БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (UNEP) – экологиялық мәселелерді шешуде жетекші ұйым. Климат өзгеруі, экосистемалар, тұрақты даму мақсаттарына көмек көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
БҰҰ-ның қоршаған орта мәселелеріне бағытталған агенттігі
Agency of the United Nations focused on solving environmental issues
Біріккен Ұлттар Ұйымының қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰЖЖ) БҰҰ жүйесіндегі қоршаған орта мәселелеріне жауап беруді үйлестіруге жауапты. Ол 1972 жылғы маусымда Стокгольмде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының адам және орта туралы конференциясынан кейін, алғашқы директоры Морис Стронг құрған. Бағдарламаның мандаты – климаттың өзгеруі, теңіз және құрлықтағы экожүйелерді басқару, жасыл экономикалық даму сияқты кең ауқымды мәселелер бойынша көшбасшылықты қамтамасыз ету, ғылыми зерттеулер жүргізу және шешімдер әзірлеу болып табылады. Бұл ұйым халықаралық экологиялық келісімдерді әзірлейді, экологиялық ғылымды жариялайды және насихаттайды, сондай-ақ ұлттық үкіметтерге экологиялық мақсаттарға жетуге көмектеседі. БҰҰ Даму тобының мүшесі ретінде БҰҰЖЖ әлемге 17 Тұрақты даму мақсатына қол жеткізуге көмектесуді мақсат етеді. БҰҰЖЖ Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция (БАК), сынап бойынша Минамата конвенциясы, Базель, Роттердам және Стокгольм конвенциялары, Көшпенді түрлер туралы конвенция және Құрып кету қаупі төнген жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (СИТЕС) сияқты көптеген көпжақты экологиялық келісімдер мен зерттеу ұйымдарының хатшылықтарын ұйымдастырады. 1988 жылы Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым мен БҰҰЖЖ Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссияны (ҮОК) құрды. БҰҰЖЖ Глобалдық қоршаған ортаны қорғау қорының (ГҚҚ) және Монреаль протоколын іске асыру жөніндегі көпжақты қордың бірнеше іске асырушы агенттіктерінің бірі болып табылады. БҰҰЖЖ кейде «БҰҰ қоршаған орта» деген баламалы атауды қолданады. Агенттіктің бас кеңсесі Найробиде (Кения) орналасқан.
The United Nations Environment Programme (UNEP) is responsible for coordinating responses to environmental issues within the United Nations system. It was established by Maurice Strong, its first director, after the United Nations Conference on the Human Environment in Stockholm in June 1972. Its mandate is to provide leadership, deliver science and develop solutions on a wide range of issues, including climate change, the management of marine and terrestrial ecosystems, and green economic development. The organization also develops international environmental agreements; publishes and promotes environmental science and helps national governments achieve environmental targets. As a member of the United Nations Development Group, UNEP aims to help the world meet the 17 Sustainable Development Goals. UNEP hosts the secretariats of several multilateral environmental agreements and research bodies, including The Convention on Biological Diversity (CBD), The Minamata Convention on Mercury, The Basel, Rotterdam and Stockholm Conventions, The Convention on Migratory Species and The Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES), among others. In 1988, the World Meteorological Organization and UNEP established the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). UNEP is also one of several Implementing Agencies for the Global Environment Facility (GEF) and the Multilateral Fund for the Implementation of the Montreal Protocol. UNEP sometimes uses the alternative name UN Environment. The headquarters of the agency is in Nairobi, Kenya.
Тарих
1970 жылдары әлемдік деңгейде қоршаған ортаны басқару қажеттілігі, әсіресе дамушы елдер тарапынан толығымен қабылданбады. Кейбіреулер кедей елдер үшін қоршаған орта мәселелері басымдыққа ие емес екенін айтты. Канадалық дипломат Морис Стронг көптеген дамушы елдердің үкіметтерін осы мәселені басымдыққа қоюға көндірді. Нигериялық профессор Адебайо Адедеджинің айтуынша: «Мырза Стронг өзінің адалдығы арқылы, даму деңгейіне қарамастан, бұл мәселеде бәріміздің үлкен мүдделі екенімізді анық көрсетті». Халықаралық Еңбек Ұйымы, Тамақ және Ауыл шаруашылығы Ұйымы және Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы сияқты ұйымдарды дамытқаннан кейін, 1972 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам және орта туралы конференциясы (Стокгольм конференциясы) өтті. Конференцияда ластану, теңіз флорасы және фаунасы, ресурстарды қорғау, қоршаған ортаның өзгеруі және табиғи және биологиялық өзгерістерге байланысты апаттар сияқты әртүрлі тақырыптар талқыланды. Конференция нәтижесінде Адам және орта туралы декларация (Стокгольм декларациясы) қабылданды және кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы (ЮНЕП) деп аталған қоршаған ортаны басқару органы құрылды. ЮНЕП Бас Ассамблеяның 2997 қаулысымен құрылды. Бас кеңсе Найробиде, Кенияда орналасты, онда 300 қызметкер, оның ішінде әртүрлі салалардағы 100 маман жұмыс істеді, ал бес жылдық қоры 100 миллион АҚШ долларынан асты. Ол кезде АҚШ 40 миллион доллар, ал қалғанын 50 басқа ел үлестірді. 2002 жылы құрылған «Еркіндік үлесінің индикативтік шкаласы» ЮНЕПті қолдаушылар санын арттыруға бағытталған. ЮНЕП-тің барлық бағдарламаларына қатысты қаржы БҰҰ-ға мүше мемлекеттер тарапынан еркіндікпен төленеді. ЮНЕП бағдарламаларының негізгі көзі – ЮНЕП елдерінің барлығы инвестиция салатын Қоршаған орта қоры. Бас кеңсе орналасқан жері бойынша үлкен дау туды, дамыған елдер Женева қаласын, онда бірнеше басқа БҰҰ кеңселер орналасқан, ал дамушы елдер Найробиді қалаған, себебі бұл Оңтүстік жартышарда орналасқан алғашқы халықаралық ұйым болар еді. Бастапқыда Мехико, Нью-Дели және Каир де бас кеңсе болуға үміттенеді, бірақ олар Найробиді қолдау үшін бас тартты. 2000 жылы Кембриджде орналасқан және IUCN демеушілігімен жұмыс істейтін Дүниежүзілік табиғатты сақтауды мониторингтеу орталығы ЮНЕП құрамына кірді.
In the 1970s, the need for environmental governance at a global level was not universally accepted, particularly by developing nations. Some argued that environmental concerns were not a priority for nations in poverty. The leadership of Canadian diplomat Maurice Strong convinced many of the developing nations' governments that they needed to prioritize this issue. In the words of Nigerian professor Adebayo Adedeji: "Mr. Strong, through the sincerity of his advocacy, soon made it clear that all of us, irrespective of the stage of our development, have a large stake in the matter." After developing organisations such as the International Labour Organization, the Food and Agriculture Organization and the World Health Organization, the 1972 United Nations Conference on the Human Environment (the Stockholm Conference) was convened. In this conference various topics were discussed such as pollution, marine life, protection of resources, environmental change, and disasters relating to natural and biological change. This conference resulted in a Declaration on the Human Environment (Stockholm Declaration) and the establishment of an environmental management body, which was later named the United Nations Environment Program (UNEP). UNEP was established by General Assembly Resolution 2997. Headquarters were established in Nairobi, Kenya, with a staff of 300, including 100 professionals in a variety of fields, and with a five year fund of more than US$100 million. At the time, US$40 million were pledged by the United States and the remainder by 50 other nations. The 'Voluntary Indicative Scale of Contribution' established in 2002 has the role to increase the supporters of the UNEP. The finances related to all programs of UNEP is voluntarily contributed by Member states of the United Nations. The Environmental Fund, which all nations of UNEP invest in, is the core source of UNEP's programs. The location of the headquarters proved to be a major controversy, with developed countries preferring Geneva, where several other UN offices are based, while developing countries preferred Nairobi, as that would be the first international organization headquartered in the Global South. At first, Mexico City, New Delhi, and Cairo were also competing to be the headquarters, but they pulled out to support Nairobi. In 2000, the World Conservation Monitoring Centre, based in Cambridge and sponsored by IUCN, became part of UNEP.
Атқарушы директор
1972 жылдың желтоқсан айында БҰҰ Бас Ассамблеясы Морис Стронгты БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі басшылықтың алғашқы директоры етіп бірауыздан сайлады. Ол сондай-ақ 1972 жылғы Адам және қоршаған орта туралы БҰҰ конференциясының және 1992 жылғы Жер саммитінің бас хатшысы болды. Бұл лауазымды 17 жыл (1975–1992) Мостафа Камал Толба атқарып, экологиялық мәселелерді жаһандық ой-өріс пен іс-қимылдың алдына шығаруға зор үлес қосты. Оның басшылығымен БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасының ең үлкен жетістігі – 1987 жылғы озон қабатын қорғау жөніндегі тарихи келісім – Монреаль протоколы жасалды. Одан кейін Елизавета Даудесвелл (1992–1998), Клаус Төпфер (1998–2006), Ахим Штайнер (2006–2016) және Эрик Солхейм (2016–2018) осы қызметті атқарды. Эрик Солхеймнің отставкасынан кейін 2018 жылдың қарашасында ЮНЕП атқарушы директорының міндетін уақытша атқарушы Джойс Мсуя қызметке кірісті. Осы тағайындамаға дейін ол ЮНЕП атқарушы директорының орынбасары болған. 2019 жылдың ақпан айында БҰҰ бас хатшысы Антониу Гутерриш Ингер Андерсенді ЮНЕП атқарушы директоры етіп тағайындады.
In December 1972, the UN General Assembly unanimously elected Maurice Strong to be the first head of UN Environment. He was also secretary general of both the 1972 United Nations Conference on the Human Environment and the Earth Summit (1992). The position was then held for 17 years (1975–1992) by Mostafa Kamal Tolba, who was instrumental in bringing environmental considerations to the forefront of global thinking and action. Under his leadership, UN Environment's most widely acclaimed success—the historic 1987 agreement to protect the ozone layer—the Montreal Protocol was negotiated. He was succeeded by Elizabeth Dowdeswell (1992–1998), Klaus Töpfer (1998–2006), Achim Steiner (2006–2016), and Erik Solheim (2016–2018). UNEP's acting executive director, Joyce Msuya, took office in November 2018 following the resignation of Erik Solheim. Prior to that appointment, she was UNEP's deputy executive director. Inger Andersen was appointed executive director of UNEP by UN secretary general António Guterres in February 2019.
Қоршаған орта ассамблеясы
БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі ассамблеясы – БҰҰ Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасының басқару органы болып табылады. 2012 жылы Басқару кеңесін алмастыру үшін құрылған, қазіргі таңда 193 мүшесі бар және екі жыл сайын өтеді.
The United Nations Environment Assembly is UNEP's governing body. Created in 2012 to replace the Governing Council, it currently has 193 members and meets every two years.
Сыйлық беру бағдарламалары
Қоршаған орта саласындағы ең үздік жұмыстарды мойындау үшін бірнеше марапаттау бағдарламасы құрылған. Global 500 Roll of Honour 1987 жылы басталып, 2003 жылы аяқталды. Оның 2005 жылғы жалғасы, «Жердің чемпиондары» және осыған ұқсас «Жердің жас чемпиондары» марапаттары жыл сайын кәсіпкерлерге, ғалымдарға, саясаткерлерге, жас дағдылы мамандарға, сондай-ақ өз аймақтарындағы ресурстар мен қоршаған ортаға маңызды оң әсер ететін жеке тұлғалар мен ұйымдарға табыс етіледі.
Several awards programs have been established to recognize outstanding work in the environmental field. The Global 500 Roll of Honour was initiated in 1987 and ended in 2003. Its 2005 successor, Champions of the Earth, and a similar award, Young Champions of the Earth, are given annually to entrepreneurs, scientists, policy leaders, upcoming talent, individuals and organizations who make significant positive impacts on resources and the environment in their areas.
Өңірлік теңіздер бағдарламасы
1974 жылы құрылған бұл бағдарлама мұхиттар мен теңіздерді аймақтық деңгейде қорғау мақсатындағы әлемдегі жалғыз заңды бағдарлама болып табылады. 143-тен астам ел өңірлік теңіздер конвенциялары мен іс-қимыл жоспарлары аясында құрылған 18 аймақтық бағдарламаға қатысады, олардың 14-і Хельсинки конвенциясы, Осло демпингі конвенциясы, Барселона конвенциясы немесе Бухарест конвенциясы сияқты халықаралық заңды конвенциялармен бекітілген. RSCAP-қа Кариб теңізі, Шығыс Азия теңіздері, Шығыс Африка аймағы, Жерорта теңізі бассейні, Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағы, Батыс Африка аймағы, Каспий теңізі, Қара теңіз аймағы, Солтүстік-шығыс Тынық мұхиты аймағы, Қызыл теңіз және Аден шығанағы, ROPME теңіз аймағы, Оңтүстік Азия теңіздері, Оңтүстік-шығыс Тынық мұхиты аймағы, Тынық мұхиты аймағы, Арктика аймағы, Антарктика аймағы, Балтық теңізі және Солтүстік-шығыс Атлант мұхиты аймағы кіреді. Әр бағдарлама бірдей теңізді бөлісетін елдерден тұрады және осы теңізді аймақтық деңгейде басқарады. Бағдарламаларды хатшылықтар немесе аймақтық үйлестіру бөлімдері мен аймақтық қызмет орталықтары басқарады. БҰҰҚҚ теңіздерді қорғау үшін білім беру және оқыту арқылы халықаралық конвенцияларды ілгерілетеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасының (БҰҰҚҚ/ЖӨБ) Жерорта теңізі іс-қимыл жоспары 1975 жылы Өңірлік теңіздер бағдарламасы аясындағы алғашқы аймақтық іс-қимыл жоспары ретінде құрылды.
Established in 1974, this is the world's only legal programme for the purpose of protecting the oceans and seas at the regional level. More than 143 countries participate in 18 regional programmes established by the Regional Seas Conventions and Action Plans, with 14 of them underpinned by legally binding international conventions, such as the Helsinki Convention, the Oslo Dumping Convention, the Barcelona Convention or the Bucharest Convention. The RSCAPs include the Caribbean region, East Asian seas, East African region, Mediterranean Basin, Pacific Northwest region, West African region, Caspian Sea, Black Sea region, Northeast Pacific region, Red Sea and Gulf of Aden, ROPME Sea Area, South Asian seas, Southeast Pacific region, Pacific region, Arctic region, Antarctic region, Baltic Sea, and Northeast Atlantic region. Each programme consists of countries which share the same sea and manages this sea at the regional level. The programmes are controlled by secretariats or Regional Coordinating Units and Regional Activity Centers. UNEP protects seas by promoting international conventions through education and training. The Mediterranean Action Plan of the United Nations Environment Programme (UNEP/MAP) was established in 1975 as the first regional action plan under the Regional Seas Programme.
Реформа
2007 жылы Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық топтың төртінші бағалау есебі жарияланғаннан кейін, Франция президенті Жак Ширак ұсынған және 46 ел қолдаған Париж шақыруы БҰҰ Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасын (ЮНЕП) жаңа және күштірек «Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта ұйымымен» алмастыруға шақырды, ол Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының үлгісінде құрылатын еді. Аталған 46 елдің ішінде Еуропалық Одаққа кіретін мемлекеттер болды, бірақ жылыжай газдарын ең көп шығаратын АҚШ, Сауд Арабиясы, Ресей және Қытай кірмеді. 2012 жылдың желтоқсанында Рио+20 саммитінен кейін, БҰҰ Бас Ассамблеясының ЮНЕП-ті «күшейту және жаңарту» және оның басқару органының барлық мемлекеттердің қатысуын қамтамасыз ету туралы шешімі бекітілді.
Following the 2007 publication of the Intergovernmental Panel on Climate Change Fourth Assessment Report, the Paris Call for Action, presented by French president Jacques Chirac and supported by 46 countries, called for the UNEP to be replaced by a new and more powerful "United Nations Environment Organization", to be modeled on the World Health Organization. The 46 countries included the European Union nations, but notably did not include the United States, Saudi Arabia, Russia, and China, the top four emitters of greenhouse gases. In December 2012, following the Rio+20 Summit, a decision by the General Assembly of the United Nations to "strengthen and upgrade" the UNEP and establish universal membership of its governing body was confirmed.
Қаржыландыру
Еуропалық инвестициялық банк және Біріккен Ұлттар Ұйымының қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы 2015 жылы «Барлығы үшін тұрақты энергия» деп аталатын Біріккен Ұлттар Ұйымының жобасына көмек көрсету мақсатында Жаңартылатын энергияның тиімділік платформасын (ЖЭТП) құрды. ЖЭТП 2015 жылы Біріккен Корольдіктің Бизнес, энергетика және өнеркәсіптік стратегия департаменті басқаратын Халықаралық климаттық қаржыландыру бастамасынан 67 миллион доллар, ал 2018 жылы 128 миллион доллар қаржымен құрылды. ЖЭТП Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африкадағы кем дегенде екі миллион адамның энергияға қолжетімділігін арттыруды бес жылдық мақсат етіп қойды. Осы уақытқа дейін Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африканың 13 еліндегі жаңартылатын энергия жобаларына шамамен 45 миллион доллар инвестиция салынды. Жобаларда күн және су энергиясы сияқты энергия түрлері қолданылуда.
The European Investment Bank and the United Nations Environment Programme created the Renewable Energy Performance Platform (REPP) in 2015 to assist a United Nations project dubbed Sustainable Energy for All. Renewable Energy Performance Platform was established with $67 million from the United Kingdom's International Climate Finance initiative, administered by the Department for Business, Energy and Industrial Strategy, in 2015, and $128 million in 2018. REPP was established with a five year goal of improving energy access for at least two million people in Sub Saharan Africa. It has so far invested around $45 million to renewable energy projects in 13 countries in Sub Saharan Africa. Solar power and hydropower are among the energy methods used in the projects.
Қаржыландырудың күрделілігі
2018 жылдың қыркүйегінде БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасының (ЮНЕП) атқарушы директоры Эрик Солхеймге қатысты бірқатар шағымдар туды, оның ішінде Кенияның Найроби қаласындағы бас кеңсесінен тыс жерде тым көп күн өткізгендігі де бар еді. Осының салдарынан Эрик Солхейм отставкаға кетті. Шағымдардан кейін бірнеше донор елдері өздерінің қаржылық көмектерін кері тартып алды, соның ішінде Нидерланд үкіметі де, жезөкшелік мәселесі шешілгенге дейін ЮНЕП-ке 8 миллион доллар көлеміндегі қаржыны ұстап тұратынын мәлімдеді. Швеция мен Дания да қаржыландыруды тоқтатты. Норвегия халықаралық қатынастар институтының өкілі бұл қаржыны тоқтатудың бұрын-соңды болмаған жағдай екенін айтты.
In September 2018, a series of allegations were made against the executive director of the UNEP, Eric Solheim, at that time, including excessive number of days spent outside the headquarters in Nairobi, Kenya. As a result, Eric Solheim resigned. Several donor countries withdrew their donation in the aftermath of the allegation, including the Dutch government who announced it would withhold $8 million in funding to UNEP until nepotism issues were resolved. Sweden and Denmark stopped funding as well. A spokesman for the Norwegian Institute of International Affairs said the freezing of funds was probably unprecedented.