Кіріспе
Шешім Рио саммиті, 1992
Agenda 21 – БҰҰ-ның тұрақты дамуға қатысты міндетті емес іс-қимыл жоспары. Ол 1992 жылы Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында өткен Жер саммитінде (БҰҰ-ның қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясы) қабылданған. Бұл БҰҰ, басқа көпжақты ұйымдар және әлемдегі жеке үкіметтерге жергілікті, ұлттық және жаһандық деңгейде іске асыруға болатын іс-қимылдардың күн тәртібі. Agenda 21 бастамасының маңызды мақсаты – әрбір жергілікті өкіметтің өзінің жергілікті Agenda 21 жоспарын әзірлеуі. Оның бастапқы мақсаты 2000 жылға дейін жаһандық тұрақты дамуға қол жеткізу болды, ал "21" саны – бастапқыда ХХІ ғасырға қойылған мақсатты білдіреді.
Даму және эволюция
"21-ші күн тәртібінің" толық мәтіні 1992 жылғы 13 маусымда Рио-де-Жанейрода өткен БҰҰ Қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясында (Жер саммиті) жарияланды, онда 178 үкімет бағдарламаны қабылдауға дауыс берді. Соңғы мәтін 1989 жылдан басталып, екі апталық конференцияда аяқталған жобалау, кеңесу және келіссөздердің нәтижесі болды.
Рио+5 (1997)
1997 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы «Күн тәртібі-21» (Рио +5) жолындағы жағдайды бағалау үшін арнайы сессия өткізді. Ассамблея прогресті «тең емес» деп мойындады және жаһанданудың күшеюі, табыстардағы айырмашылықтың ұлғаюы және әлемдік экологиялық жағдайдың нашарлауы сияқты маңызды тенденцияларды анықтады. Бас Ассамблеяның жаңа қаулысы (S 19/2) одан әрі шаралар қабылданатынын мәлімдеді.
Рио+10 (2002)
Жоханнесбург іске асыру жоспары, Тұрақты даму жөніндегі әлемдік саммитте (Жер саммиті 2002) келісілген, БҰҰ-ның 21-күн тәртібін «толыққанды іске асыруға» және Мыңжылдық даму мақсаттарына, сондай-ақ басқа да халықаралық келісімдерге қол жеткізуге деген міндеттемесін бекітті.
Мәдениеттің 21-ші күн тәртібі (2002)
Мәдениет туралы бірінші Дүниежүзілік қоғамдық кездесу 2002 жылы Бразилияның Порто Алегре қаласында өткізілді. Онда жергілікті мәдени саясаттар үшін нұсқаулар әзірлеу идеясы туды, бұл қоршаған орта үшін "21-ші күн тәртібі" болғанмен салыстыруға болады. Олар "21-ші күн тәртібінің" әртүрлі тармақтарына енгізіліп, G8 елдерінен басталатын кең ауқымды қосалқы бағдарламалар арқылы іске асырылатын болады.
Рио+20 (2012)
2012 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты даму жөніндегі конференциясында қатысушылар "Біз қалаған болашақ" деп аталған қорытынды құжатында 21-ші күн тәртібіне деген ұстанымдарын қайта растады. Конференцияға 180 елдің басшылары қатысты.
Тұрақты даму саммиті (2015)
2030 жылға арналған күн тәртібі, сондай-ақ Тұрақты даму мақсаттары деп те аталады, 2015 жылы БҰҰ-ның Тұрақты даму саммитінде қабылданған мақсаттар жиынтығы. Ол 21-ші күн тәртібінде қойылған барлық мақсаттарды қабылдап, тұрақты дамудың негізі ретінде қайта бекітеді, "Біз Рио декларациясының қоршаған орта және даму туралы барлық принциптерін қайта растаймыз" дейді. Рио құжатынан бастапқыда қойылған мақсаттарға қосымша, жалпы саны 17 мақсатқа келісім жасалды, олар 21-ші күн тәртібінің негізгі ұғымдары – адамдар, планета, өркендеу, бейбітшілік және серіктестік айналасында топтасқан.
Іске асыру
Тұрақты даму жөніндегі комиссия тұрақты даму мәселелері бойынша жоғары деңгейдегі платформа болып табылады және 21-ші күн тәртібін іске асыру жөніндегі саммиттер мен сессияларды дайындау комитетінің қызметін атқарды. БҰҰ-ның тұрақты даму бөлімі Комиссияның хатшылығы қызметін атқарады және 21-ші күн тәртібінің шеңберінде жұмыс істейді. Мүше мемлекеттер тарапынан іске асыру ерікті сипатта қалады, ал оның қабылдануы мемлекеттер арасында әртүрлі болды.
Жергілікті деңгейде
"21-ші күн тәртібінің" іске асырылуы халықаралық, ұлттық, аймақтық және жергілікті деңгейлердегі шара-шаруаларды қамтитын болды. Кейбір ұлттық және штаттық үкіметтер заң арқылы немесе ұсыныс ретінде жергілікті билік органдарына құжаттың 28-тарауында ұсынылғандай, жоспарды жергілікті деңгейде іске асыру үшін қадамдар жасауды тапсырды. Бұл бағдарламалар көбінесе "Жергілікті 21-күн тәртібі" немесе "LA21" деп аталады. Мысалы, Филиппинде жоспар "Филиппиннің 21-күн тәртібі" (PA21) деп белгіленген. 1990 жылы құрылған ICLEI – Тұрақтылық үшін жергілікті билік органдары тобының қазіргі мүшелері 88 елдің 1000-нан астам қаласы, кенті және округінен құралған және ол "21-күн тәртібін" іске асырудың үлгісі ретінде кеңінен танылған. Еуропа "21-күн тәртібін" ең жақсы қабылдап, ең көп іске асырған континент болып шықты. Мысалы, Швецияда Швецияның оңтүстік-шығысындағы төрт кішкентай және орташа муниципалитет "Жергілікті 21-күн тәртібінің" (LA21) процесін бес жыл бойы зерттеу үшін таңдалды.
Өңірлік деңгейлер
БҰҰ Экономикалық және әлеуметтік істер департаментінің тұрақты даму жөніндегі бөлімі 21-ші күн тәртібін қабылдау бойынша әр елдің прогресін бақылап, бағалайды және осы есептерді өз веб-сайтында жариялайды. Рио+10 есебінде әлемнің 113 еліндегі 6400-ден астам жергілікті басқару органы жергілікті 21-ші күн тәртібінің (LA21) іс-шараларына қатысқаны анықталды, бұл бес жылдан кем уақыт ішінде үш еседен астам өсімді құрады. Осы жергілікті басқару органдарының 80%-ы, яғни 5120-сы Еуропада орналасқан. Бір немесе бірнеше LA21 процестері жүргізіліп жатқан елдердің саны айтарлықтай артты.
Австралия
Австралия 21-қадамдар жоспарына қол қойған ел, ал оның 88 қаласы 21-қадамдар жоспарын әлемдік деңгейде ілгерілететін ICLEI ұйымының мүшесі. Австралияның мүшелігі АҚШ-тан кейін екінші орында тұр.
Африка
Африка елдері «21-ші күн тәртібінің» маңыздылығын жоғары бағалайды және көпшілігі оған қол қойған. Бірақ қолдау көбінесе әр елдің ерекше экологиялық мәселелерімен тығыз байланысты; мысалы, 2002 жылы Намибия президенті Сэм Нухома 2002 жылғы Жер саммитінде «21-ші күн тәртібін» сақтаудың маңыздылығын айтып, жартылай шөлейтті ел ретінде Намибияның Біріккен Ұлттар Ұйымының шөлейттенумен күрес жөніндегі конвенциясына (БҰҰКК) үлкен мән беретінін атап өтті. Сонымен қатар, жергілікті ақпарат құралдарында «21-ші күн тәртібі» туралы жергілікті деңгейде аз мәлімет кездеседі. ICLEI мүшесі – Сахара аймалынан оңтүстік Африка елдерінің ірі муниципалитеттері ғана. Солтүстік Африка елдерінің «21-ші күн тәртібіне» қатысуы Таяу Шығыс елдеріне ұқсас: көпшілігі қол қойған, бірақ жергілікті билік деңгейінде тиісінше қабылдамаған. Сахара аймалынан оңтүстік және Солтүстік Африка елдерінің «21-ші күн тәртібі» жайлы есептері көбінесе толыққанды жазылмаған. Ал Оңтүстік Африканың «21-ші күн тәртібіне» қатысуы қазіргі Еуропа деңгейімен салыстырылады, 21 қала ICLEI мүшесі және ұлттық үкімет тарапынан қолдауға ие.
Құрлық теориясы
Оңшыл Джон Берч қоғамы "21-ші күн тәртібін" жеке адамның бостандығын жою және жалғыз әлемдік үкімет құру мақсатымен жасырылған, экологиялық қозғалыс кейпіндегі қастандық деп сипаттады. Белсенділер БҰҰ-ның міндетті емес қарарының "адамзатты экологиялық тоталитарлық режимге бағындырудың негізгі құралы" екеніне сенді. Глен Бек "21-ші күн тәртібі" әлем халқының санын 85%-ға азайтуға бағытталған "қарсылық" құлпынау екенін ескертті.