Кіріспе

Жер бетіндегі төрт қоңыржай маусымның бірі. Көктем, сондай-ақ көктем деп те аталады, қыстан кейін және жаздан бұрын келетін төрт қоңыржай маусымның бірі. Көктемнің әртүрлі техникалық анықтамалары бар, бірақ осы терминнің жергілікті қолданылуы жергілікті климатқа, мәдениеттерге және дәстүрлерге байланысты өзгереді. Солтүстік жарты шарда көктем болса, Оңтүстік жарты шарда күз болады, және керісінше. Көктемгі (немесе жазғы) күн мен түннің теңесуі кезінде күндіз бен түндің ұзақтығы шамамен он екі сағатқа тең болады, маусым өте келе күндіз ұзарады, ал түн қысқарады, маусымның (Солтүстік жарты шарда) маусым айында және (Оңтүстік жарты шарда) желтоқсан айында жазғы күн тоғысына дейін. Көктем мен "көктем" сөздері маусымды ғана емес, қайта жаралу, жаңару, жаңғырту, тірілу және өсу идеяларын да білдіреді. Субтропикалық және тропикалық аймақтардағы климатты құрғақ немесе ылғалды, муссондық немесе циклондық сияқты басқа маусымдармен сипаттаған дұрыс. Әртүрлі мәдениеттерде маусымдарға еуропалық терминдерге сәйкес келмейтін жергілікті аттар берілуі мүмкін.

Этимология

Онлайн-этимологиялық сөздікке сәйкес, "көктем" маусымын білдіретін сөз 14 ғасырдағы "көктем уақыты" және "жылдың көктемі" сияқты тіркестерден шыққан. Бұл қолданыс "секіру немесе пайда болу әрекеті немесе уақыты; алғашқы пайда болу; бастау, туу, көтерілу немесе шығу" мағынасын білдіретін ежелгі есімнен туындаған. "Көктем" сөзі жалпы алғанда орта ағылшын тіліндегі springen және көне ағылшын тіліндегі springan арқылы пайда болған. Бұл сөздер "көтерілу" немесе "атқылау" мағынасын білдіретін етістіктер (мысалы, қазіргі неміс тіліндегі springen 'секіру') және бастапқыда маусыммен байланысты болмаған деп саналады. Бұлардың бәрі протогерман тіліндегі *sprenganan сөзінен бастау алады.

Метеорологиялық есептеу

Метеорологтар көбінесе көптеген климаттық аймақтарда төрт маусымды анықтайды: көктем, жаз, күз және қыс. Бұл маусымдар ай сайынғы орташа температура көрсеткіштерімен анықталады, әр маусым үш күнтізбелік айға созылады. Ең жылы үш ай жаз деп есептеледі, ең суық үш ай – қыс, ал олардың арасындағы кезең көктем мен күз болып бөлінеді. Сондықтан метеорологиялық көктем әр аймақта әртүрлі күндері басталуы мүмкін. АҚШ және Ұлыбританияда көктем наурыз, сәуір және мамыр айларында басталады. Ирландияда, ирланд күнтізбесіне сәйкес, көктем көбінесе ақпан, наурыз және сәуір айлары деп белгіленеді. Швецияда метеорологтар көктемнің басталуын 24 сағаттық орташа температураның жеті күн қатарынан 0 градустан жоғары көтерілген алғашқы күні деп анықтайды, демек, мерзімі ендік және биіктікке байланысты өзгереді (бірақ 15 ақпаннан бұрын емес, 31 шілдеден кейін емес). Австралияда, Жаңа Зеландияда, Оңтүстік Африкада және Бразилияда көктем айлары қыркүйек, қазан және қараша айлары болып саналады.

Астрономиялық және күн есептеу

Солтүстік жарты шарда (Германия, АҚШ, Канада және Ұлыбритания сияқты елдерде) күн санағы дәстүрлі түрде күн және тең күнмен әр маусымның ортасын көрсетеді. Дегенмен, астрономиялық көктемгі тең күн (19 мен 21 наурыз аралығында) жаздың басталуы ретінде қарастырылуы мүмкін, ал жазғы күн (шамамен 21 маусымда) жаздың бірінші күні деп белгіленеді. Күн санағы бойынша көктем 1 ақпаннан басталып, 1 мамырда жаздың бірінші күніне дейін созылады. Ал жазғы және қысқы күн тоқыраулары астрономиялық санақта маусымның басталуы емес, сәйкесінше жаз бен қыс аралығы деп белгіленеді. Парсы мәдениетінде көктемнің бірінші күні – бірінші айдың бірінші күні (Фарвардин деп аталады), ол 20 немесе 21 наурызда басталады. Дәстүрлі қытай күнтізбесінде «көктем» маусымы Личунь (3-5 ақпан) күндерінен басталып, ортасы Чунфэн (20-22 наурыз) болып табылады және Лися (5-7 мамыр) күні аяқталады. Сол сияқты, кельт дәстүрі, күн сәулесі мен түскі күннің күшіне негізделген, көктемді ақпан айының басында (Имболк немесе Кандлемасқа жақын) бастап, мамыр айының басына дейін (Белтане) жалғастырады. Сент-Патрик күні (17 наурыз) көктемнің ортасы деп есептеледі. Рим Республикасының соңғы ғалымы Маркус Теренций Варро көктемді Февраль Идінен (7 ақпан) 7 күн бұрыннан Май Идіне (8 мамыр) 8 күн бұрынға дейін созылатын деп анықтаған. Үндістанда көктемгі маусым наурыз және сәуір айларында болады, орташа температурасы шамамен 32°C. Үндістанның кейбір халқы, әсіресе Карнатака штатында, көктемде Угади мерекесінде жаңа жылды тойлайды.

Экологиялық есептеу

Көктемнің басталуы әрқашан нақты күнтізбелік даталармен анықталмайды. Көктемнің фенологиялық немесе экологиялық анықтамасы биологиялық көрсеткіштерге байланысты, мысалы, түрлі өсімдіктердің гүлдеуі, жануарлардың белсенділігі және микрофлораның өркендеуіне қолайлы температураға жеткен топырақтың ерекше иісі. Бұл көрсеткіштер, сондай-ақ көктемнің басталуы жергілікті климатқа және нақты бір жылдың ауа-райына қарай өзгеріп отырады. Англияда, Уэльсте және Солтүстік Ирландияда Ұлттық сенім қоры #BlossomWatch кампаниясын жүргізеді, ол адамдарды гүлдердің суреттерін бөлісіп, маусымның басталуын білдіретін алғашқы белгі ретінде пайдалануға шақырады. Кейбір экологтар жылды алты маусымға бөледі. Көктемнен өзге, экологиялық санау қысқы (қыс) және көктемгі (көктем) маусымдардың арасындағы ертерек, жазға дейінгі (алғашқы көктем) маусымды анықтайды. Бұл кезде қар әлі ерімеген кезде крокус сияқты ең төзімді гүлдер ғана гүлдейді.

Карнавал

Карнавалды көптеген христиандар дүние жүзінде Ұлы оразаға (Пасхаға дейінгі, жексенбі күндерін қоспағанда 40 күн) дейін тойлайды. Көптеген адамдар үшін бұл жаңа жылдың алғашқы көктемгі мерекесі болып табылады.

Құтқарылу мейрамы

Пасха – христиан діни жылнамасының ең маңызды мейрамы. Христиандар Исаның (оның айыпталғаннан кейін екі күн өткен соң) "үшінші күні" өлгеннен қайта тірілгеніне сенеді және осы қайта тірілуді Ұлы жұмадан екі күн өткен Пасха күні тойлайды. Соңғы кешкі ас – Пасха Седері болғандықтан, Пасха күні Пасханың басталуынан кейінгі алғашқы жексенбі ретінде есептеледі. Бұл көбінесе (төменде Пасха туралы қараңыз) көктемгі күн мен түннің теңелуінен кейінгі алғашқы толық айдан кейінгі алғашқы жексенбіге сәйкес келеді. Пасха күні 22 наурыз бен 25 сәуір аралығында (Шығыс және Шығыс православие шіркеулері үшін Юлиан күнтізбесі бойынша Грегориан күнтізбесінде 4 сәуір мен 8 мамыр аралығында) өзгеріп отырады. Осы мерекеде балалар Пасха жұмыртқаларын іздейді.

Бірінші мамыр

1 мамыр – көптеген мемлекеттік мерекелердің күні. Көптеген елдерде Мамыр күні Халықаралық жұмысшылар күні немесе Еңбек күні деп белгілі, ол еңбек қозғалысының әлеуметтік және экономикалық жетістіктерін тойлайды. Мереке ретінде осы күннің тамыры ежелгі заманға дейін жетеді және ол қазіргі заманға дейін жеткен көптеген дәстүрлермен байланысты болуы мүмкін. Осы дәстүрлердің көптегені Мамыр күнінің тоқсандық күн болуымен байланысты, яғни (көбінесе тойланатын Солтүстік жарты шарда) көктемгі күн мен түннің теңелуі мен жазғы күн тоғысуы арасында шамамен ортасында орналасқан. Кельт мәдениетінде бұл күн көктемнің аяқталуын және жаздың басталуын білдірген.

Құтқарылу мейрамы

Құтқарылу мерекесі Нисан айының 15-ші күні басталады, бұл әдетте Григориан күнтізбесі бойынша наурыз немесе сәуір айларына сәйкес келеді, сол күні солтүстік жартышарда көктемгі күн мен түн теңелгеннен кейін толық ай болады. Дегенмен, көктемгі күн мен түн теңелуден кейін келетін ауыспалы айлардың болуына байланысты, Құтқарылу мерекесі кейде көктемгі күн мен түн теңелуден кейінгі екінші толық айда басталады, мысалы 2016 жылы болғандай. Еврейлер бұл мерекені Торадағы Шығу кітабында баяндалғандай, Мысыр құлдығынан босағанын еске алу үшін тойлайды. Құтқарылу мерекесінде Седер кезінде желетін қоян еті мен арпа сияқты тағамдар көктем маусымында қолжетімді болумен байланысты. Бұл мерекеде балалар Седер кезінде Төрт сұрақтан сұрайды, ал содан кейін афикоман іздейді.

Барлық құтты мерекелер

Батыс христиандық маусым, барлық қасиеттілер күнінің алдындағы кеш (Хэллоуин), барлық қасиеттілер күні және барлық жандар күнін қамтиды, Оңтүстік жарты шарда көктемде тойланады.