған үш тұрғын үй (Бильскирнир, Трудхеймр және Трудвангр) берілген. Тор Мьёльнир балғасын қолданады, Мегинйорд белбеуін және Ярнгрейпр темір қолғаптарын киеді, сондай-ақ Гридр таяғына ие. Тордың ерліктері, оның жауларын аяусыз қырып-жоюы, Жормунгандр жыланымен болған қаһарлы шайқастары және Рагнарёк оқиғалары кезінде олардың өзара өліміне дейін соққан шайқастары скандинавия мифологиясының көптеген дереккөздерінде жазылған. Қазіргі заманға дейін Тор герман тілінде сөйлейтін Еуропаның ауылдық фольклорында танымал. Торты атаулармен аталатын жерлер көп, апта күнінің бірі бейсенбі оның атымен байланысты (қазіргі ағылшын тілінде бейсенбі көне ағылшын тілінен þunresdæġ, 'Þunor's day' шыққан), және оның атын қамтитын пұтқа табыну кезеңінен шыққан есімдер әлі де қолданылуда, әсіресе Скандинавияда. Тор көптеген өнер туындыларына шабыттандырды және қазіргі заманғы танымал мәдениетте оған сілтемелер жиі кездеседі. Басқа германдық құдайлар сияқты, Торға табыну қазіргі заманда жаңадан өркендеп келеді.
Thor (from ) is a prominent god in Germanic paganism. In Norse mythology, he is a hammer wielding god associated with lightning, thunder, storms, sacred groves and trees, strength, the protection of humankind, hallowing, and fertility. Besides Old Norse Þórr, the deity occurs in Old English as Þunor ("Thunor"), in Old Frisian as Thuner, in Old Saxon as Thunar, and in Old High German as Donar, all ultimately stemming from the Proto Germanic theonym Þun(a)raz, meaning 'Thunder'. Thor is a prominently mentioned god throughout the recorded history of the Germanic peoples, from the Roman occupation of regions of Germania, to the Germanic expansions of the Migration Period, to his high popularity during the Viking Age, when, in the face of the process of the Christianization of Scandinavia, emblems of his hammer, Mjölnir, were worn and Norse pagan personal names containing the name of the god bear witness to his popularity. Due to the nature of the Germanic corpus, narratives featuring Thor are only attested in Old Norse, where Thor appears throughout Norse mythology. Norse mythology, largely recorded in Iceland from traditional material stemming from Scandinavia, provides numerous tales featuring the god. In these sources, Thor bears at least fifteen names, and is the husband of the golden haired goddess Sif and the lover of the jötunn Járnsaxa. With Sif, Thor fathered the goddess (and possible valkyrie) Þrúðr; with Járnsaxa, he fathered [[Móði and Magni; with a mother whose name is not recorded, he fathered [[Móði and Magni, and he is the stepfather of the god Ullr. Thor is the son of Odin and Jörð, by way of his father Odin, he has numerous brothers, including Baldr. Thor has two servants, Þjálfi and Röskva, rides in a cart or chariot pulled by two goats, Tanngrisnir and Tanngnjóstr (whom he eats and resurrects), and is ascribed three dwellings (Bilskirnir, Þrúðheimr, and Þrúðvangr). Thor wields the hammer Mjölnir, wears the belt Megingjörð and the iron gloves Járngreipr, and owns the staff [[Gríðr#Prose Edda. Thor's exploits, including his relentless slaughter of his foes and fierce battles with the monstrous serpent Jörmungandr—and their foretold mutual deaths during the events of Ragnarök—are recorded throughout sources for Norse mythology. Into the modern period, Thor continued to be acknowledged in rural folklore throughout Germanic speaking Europe. Thor is frequently referred to in place names, the day of the week Thursday bears his name (modern English Thursday derives from Old English þunresdæġ, 'Þunor's day'), and names stemming from the pagan period containing his own continue to be used today, particularly in Scandinavia. Thor has inspired numerous works of art and references to Thor appear in modern popular culture. Like other Germanic deities, veneration of Thor is revived in the modern period in Heathenry.
Атауы
Тор есімі скандинав мифологиясынан туындаған. Оның ортағасырлық герман тілдеріндегі баламалары немесе туыс сөздері – Донар (Ескі жоғарғы неміс), Тунор (Ескі ағылшын), Туннер (Ескі фриз), Тунар (Ескі саксон) және Торр (Ескі скандинав), соңғысы Тор есімін қалыптастырды. Ескі скандинав тіліндегі Þórr бір буыннан тұрса да, ол бұрынғы протоскандинав тіліндегі екі буынды түбірден шыққан, оны *Þunarr және/немесе *Þunurr деп қайта құруға болады (бұл Hymiskviða және Þórsdrápa поэмаларында, сондай-ақ қазіргі Эльфдалиялық tųosdag 'жұма' сөзінде дәлелденген). Þunraz түрі ұсынылған, себебі ол кейінірек Þórr түрінің пайда болуын түсіндіруге қажетті unr тізбесін қамтиды. Бұл форманың тартымдылығы сондай, ол ежелгі кельт құдайы Таранның атына ұқсас (дұрыс айтуынша tanaro және галлдық өзен аты Tanarus, алғашқы Tonaros дыбыстарының метатезі арқылы), және латын тіліндегі Tonans сипаттамасымен (Юпитерге қатысты), ортақ индоевропалық түбір – тұрдың (s)tenh₂ арқылы байланысты. Ғалым Питер Джексонның пікірінше, бұл теонимдер протоиндоевропалық дауыл құдайы [[Perkwunos]]-тың бастапқы эпитетінің (немесе эпиклезисі, яғни шақыру атының) қазбалануының нәтижесі болуы мүмкін, өйткені ведалық ауа райы құдайы Парджаня да stanayitnú ('дауылшы') деп аталады. *Tonaros және *Þunaraz дауыл құдайларының арасындағы толық сәйкестік, екеуі де *ton(a)ros ~ *tṇros ортақ түріне қайта оралады, ерте кельт-герман тілдік байланыстарының контекстінде маңызды, әсіресе *Meldunjaz – *meldo (meldh 'шарпыған нұр, балға', яғни Перкунос қаруы) және *Fergunja – *Fercunyā (perkwun iyā 'орманды таулар', яғни *Perkwunos мекені) сияқты дауыл атрибуттары бар басқа мұрагерлік терминдерге қосылғанда. Апта күнінің ағылшынша атауы Thursday, ескі ағылшын тіліндегі Þunresdæg-тен шыққан, яғни 'Түнор күні', және оған ескі скандинав тіліндегі Þórsdagr әсер еткен. Бұл атау ескі жоғарғы неміс тіліндегі Donarestag-қа ұқсас. Бұл терминдердің бәрі *Þunaresdagaz ('Түн күні') сияқты кейінгі протогерман тіліндегі апта күнінің атауынан туындаған, бұл латын тіліндегі Iovis dies ('Юпитер күні'; қазіргі итальян тілінде giovedì, француз тілінде jeudi, испан тілінде jueves) сөзінің тікелей аудармасы. Рим дәуірінде interpretatio germanica деп аталатын тәжірибе арқылы, ежелгі герман халықтары латын апталық күнтізбесін қабылдап, римдік құдайлардың аттарын өздерінің құдайларымен ауыстырды. Викинг дәуірінен бастап, Þórr теонимін қамтитын жеке есімдер жиі кездеседі, ал осы кезеңге дейін ешқандай мысалдар белгілі емес. Викинг дәуірінде христиандыққа қарсы наразылық ретінде Тордың балғасын тағу сияқты, Тордың атынан шыққан есімдер викинг дәуірінде кеңінен таралған болуы мүмкін.
All these forms of Thor's name descend from Proto Germanic, but there is debate as to precisely what form the name took at that early stage. The form Þunraz has been suggested and has the attraction of clearly containing the sequence unr , needed to explain the later form Þórr. is attractive because it is identical to the name of the ancient Celtic god Taranus (by metathesis–switch of sounds–of an earlier Tonaros, attested in the dative tanaro and the Gaulish river name Tanarus), and further related to the Latin epithet Tonans (attached to Jupiter), via the common Proto Indo European root for 'thunder' (s)tenh₂ According to scholar Peter Jackson, those theonyms may have emerged as the result of the fossilization of an original epithet (or epiclesis, i. e. invocational name) of the Proto Indo European thunder god [[Perkwunos, since the Vedic weather god Parjanya is also called stanayitnú ('Thunderer'). The potentially perfect match between the thunder gods *Tonaros and *Þunaraz, which both go back to a common form *ton(a)ros ~ *tṇros, is notable in the context of early Celtic–Germanic linguistic contacts, especially when added to other inherited terms with thunder attributes, such as *Meldunjaz–*meldo (from *meldh 'lightning, hammer', i. e. Perkwunos' weapon) and *Fergunja–*Fercunyā (from perkwun iyā 'wooded mountains', i. e. *Perkwunos' realm). The English weekday name Thursday comes from Old English Þunresdæg, meaning 'day of Þunor', with influence from Old Norse Þórsdagr. The name is cognate with Old High German Donarestag. All of these terms derive from a Late Proto Germanic weekday name along the lines of *Þunaresdagaz ('Day of Þun(a)raz'), a calque of Latin Iovis dies ('Day of Jove'; cf. modern Italian giovedì, French jeudi, Spanish jueves). By employing a practice known as interpretatio germanica during the Roman period, ancient Germanic peoples adopted the Latin weekly calendar and replaced the names of Roman gods with their own. Beginning in the Viking Age, personal names containing the theonym Þórr are recorded with great frequency, whereas no examples are known prior to this period. Þórr based names may have flourished during the Viking Age as a defiant response to attempts at Christianization, similar to the widespread Viking Age practice of wearing Thor's hammer pendants.
Рим дәуірі
Германдық халықтар туралы ең алғашқы жазбаларды римдіктер жасаған, және осы еңбектерде Тор жиі римдіктердің «интерпретацио романа» деп аталатын әдісі арқылы (римдіктер ұқсас деп есептеген қасиеттеріне байланысты, римдік емес құдай римдік құдай ретінде танылды) римдік құдай Юпитер (сонымен қатар Юв деп те аталады) немесе грек-рим құдайы Геркулес ретінде еске алынады. Бұған алғашқы мысал, рим тарихшысы Тациттің бірінші ғасырдың соңындағы «Германия» атты еңбегінде кездеседі. Онда суэбтердің (герман халықтарының конфедерациясы) діні туралы жазғанда, ол: «Құдайлардың ішінде Меркурийге ең көп құлшылық етеді. Олар оған белгілі күндері адамдар мен басқа да құрбандықтар шалуды діни парыз санайды. Геркулес пен Марсқа рұқсат етілген жануарлардың құрбандықтарымен құлшылық етеді» дейді және суэбтердің бір бөлігі «Изидаға» да құрмет көрсетеді деп қосады. Осы тұста Тацит Один құдайына «Меркурий», Торға «Геркулес», ал Тир құдайына «Марс» деп ат қояды, ал суэбтердің Изидасы кім болғаны туралы пікірталас жалғасуда. Тор жағдайында Геркулес құдайымен теңестіру, кем дегенде, Тордың балғасы мен Геркулестің дубинасының ұқсастығына байланысты болуы мүмкін. Тацит өзінің «Жылнамаларында» герман халықтарының «Геркулеске» көрсеткен құрметін қайта еске алады; ол Везер өзенінен тыс жатқан (қазіргі Солтүстік-Батыс Германиядағы) ормандарды оған арналған жер деп жазады. Төменгі Германияда Геркулес Магусанус деп аталатын құдайға табынылған; Римдіктердің Торды Геркулеспен теңестіруіне байланысты Рудольф Симек Магусанус бастапқыда протогермандық құдай *Þunraz-ға қосылған эпитет болғанын айтады.
Римнен кейінгі дәуір
Құдайдың аты алғаш рет көші-қон дәуірінде жасалған және Баварияда табылған Нордендорф фибуласы (зергерлік бұйым) арқылы кездеседі. Бұл бұйымда Тордың оңтүстік германдық түрі – Þonar (яғни Донар) деген атау жазылған Ежелгі Футарк бар. VIII ғасырдың екінші жартысында көне ағылшын мәтіндерінде Тунор (Þunor) есімі кездеседі, бұл құдайдың саксондық нұсқасына сілтеме болуы мүмкін. Осыған байланысты, Тунор кейде көне ағылшын мәтіндерінде Юпитердің атауын беру үшін қолданылады, құдай Соломон мен Сатурн поэмасында айтылуы мүмкін, онда күн күркіреуі шайтанды "отты балтамен" соққыға жығады, ал көне ағылшын тіліндегі þunorrād ("күн күркіреу саяхаты") сөзі құдайдың күркірейтін, ешкі басты күймесіне сілтеме болуы мүмкін. 9 ғасырдағы, Германияның Майнц қаласынан табылған кодекс Ежелгі саксондық крещение анты деп аталады. Онда үш ескі саксон құдайының аты – UUôden (Ежелгі саксонша "Водан"), [[Seaxnēat, және Thunaer жазылған, олар германдық мәужүлер христиан дініне формалды түрде өткеңде, демон ретінде мойындалмайды. Шамамен бір замандас есеп бойынша, христиан миссионері әулие Бонифаций VIII ғасырда Германияның Гессен аймағындағы "Юпитерге" арналған Донар еменін кесіп тастаған. Кенттік патшалық аңызда, шамамен 11 ғасырға жататын, Кенттің Эгбертінің қарақшы реві Тунор деп аталған, ол жерге көміліп кеткен, содан бері ол жер þunores hlæwe (көне ағылшынша "Тунордың обасы") деп аталады. Габриэль Турвилл Петре мұны жер атауының ойлап тапқан шығу тегі деп қарастырды, бұл Тунордың құдайдың аты болғанын еске түсіруге бағытталған.
Викингтер дәуірі
11 ғасырда Бремендік хроникашы Адам өзінің Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum еңбегінде Адамның "ең құдіретті" деп сипаттаған Тордың мүсіні Уппсала ғибадатханасында, Гамла Упсаладағы үштік тақтың ортасында (Воден және "Фриккомен" қатар орналасқан) екенін жазды. Адам "Тор, олардың пікірінше, аспанды билейді; ол күркіреу мен найзағайды, жел мен дауылды, абатты ауа райын және құнарлылықты басқарады" десе, "Тор, оның балғасымен, Юпитерге ұқсайды" деп түсіндіреді. Адам Уппсала халқының әр құдайға жұбайы тағайындағанын және жұбайлардың құрбандық шалуға міндетті екенін айтады. Ол Торға қатысты, мұндай құрбандықтар оба немесе ашаршылық қатері туғанда шалынған деп жалғастырады. Осы еңбектің алдында Адам 1030 жылы ағылшын уағызшысы Вулфредтің германдық бұтқа табынушылардың біріккен тобы Тордың бейнесін "құрметсіздікке ұшыратқаны" үшін өлтіргенін хабарлайды. Торды шақыратын рун жазулары бар екі зат 11 ғасырға жатады, біреуі Англиядан, екіншісі Швециядан. Біріншісі, Англияның Кентербери қаласынан табылған Кентербери дұғасы, Торды жараны емдеу үшін жотунды қууға шақырады. Екіншісі, Квиннеби амулеті, Тордың және оның балғасының қорғауын тілейді. Төрт (немесе мүмкін бес) рун тасында "Тор (осы рундарды/осы ескерткішті) қадірлесін!" деген Торға арналған тілек жазылған. Бұл тілек Данияда үш рет (DR 110, DR 209 және DR 220) және Швецияның Вестергётландта (VG 150) бір рет кездеседі. Бесінші рет Швецияның Сёдерманландта (Sö 140) табылған рун тасында болуы мүмкін, бірақ оқу дұрыстығы күмәнді. Тордың балғасының суреттері Данияда (DR 26 және DR 120) және Швецияның Вестергётланд (VG 113) және Сёдерманланд (Sö 86 және Sö 111) округтерінде табылған бес рун тасында бейнеленген. Кемінде үш таста Тордың Жермунгандр жыланын аулауы бейнеленген: Данияның Ти (ауданындағы) Хёрдум тасы, Швецияның Алтунадағы Алтуна рун тасы және Англияның Госфорттағы Госфорт айқасы. Суне Линдквист 1930 жылдары Готландтағы Ардре VIII бейне тасы оқиғаның екі көрінісін бейнелейтінін – Тордың Геймирдің өгізінің басын жыртып алуын және Тор мен Геймирдің қайықтағы саяхатын көрсеткенін айтты, бірақ бұл пікір даулы.
Викингтерден кейінгі дәуір
12 ғасырда, Норвегия "ресми" түрде христиан дініне енгеннен бір ғасырдан астам уақыт өткен соң да, халық әлі де Торға дұға тілеп, жалбарыныш жасаған, мұны Берген қаласындағы (Норвегия) Брюгген жазуларының арасынан табылған руналық жазуы бар таяқ куәландырады. Таяқта Тор мен Один екеуінен де көмек сұралады; Тордан оқырманды "қарсы алуы", ал Одинді "қамқорлыққа алуы" өтініш айтылады.
Эдда, эда және сагалар
Прозалық Эдданың алғы сөзі Торды Троя ханзадасы және Приамның қызы Троанадан туған Менонның ұлы ретінде көрсетеді. Тор, сондай-ақ Трор деп те аталады, пайғамбар Сүбильге (Сифпен теңестірілген) үйленгендігі айтылады. Бұл жерде Торды Тракияда Лорикус есімді басшы тәрбиелеген, кейін ол "Тракия патшасы" атағын иелену үшін оны өлтірген, терісі ақ, шашы "алтыннан да жарқыраған" және он аю терісін көтеруге жететін күшке ие болғандығы баяндалады. Кейінгі сагаларда ол қызыл сақалды деп сипатталған, бірақ Эддаларда қызыл сақалға қатысты ешқандай дәлел жоқ. Астардың (æsir) аты "Азиядан келген адамдар" деп түсіндіріледі, ал Асгард – "Азия қаласы" (яғни, Троя). Басқа нұсқада Троя Тиркландта (Түркия, яғни Кіші Азия) орналасқан, ал Азия – Скифия, онда Тор Асгард деп аталған жаңа қала салды. Один – Тордың он екі буын бұрынғы ұрпағы, ол Германия, Дания және Швеция арқылы Норвегияға жорық басқарған. Прозалық Эддада Тор төрт кітапта да еске алынады: Алғы сөз, Гилфагиннинг, Скальдскапармал және Хаттатал. 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Хеймскринглада» Тор немесе Тордың мүсіндері «Йнглинг сагасы», «Хаконар сагасы», «Олаф Трюггвасон сагасы» және «Святой Олафтың жеке сагасы» еңбектерінде кездеседі. «Йнглинг сагасының» 5-тарауында құдайлардың еухемеризацияланған суреттемесі келтіріледі, онда Тор – готи (язық дінінің жұмасы) ретінде сипатталады, оған Один (өзі шығыстан келген өте күшті сиқыр қолданушы басшы ретінде түсіндіріледі) қазіргі Швециядағы Þrúðvangr мифтік орнында тұруға рұхсат берген. Сага баянында айтылғандай, көптеген есімдер – сол кезде кеңінен қолданылған есімдер – Тордан шыққан.
Қасиетті Олаф
12 ғасырдың ортасында Норвегияның христиандығын қабылдаған королі Олаф II (Святой Олаф; 995 – 1030 ж.ж.) халықтық дәстүрлері мен иконографиясы Тор мен Фрейрдің элементтерін сіңірді. Олаф қайтыс болғаннан кейін оның культы Скандинавия бойынша жылдам тарады, көптеген шіркеулер оған және Солтүстік Еуропаның басқа аймақтарында оған арналды. Оның культы ерекше түрде діни және халықтық элементтерді үйлестірді. Тордан ол шаршаңқы мінез, дене күші және алыптарды өлтірушілік қасиеттерін мұра етті. Алғашқы бейнелерде Олаф сақалсыз болып бейнеленген, бірақ 1200 жылдан кейін ол қызыл сақалмен суреттелді. Ғасырлар бойы Олаф халық әңгімелерінде тролльдер мен алыптарды өлтіруші және зұлым күштерден қорғаушы ретінде танылды.
Қазіргі фольклор
Тор туралы әңгімелер немесе Торға қатысты жергілікті дәстүрлердің ықпалымен, әсіресе Скандинавияда, қазіргі заманға дейін жетті. 19 ғасырда жазған ғалым Якоб Гримм, герман тілдерінде сақталған түрлі тіркестерді тіркеді, олар құдайға сілтеме жасайды, мысалы, норвег тіліндегі "Торсварме" ("Тордың жылуы") – найзағай үшін, швед тіліндегі "godgubben åfar" ("Жақсы қарт (адам) саяхатқа шықты") және "tordön" ("Тордың шуы" немесе "Тордың күркірі") – күн күркірегенде қолданылады. Гримм, кейде скандинавтардың "құдайдың нақты атын айтуға құлшынбағанын, немесе оның әкелік мейірімділігін мақтағысы келгенін" айтады. Швецияда, бәлкім, адамдар күн күркіреуін "құдайдың саяхаты" деп эвфемизм ретінде атаған – *ās ækia (OWN: *áss ekja), нәтижесінде швед тіліндегі күн күркіреуі үшін қолданылатын сөз – åska пайда болды. Тор қызыл сақалды тұлға ретінде бейнеленген, бұл даниялық өлеңнен көрінеді, онда оны "Thor med sit lange skæg" ("Тор өзінің ұзын сақалымен") деп атаған, сондай-ақ Солтүстік Фризияның қарғысы "diis ruadhiiret donner regiir!" ("Қызыл шашты күн күркірі осыны қарасын!"). Нидерландыда "Велюв сагаларында" "Ontstaan van het Uddeler en Bleeke meer" атты әңгімеде Тор және оның Қысқы алыптармен күресі туралы айтылады.
Балғалы салғалар, балғалы монеталар және Эйррланд мүсіні
Тораның балғасын бейнелейтін ерекше пішінді 1000-ға жуық әшекейлер қазіргі скандинавиялық елдер, Англия, Солтүстік Германия, Балтық елдері және Ресейде қазылып алынды. Көбісі темірден немесе күмістен жасалған өте қарапайым пішінді. Шамамен 100-і әшекейлермен безендірілген, күрделірек өңделген. Бұл әшекейлер түрлі жағдайларда (қалалық жерлерде және сақтау орындарында) табылған, олардың пішіндері де әртүрлі. Сол сияқты, балға бейнесі салынған монеталар да табылды. Исландияның Акурейри қаласының жанынан табылған, 11 ғасырға жататын мыс қорытпасынан жасалған Эйррланд мүсіні, Тора отырған және балғасын ұстап тұрған бейнесін көрсетеді деп саналады.
Суасты
Сустика символы Тордың балғасын немесе найзағайын көрсетеді. Ғалым Хильда Эллис Дэвидсон (1965) свастиканы Тордың символы ретінде қолдану туралы былай деп түсіндіреді: "Балғаның қорғау белгісі әйелдердің кигені белгілі, себебі ол әйелдердің қабірлерінде табылған. Оны соғыскерлер де свастика түрінде қолданған сияқты. Бастапқыда ол жарық пен отпен байланысты болған және күн дөңгелегімен байланысы бар көрінеді. Тордың найзағаймен байланысы болғандықтан, бұл белгі балғаның орнына қолданылған болуы мүмкін, өйткені ол Скандинавиядағы Торға арналған жазулары бар естелік тастарда кездеседі. Егер біз оны жауынгердің қылышының салмағында және оның қылыш белбеуінде тапсақ, онда жауынгер өзін Көк Күннің қорғауына алған деген болжам жасауға болады. Свастикалар көші-қон дәуірінен викинг дәуіріне дейінгі түрлі германдық заттарда кездеседі, мысалы, 3-ғасырдағы Зеландиядан (Дания) Værløse Fibula (DR EM85;123); Беларусьдің Брест-Литовскінен готтардың сүйек ұшы; көптеген көші-қон дәуірінің брактеаттары; ерте англосаксон Англиясынан кремациялық құмыралар; 8-ғасырдағы Норвегияның Сæбø қылышы; және 9-ғасырдағы Данияның Рамсодан Снольделев тасы (DR 248).
The protective sign of the hammer was worn by women, as we know from the fact that it has been found in women's graves. It seems to have been used by the warrior also, in the form of the swastika. Primarily it appears to have had connections with light and fire, and to have been linked with the sun wheel. It may have been on account of Thor's association with lightning that this sign was used as an alternative to the hammer, for it is found on memorial stones in Scandinavia besides inscriptions to Thor. When we find it on the pommel of a warrior's sword and on his sword belt, the assumption is that the warrior was placing himself under the Thunder God's protection. Swastikas appear on various Germanic objects stretching from the Migration Period to the Viking Age, such as the 3rd century Værløse Fibula (DR EM85;123) from Zealand, Denmark; the Gothic spearhead from Brest Litovsk, Belarus; numerous Migration Period bracteates; cremation urns from early Anglo Saxon England; the 8th century Sæbø sword from Sogn, Norway; and the 9th century Snoldelev Stone (DR 248) from Ramsø, Denmark.
Эпонимия және топонимия
Скандинавиядағы көптеген жер атауларында ежелгі норвег тіліндегі Þórr аты кездеседі. Бұл жер атауларының діни мағынаға ие екенін анықтау, аталғандай, Þórr атын жеке есімнің бір бөлігі ретінде жиі қолдану арқасында қиындатылады. Культтық маңызы тек «ве» (бір түрлі пұтқа табынушы германдық киелі орны), «-hóf» (діни мақсаттарға арналған құрылым, пұтқа табынушылардың соты туралы қараңыз) және «-lundr» (қасиетті тоғай) элементтерін қамтитын жер атауларында ғана анық болуы мүмкін. «Þórslundr» топонимі Данияда жиі кездеседі (сондай-ақ Ирландиядағы норвегиялық қоныстарда, мысалы, Coill Tomair-да тікелей аналогтары бар), ал «Þórshof» Норвегияның оңтүстігінде жиірек кездеседі. «Torsö» (Тор аралы) Швецияның батыс жағалауында орналасқан. Тор Уппландтағы көптеген жер атауларында да кездеседі. Ағылшын жер атауларында ежелгі ағылшын тіліндегі «Thunor» (кейінірек Данелауға енгізілген ежелгі норвег тіліндегі атаудан өзгеше) салыстырмалы түрде аз із қалдырды. Мысалдар: «Thundersley» (*Thunores hlæw) және «Thurstable» (ежелгі ағылшын тілінде «Thunor’s pillar»). Қазіргі Германияда Тордың есімімен аталған жерлер сирек кездеседі, бірақ «Donnersberg» (неміс тілінде «Donner’s mountain») деп аталатын бірнеше жер, құдай Доннерден, құдай атының оңтүстік германдық түрінен шыққан болуы мүмкін. 19 ғасырда Швецияда жерден табылған тегіс, үшбұрышты тастарды «Thorwiggar» («Тордың үшбұрыштары») деп атаған, олардың құдай Тордың трольға лақтырған тастары екеніне сенген. («Thunderstones»-пен салыстырыңыз). Сол сияқты, халықтық нанымда метеориттер де үлкен салмағы үшін Тордың ескерткіштері саналған. Швецияның Готланд аралында құдайдың құрметіне аталған қоңыз түрі (Scarabæus stercorarius) бар – «Thorbagge». Егер қоңызды аударып қойса, Тордың қанағаттануын күтуге болады. Швецияның басқа аймақтарында бұл жәндіктің аты христиандықпен бірге жаманға айналдырылған, оны «Thordedjefvul» немесе «Thordyfvel» (екеуі де «Тор шайтаны» деген мағынаны білдіреді) деп атаған. Испанияның солтүстік-батысында, Кармен (Леон) муниципалитетінде Тор құдайының атымен аталған «Torío» өзені бар.
Шығуы, теориялары мен түсіндірмелері
Тор күн күркірімен байланысты басқа да үнді-еуропалық құдайларға өте ұқсас: кельт Таранисі, эстон Таарасы (немесе Тарапита), Балтық Перкунасы, славян Перун, әсіресе индустар Индра, оның найзағай қаруы ваджра, Макс Мюллер атап өткендей, айқын параллельдерді көрсетеді. Ғалымдар Индраның Вритраны өлтіруін Тордың Жормунгандрмен шайқасымен салыстырды. Жорж Дюмезильдің үнді-еуропалық діннің үш функциялық гипотезасында Тор екінші функцияны, яғни күшті білдіреді. Дюмезилдің айтуынша, орын ауысулардың нәтижесінде ол әскерлерге жетекшілік етпейді; Индраның көптеген функцияларын Один өз мойнына алған. Көптеген ғалымдар Тордың құнарлылықпен байланысын атап өтті, әсіресе кейінгі халық ауыз әдебиетінде және Сами халқының Хора галлес («Жақсы адам Тор») арқылы бейнеленген нұсқасында. Дюмезил үшін бұл шаруалардың құдайдың атмосфералық шайқастарының жанама әсерін – тыңайтқыш жаңбырды сақтауы. Басқалары Тордың адамзаттың барлық қажеттіліктерімен тығыз байланысты екенін атап көрсетті. Ғалым Хильда Эллис Дэвидсон былай деп қорытындылады: Торға табыну ер адамдардың тұрғын үйлерімен және мүліктерімен, сондай-ақ отбасы мен қоғамның әл-ауқатымен байланысты болды. Бұл егістіктердің жемістілігін де қамтиды, және Тор, мифтерде көбінесе дауыл құдайы ретінде бейнеленгенімен, маусымдық циклдың құнарлылығы мен сақталуына да қатысты. Қазіргі уақытта, алыс өткен шақтан қалған кішкентай тас балғалар құнарлылық символы ретінде қолданылып, егіншілер оларды көктемнің алғашқы тұқымын себу үшін бұрғылап жасалған шұңқырларға қояды. Мифтерде аз айтылатын, алтын шашты Сифпен Тордың үйленуі, аспан және жер құдайлары арасындағы ежелгі құдайлық үйлену символының естелігі болып көрінеді, ол кезде ол найзағаймен жерге түсіп, дауыл жаңбыр әкеліп, егістікті құнарлы етеді. Осылайша Тор, сондай-ақ Один, қола дәуірінде белгілі болған аспан құдайына табынуды жалғастырады.
The cult of Thor was linked with men's habitation and possessions, and with the well being of the family and community. This included the fruitfulness of the fields, and Thor, although pictured primarily as a storm god in the myths, was also concerned with the fertility and preservation of the seasonal round. In our own times, little stone axes from the distant past have been used as fertility symbols and placed by the farmer in the holes made by the drill to receive the first seed of spring. Thor's marriage with Sif of the golden hair, about which we hear little in the myths, seems to be a memory of the ancient symbol of divine marriage between sky god and earth goddess, when he comes to earth in the thunderstorm and the storm brings the rain which makes the fields fertile. In this way Thor, as well as Odin, may be seen to continue the cult of the sky god which was known in the Bronze Age.
Қазіргі заманның ықпалы
Қазіргі уақытта Тор өнер мен көркем әдебиеттерде жиі кездеседі. 1776 жылы Ф. Клопстоктың "Торға арналған одасы" – "Вир унд Зи" (Wir und Sie) шығуынан бастап, Тор бірнеше тілде жазылған өлеңдердің тақырыбы болды, соның ішінде Адам Готтлоб Оеленшлягердің 1807 жылғы "Тордың Йотунхеймге саяхаты" (Thors reise til Jotunheim) эпосы, ал сол автордың 1819 жылғы "Норденс гудер" жинағында "Hammeren hentes", "Thors fiskeri" және "Thor besøger Hymir" атты үш өлеңі жиналған; Вильгельм Герцтің "Тордың сандығы" (Thors Trunk, 1859); 1820 жылғы сатирикалық "Мифологиялар немесе Құдайлар дауы" (Mythologierne eller Gudatvisten) поэмасы; Н. Ф. С. Грунтвигтің "Норденс мифологиясы немесе Символдық тіл" (Nordens Mythologie eller Sinnbilled Sprog, 1832); Тордың "Хармен" өлеңі; Людвиг Уландтың "Тор мифі" (Der Mythus von Thor, 1836); В. Шюльте в. Брюльдің "Тордың балғасы" (Der Hammer Thors, 1915); Ханс Фридрих Блунктың "Мырза Дуннар және шаруалар" (Herr Dunnar und die Bauern, 1937, "Ертегілер мен аңыздар" жинағында жарияланған); және Х. К. Артманның "Балғаның қайтарылуы" (Die Heimholung des Hammers, 1977). Ағылшын тілінде, мысалы, Генри Уодсворт Лонгфеллоудың "Тордың шақыруы" (The Challenge of Thor, 1863) және Рудьярд Киплингтің "Саяхат хаттары: 1892–1913" және "Салқын темір" ("Rewards and Fairies") еңбектерінде кездеседі. Л. Спраг де Камптың Харольд Шие, алғашқы фантастикалық шығармаларының бірінде, Тормен және басқа скандинавиялық құдайлармен кездеседі. Суретшілер де Торды суреттер мен мүсіндерде бейнеледі, соның ішінде Генри Фузелидің 1780 жылғы "Тор Мидгард жыланына шабуыл жасайды" картинасы; Герман Эрнст Фрёндтың 1821–1822 жылғы Тор мүсіні; Б. Э. Фогельбергтің 1844 жылғы Тордың мәрмәр мүсіні; Мартен Эскил Вингедің 1872 жылғы "Тордың алыптармен күресі" картинасы; К. Эренбергтің 1883 жылғы "Один, Тор және Магни" суреті; Вильгельм Раншиштың 1901 жылғы "Вальхалла" жинағындағы Э. Доплердің бірнеше суреттері ("Тор"; "Тор және Мидгард жыланы"; "Тор Хрунгнирмен күреседі"; "Тор Þrym гигант ретінде келіншектің киімін киеді"; "Тор Химмерде"; "Тор Скримирде"; "Тор Вимур өзенін кешіп өтеді"); Ж. К. Доллманның 1909 жылғы "Тор мен тау" және "Сиф пен Тор" суреттері; Г. Поппенің "Тор" картинасы; Э. Поттнердің 1914 жылғы "Тордың көлеңкесі" суреті; Х. Наттердің Тордың мәрмәр мүсіні; және Х. К. Артманның "Балғаның қайтарылуы" (1977) бойынша У. Брембердің суреттері. Тор сондай-ақ PGM 17 Thor зымырасының аты болып табылады. 1962 жылы американдық комикс суретшісі Джек Керби, Marvel Comics редакторы Стэн Ли және оның інісі Ларри Либер комикс кітабында Торды супербатыр ретінде бейнелейтін "Journey Into Mystery" сериясын құрды. Бұл нұсқада Тор сақалды емес, сары шашты болып суреттелген. Жылдамдағаннан кейін журналға "Асгард әңгімелері" (Tales of Asgard) қосымша бөлімі қосылды, онда Кирби скандинавиялық мифологиядан әңгімелерді суреттеді; ақырында журналдың атауы "Тор" болып өзгертілді. Ли мен Кирби Торды өздерінің супербатырлар командасы "Аңсатушылардың" (Avengers) негізін қалаушы мүшесі ретінде енгізді. Торды Марвел кино әлемінде австралиялық актер Крис Хемсворт сомдады, ол "Тор", "Аңсатушылар", "Тор: Қараңғы әлем", "Аңсатушылар: Ультрон дәуірі", "Доктор Стрэндж", "Топ Тор", "Тор: Рагнарок", "Аңсатушылар: Шеңбер соғысы", "Аңсатушылар: Соңғы ойын" және "Тор: Махаббат және Күн күркірі" фильмдерінде ойнады. Тор басқа баспагерлердің комикс кітаптарында да кездеседі. "Savage Dragon" комикстерінде Тор жамандық күші ретінде бейнеленген. Нил Гейманның "Sandman" комиксінде Тор кішкентай тоffee балғамен ойнайтын клоун ретінде көрсетілген. 2013 жылы сипатталған Тордың батыр шымтезегі (Scutisorex thori) – Конго Демократиялық Республикасына тән шымтезек түрі. Ол және оның туыс түрі – батыр шымтезегі (Scutisorex somereni) – өзара байланысқан омыртқалары бар жалғыз сүтқоректілер түрі. Команда құдайдың күшпен байланысы болғандықтан, оны Тордың атымен атады. Америкалық автор Рик Риорданның фантастикалық романдары, Дисней Гиперион баспасында жарық көрді, "Кэмп жартылай қан хроникалары" және сол автордың "Кейн хроникалары" сериясымен байланысты. Нил Гейманның "Американ құдайлары" және "Скандинавия мифологиясы" кітаптарында да Тор бейнеленген. 2020 жылдың қаңтар айында Netflix стриминг қызметі "Ragnarok" сериалын шығарды. Сериалда Магне Сейер атты оқушы Тордың күштерін алады және Норвегияны ластап, адамдарды өлтіретін алыптармен күреседі. Netflix екінші маусымды 2021 жылдың 27 мамырында шығарды. Тор/Магне рөлін Дэвид Стакстон сомдады. Тор сондай-ақ бірнеше бейнеойындарда да кездеседі. 2002 жылғы Ensemble Studios ойынында "Age of Mythology", Тор – үш негізгі құдайлардың бірі. Санта Моника студиясының 2018 жылғы "God of War" видеоойынында Тор жиі еске алынады, ал оның ұлдары Магни мен Моди екіншілік қарсыластар болып табылады. Ойыншы белгілі бір қиындық шарттарын орындаса, Тор негізгі сюжет желісінің соңында пайда болады. Ол 2022 жылы жарық көрген "God of War Ragnarök" ойынының жалғасында Райан Херст сомдаған негізгі қарсыластың рөлін ойнайды. Тор Ubisoft компаниясының 2020 жылғы "Assassin's Creed Valhalla" ойынында да еске алынады, онда Mjölnir сияқты оның заттарын табуға болады және оларды ойыншы шайқаста қолдана алады. Тор сондай-ақ үшінші тұлғадан көп ойыншылы онлайн-сайыс аренасы "Smite" ойынындағы ойналатын құдайлардың бірі.