Кіріспе

Халықаралық ұйым

Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) – табиғатты қорғау және табиғи ресурстарды тұрақты пайдалану саласында жұмыс істейтін халықаралық ұйым. 1948 жылы құрылған IUCN табиғат әлемінің жағдайы және оны сақтау үшін қажетті шаралар бойынша әлемдік саясатты қалыптастырушы құрылға айналды. Ол деректерді жинау және талдау, зерттеулер жүргізу, далалық жобаларға қатысу, әсер ету және білім берумен айналысады. IUCN-нің миссиясы – «әлемдегі қоғамдарға табиғатты сақтауда ықпал етуге, көмектесуге және оны ынталандыруға, сондай-ақ табиғи ресурстарды пайдаланудың теңдік пен экологиялық тұрақтылыққа негізделгенін қамтамасыз етуге» бағытталған. Соңғы онжылдықтарда IUCN өз қызметін экологиялық қорғаудан асырып, жобаларына тұрақты даму мәселелерін де енгізді. IUCN табиғатты қорғауды қолдау үшін халықты жұмылдыруды мақсат етпейді. Ол үкіметтерге, бизнеске және басқа да мүдделі тараптарға ақпарат пен кеңес беру арқылы, сондай-ақ серіктестіктер құру арқылы олардың іс-қимылына әсер етуге тырысады. Ұйым көбінесе әлемдегі түрлердің сақталу жағдайын бағалайтын және қауіп төнген түрлердің Қызыл тізімін жариялайтын жұмысымен танымал. Төрт жыл сайын IUCN Дүниежүзілік табиғатты қорғау конгресін өткізеді, онда IUCN мүшелері ұсынымдарға дауыс беру арқылы жаһандық табиғатты қорғау күнтәртібін белгілейді және қарарлар қабылдау және IUCN бағдарламасын бекіту арқылы хатшылықтың жұмысын бағыттайды. IUCN Біріккен Ұлттар Ұйымында байқаушы және консультативтік мәртебеге ие және табиғатты қорғау және биологиялық әртүрлілік саласындағы бірнеше халықаралық конвенцияларды іске асыруға қатысады. Ол Дүниежүзілік табиғат қоры мен Дүниежүзілік табиғатты қорғау мониторингі орталығын құруға атсалысты. Бұрын IUCN-нің табиғат мүддесін жергілікті халықтардың мүддесінен жоғары қоюы сынға түскен. Соңғы жылдары бизнес секторымен жақын байланысы дау тудырды. IUCN 1948 жылы құрылған. Алғашқыда ол Халықаралық табиғатты қорғау одағы (1948–1956) деп аталды, ал кейін Дүниежүзілік табиғатты қорғау одағы (1990–2008) болып белгілі болды.

Тарих

Тарих бөліміндегі ақпарат көбінесе Холдгейт, М. 1999 ж. «Жасыл желі: әлемдік табиғатты қорғау одағы». Earthscan басылымына негізделген. Бөлімнің әрбір абзасына қатысты пайдаланылған беттерге сілтеме тақырыптан кейін қосымша берілген. Егер абзастағы ақпарат басқа дереккөздерден алынған болса, мәтінде жеке сілтеме көрсетіледі.

Құру

IUCN 1948 жылы 5 қазанда Францияның Фонтенбло қаласында құрылды, онда ЮНЕСКО-ның ықпалымен үкіметтер мен табиғатты қорғау ұйымдарының өкілдері Халықаралық табиғатты қорғау одағын (IUPN) құру туралы ресми актіге қол қойды. Жаңа ұйымды құру туралы бастама ЮНЕСКО-дан, әсіресе оның бірінші бас директоры, британдық биолог Джулиан Хакслиден шықты. Құрылған кезде IUCN табиғатты қорғаудың барлық спектріне назар аударатын жалғыз халықаралық ұйым болды (құстарды қорғау жөніндегі халықаралық ұйым, қазіргі BirdLife International, 1922 жылы құрылған еді).

Алғашқы жылдары: 1948-1956

IUCN адам ортасы жөніндегі БҰҰ конференциясын дайындау жұмысына ресми түрде қатысқан аздаған экологиялық ұйымдардың бірі болды (Стокгольм, 1972). Стокгольм конференциясы нәтижесінде үш жаңа халықаралық конвенция жасалды, олардың жобалау мен іске асырылуына IUCN қатысты: Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы конвенция (1972). IUCN ЮНЕСКО-мен бірге Дүниежүзілік мұра туралы конвенцияны әзірледі және бастапқыда табиғат жөніндегі ресми кеңесші орган ретінде қатысты. [8] CITES – жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (1974). IUCN – қол қойған тарап, ал CITES хатшылығы бастапқыда IUCN-де орналастырылған. Рамсар конвенциясы – халықаралық маңызы бар сулы-батпақты жерлер туралы конвенция (1975). Хатшылық әлі күнге дейін IUCN штаб-пәтерінен басқарылады. IUCN БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау жөніндегі бағдарламасы (UNEP) -мен әлемдегі табиғатты қорғауды жүйелі түрде тексеруді қамтамасыз ету туралы келісімге келді. Осыдан түскен табыс, WWF арқылы өсіп келе жатқан кірістермен бірігіп, 1948 жылдан бері алғаш рет ұйымның қаржылық жағдайына жағымды өзгеріс әкелді. Осы кезеңде IUCN-нің дамушы елдерге көбірек ұнауға тырысқан консервацияға қатысу тәсілі біртіндеп өзгерді.

Дүниежүзілік табиғат қорғау стратегиясы 1975-1985

Жазу процесі және қатысты БҰҰ агенттіктерімен болған талқылаулар IUCN-дегі ой-өрістің кеңеюіне және табиғатты қорғау үшін адамның қатысуын толығымен шектеудің тиімсіздігіне көз жеткізуге алып келді. 1982 жылы IUCN дайындаған Дүниежүзілік Табиғат Хартиясы осы стратегияны іске асырды және Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясымен қабылданды. 1980 жылы IUCN және WWF Швейцарияның Гланд қаласындағы жаңа ортақ кеңсеге көшті. Бұл WWF-пен жақын ынтымақтастықтың бастауы болды, бірақ 1985 жылы WWF өзінің бұрын IUCN жүргізіп келген далалық жобаларын өз бақылауына алуды шешкен кезде IUCN мен WWF арасындағы тығыз байланыс үзілді. Тұрақты даму және аймақтық ерекшеліктер: 1985 жылдан бүгінгі күнге дейін. 2004 жылы алғашқы IUCN Жеке Секторды Тарту Стратегиясы жасалды (Кеңестің C/58/41 шешіміне жауап ретінде). Бизнес және Биоәртүрлілік Бағдарламасының ең маңыздысы – IUCN-нің 2007 жылы Shell International энергетикалық компаниясымен бастаған бес жылдық ынтымақтастығы. IUCN 2005 жылдан бері энергия үнемдеу материалдарын қолдану арқылы ең аз энергия тұтыну және көміртегі шығарылымын жоққа шығаруға қатысып келеді, бұл материалдарды Джулиус Наттердің ізбасарлары Жан-Люк Сандоз жасады. Бүгінде Бизнес және Биоәртүрлілік Бағдарламасы стратегиялық бағытты белгілеуді, IUCN-нің жалпы тәсілдерін үйлестіруді және барлық бизнес-ынтымақтастықтарының институционалдық сапасын қамтамасыз етуді жалғастыруда. Бағдарлама Бизнесті Тарту Стратегиясының IUCN-нің жаһандық тақырыптық және аймақтық бағдарламалары арқылы іске асырылуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ IUCN-нің алты комиссиясының жұмысына бағыт-бағдар беруге көмектеседі.

Табиғатқа негізделген шешімдерді қолдау: 2009 жылдан бүгінгі күнге дейін

Табиғатқа негізделген шешімдер (NbS) климаттың өзгеруі, азық-түлік қауіпсіздігі немесе табиғи апаттар сияқты қоғамдық мәселелерді шешу үшін экологиялық жүйелерді және олардың қызметтерін пайдаланады. Экологиялық ғылымдар мен табиғатты қорғау саласында NbS тұжырымдамасының пайда болуы, IUCN және Әлемдік банк сияқты халықаралық ұйымдар климаттың өзгеруіне бейімделу және оның салдарымен күресу үшін дәстүрлі инженерлік шешімдерге (мысалы, толқын қорғағыш қабырғалар) сүйенудің орнына, экологиялық жүйелермен жұмыс істеуге бағытталған шешімдерді іздеуімен байланысты. Бұл, тұрақты өмір ахуалын жақсартуға және табиғи экологиялық жүйелер мен биологиялық әртүрлілікті қорғауға мүмкіндік береді. 2016 жылғы IUCN Әлемдік табиғатты сақтау конгресінде IUCN мүшелері табиғатқа негізделген шешімдердің анықтамасы бойынша келісімге келді. Сондай-ақ, мүшелер үкіметтерді климаттың өзгеруіне қарсы күрестің стратегияларына табиғатқа негізделген шешімдерді қосуға шақырды.

Тіршілік ету орындары мен түрлері

IUCN бүкіл әлем бойынша тіршілік ортасын және түрлерді сақтау жобаларын жүзеге асырады. Ол IUCN қауіпті түрлердің Қызыл тізімін және IUCN экожүйелердің Қызыл тізімін жариялайды. Экожүйелердің IUCN Қызыл тізімі жергілікті, ұлттық, аймақтық және жаһандық деңгейлерде қолданылады. IUCN-ның негізгі мақсаты – ұлттық саябақтар мен басқа да қорғалатын аумақтардың жаһандық желісін кеңейту және мұндай аумақтардың тиімді басқарылуын ынталандыру. Ол ерекше мұхиттар мен теңіздік орталарды күшейтілген қорғауға бағытталған.

Іскерлік серіктестіктер

IUCN өңірлік, ұлттық және халықаралық деңгейде табиғи ресурстарды тұрақты пайдалануды ілгерілету үшін корпоративтік сектормен серіктестіктер бағдарламасын кеңейтіп дамытуда.

Ұлттық және халықаралық саясат

Ұлттық деңгейде IUCN үкіметтерге ұлттық биологиялық әртүрлілік саясатын әзірлеуге көмектеседі. Халықаралық деңгейде IUCN биологиялық әртүрлілік туралы конвенция, CITES және Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенция сияқты экологиялық конвенцияларға кеңес береді. Ол ЮНЕСКО-ға табиғи дүниежүзілік мұра туралы кеңес береді. Оның Біріккен Ұлттар Ұйымында ресми аккредиттелген тұрақты бақылаушы миссиясы бар.

Ұйымдастыру құрылымы

Ұйым ретінде IUCN үш құрамдас бөліктен тұрады: мүше ұйымдар, алты ғылыми комиссия және хатшылық.

Мүшелер

IUCN мүшелері – мемлекеттер, үкіметтік органдар, халықаралық үкіметтік емес ұйымдар, ұлттық үкіметтік емес ұйымдар және жергілікті халықтар ұйымдары. 2017 жылы IUCN-ның 1400 мүшесі болды. Мүшелер өзара ынтымақтастықты дамыту үшін ұлттық немесе аймақтық комитеттер құра алады. 2016 жылы 62 ұлттық комитет және 7 аймақтық комитет болды. Білім беру және коммуникация жөніндегі комиссия (CEC): IUCN және одан әрі кеңірек қорғау қауымдастығындағы коммуникация, оқу және білімді басқару. Экологиялық, экономикалық және әлеуметтік саясат жөніндегі комиссия (CEESP): биологиялық түрлерді сақтау және оларды тұрақты пайдаланудың экономикалық және әлеуметтік факторлары. Дүниежүзілік экологиялық құқық жөніндегі комиссия (WCEL): жаңа құқықтық ұғымдар мен құралдарды әзірлеу және қоғамның қоршаған ортаны қорғау және тұрақты даму үшін экологиялық заңды қолдану мүмкіндігін арттыру. Экожүйелерді басқару жөніндегі комиссия (CEM): табиғи және өзгертілген экожүйелерді басқаруға бағытталған интеграцияланған экожүйелік тәсілдер. Түрлерді сақтау жөніндегі комиссия (SSC): түрлерді сақтаудың техникалық аспектілері және жойылу қаупі төнген түрлерге қатысты іс-шаралар. SSC-нің мамандандырылған топтары жойылып бара жатқан түрлерді қалпына келтіру жоспарларын әзірлейді, бұл жоспарлар түрлерді сақтау стратегиясын анықтау үшін қолданылады. Қорғалатын аумақтар жөніндегі әлемдік комиссия (WCPA): құрлық және теңіз қорғалатын аумақтарының желісін құру және тиімді басқару. Климаттық дағдарыс комиссиясы: 2021 жылы құрылды.

Хатшылық

IUCN-нің бас кеңсесі Швейцарияның Гланд қаласында орналасқан. Директор басқаратын сегіз аймақтық кеңсе өздерінің тиісті аумақтарында IUCN бағдарламасын іске асырады. 1980 жылдан бері IUCN 50-ден астам елде кеңселер ашты.

Ықпал

IUCN ең ықпалды табиғатты қорғау ұйымдарының бірі саналады және Дүниежүзілік табиғат қоры (WWF) мен Дүниежүзілік ресурстар институты (WRI) бірге БҰҰ және бүкіл әлемде экологиялық ұйымдардың ықпалының күшеюіне ықпал ететін маңызды күш ретінде қарастырылады. Ол үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдардың жаһандық желісін құрды, IUCN комиссияларына сарапшыларды тартты, халықаралық келісімдер мен үкіметаралық ұйымдармен тығыз байланыс орнатты және халықаралық бизнеспен серіктестіктерді кеңейтті. IUCN ұйымдастырған Дүниежүзілік табиғатты қорғау конгресі мен Дүниежүзілік парктері конгресі – табиғатты қорғау саласындағы ұйымдар мен жеке тұлғалардың ең ірі жиыны болып табылады. Кейбір мамандардың пікірінше, IUCN табиғатты қорғаудың мәнін анықтауда маңызды рөл атқарады. IUCN-ның қауіп төнген түрлердің және экожүйелердің қызыл тізімі қай түрлер мен табиғи аймақтарды қорғауға басымдық беру керектігін анықтайды. Қорғалған және сақталған аумақтардың жасыл тізімі және IUCN қорғалған аумақтар санаты жүйесі арқылы IUCN қорғалған аумақтардың басқарылуына әсер етеді.

Сын

IUCN табиғаттың қажеттіліктерін адамдардың қажеттіліктерінен басым тұтады, экономикалық факторларды және жергілікті халықтар мен жерді дәстүрлі түрде пайдаланатын басқа да адамдардың мүдделерін назарға алмайды деген пікірлер айтылды. 1980-жылдарға дейін IUCN қорғалатын аймақтардан адамдарды шығаруды көздейтін "Yellowstone үлгісін" қолдады. Серенгети ұлттық паркі мен Нгоронгоро қорығынан масаи халқының қуылғаны осы тәсілдің ең белгілі мысалы болып табылады. 2012 жылғы Дүниежүзілік табиғатты қорғау конгресін Оңтүстік Кореяның Чеджу аралында өткізу туралы шешімі де жергілікті тұрғындар мен халықаралық экологиялық белсенділердің әскери база құрылысына қарсы наразылықтарына байланысты дау тудырды.

Жарияланымдар

IUCN табиғатты қорғау және тұрақты дамуға қатысты көптеген басылымдар, есептер, нұсқаулар мен деректер базасын (соның ішінде Global Invasive Species Database) қамтиды. Ол жыл сайын 100-ден астам кітаптар мен маңызды бағалаулар, сондай-ақ жүздеген есептер, құжаттар мен нұсқауларды жариялайды немесе бірлесіп жазады. 2015 жылы IUCN-ның 76 мақаласы рецензияланған ғылыми журналдарда жарияланды. 2014 жылдың 12 қарашасында Сиднейде өткен IUCN Дүниежүзілік парктерінің конгресінде жарияланған есепке сәйкес, әлемдегі 209 000 табиғат қорғау аймағы жердің жалпы ауданының 15,4 пайызын құрайды. Бұл 2010 жылы Жапонияда өткен Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конвенцияда әлем елдері келісімге келгеннен бері 2020 жылға дейін Жер бетіндегі құрлықтың 17 пайызын және мұхиттың 10 пайызын қорғауға жасалған қадам.