Кіріспе
Бұрынғы австралиялық саяси партия (1931–1945)
қызметін тоқтатқан ірі партия
the defunct major party
Біріккен Австралия партиясы (БАП) 1931 жылы құрылған және 1945 жылы таратылған австралиялық саяси партия болды. Партия сол кезде төрт федералдық сайлауда жеңіске жетті, көбінесе Құрлық партиясымен коалиция құрып билік жүргізді. Ол екі премьер-министрді ұсынды: Джозеф Лайонс (1932–1939) және Роберт Мензис (1939–1941). UAP 1931 жылы Австралияның Еңбек партиясының бөлінуінен кейін құрылды. Алты консервативті Еңбек партиясының депутаты партиядан шығып, Ұлы депрессия кезінде Скуллин үкіметінің қаржылық саясатына наразылық білдірді. Тасманияның бұрынғы премьері Джозеф Лайонс басшылығымен, бұл депутаттар бастапқыда тәуелсіздер ретінде отырды, бірақ кейін Ұлттық партиямен бірігіп, біріккен оппозиция құруға келісті. Лионс халық арасындағы танымалдылығы үшін жаңа партияның басшысы болып тағайындалды, ал бұрынғы Ұлттық партияның көшбасшысы Джон Латэм оның орынбасары болды. Ол UAP-ті 1931 жылғы федералдық сайлаудағы сәтті жеңіске жеткізді, онда партия Өкілдер палатасында абсолютті көпшілікті қамтамасыз етіп, өздігінен үкімет құра алды. 1934 жылғы сайлаудан кейін UAP Құрлық партиясымен коалиция құрды және 1937 жылғы сайлауда үкіметте қалды. 1939 жылдың сәуір айында Лайонс қайтыс болғаннан кейін UAP Роберт Мензиесті жаңа басшысы етіп сайлады. Бұл Құрлық партиясының коалициядан шығуына әкелді, бірақ 1940 жылдың наурыз айында жаңа коалициялық келісімге қол жеткізілді. 1940 жылғы сайлауда парламентте ешкім көпшілікке ие болмады, нәтижесінде екі тәуелсіз депутаттың қолдауымен азшылық үкіметі құрылды. 1941 жылдың тамызында Мензис Құрлық партиясының көшбасшысы Артур Фадденнің пайдасына премьер-министр лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Фадден сенімсіздік дауысынан кейін 40 күн ғана өмір сүрді, содан кейін Джон Кертин басқаратын Еңбек үкіметі билікке келді. Фадден оппозицияның көшбасшысы қызметін жалғастырды, ал Билли Хьюз Мензиестің орнына UAP басшысы болды. Хьюз 1943 жылғы сайлаудан кейін отставкаға кетті, ал Мензис UAP басшысы және оппозицияның көшбасшысы ретінде қайтадан сайланды. UAP 1945 жылдың ақпанында оның мүшелері жаңа Австралия либералдық партиясына қосылған кезде парламенттік партия ретінде өмір сүруін тоқтатты. Қазіргі Біріккен Австралия партиясының бұрынғы партиямен ешқандай байланысы немесе қатысы жоқ.
Өмірбаян
Жозеф Лайонс өзінің саяси мансабын Австралияның Еңбек партиясының саясаткері ретінде бастады және Тасманияның премьер-министрі болып қызмет етті. 1929 жылы Лайонс Австралия Федералды Парламентіне сайланды және премьер-министр Джеймс Скуллиннің Еңбек кабинетінде қызмет етті. 1930 жылы Лайонс қазынашылықтың міндетін атқарушы болды және Ұлы депрессиямен күресу үшін үкіметтің стратегиясын келіссөздер арқылы анықтауға көмектесті. Скуллин Лондонға уақытша кеткен кезде, Лайонс және міндетін атқарушы премьер-министр Джеймс Фентон Еңбек кабинетімен және фракциясымен экономикалық саясат бойынша келіспеушіліктерге ұшырады, сондай-ақ Премьер-министрдің жоспары, Лэнгтің Еңбек партиясы, Ұлттық банк және британдық кеңесші Отто Нимейер ұсынған түрлі бағдарламалармен күресті. Денсаулық сақтау министрі Франк Ансти Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Джек Лэнгтің қарыз төлеуден бас тартуын қолдағанда, Лайонс дәстүрлі қаржылық басқаруды жақтады. 1931 жылы Еңбек партиясы Тед Теодорды қазынашылыққа қайта тағайындағанда, Лайонс және Фентон кабинеттен кетіп қалды.
Қор
UAP 1931 жылы Лейбористік партиядан шыққан оппозициялықтар мен консервативтік коалицияның Австралиядағы Ұлы депрессиямен күресу үшін Лейбористік партия мүшелері ұсынған радикалды экономикалық бағдарламаға жауап ретінде құрылды. Лайонс пен Фентонның Скуллин Лейбористік үкіметінің экономикалық саясатына қарсылығы «Топ» немесе «Алтылық» деп белгілі болған, қоғамда беделді Мельбурн тұрғындарының қолдауын алды. Оларға қор брокері Станифорт Рикетсон, сақтандыру компаниясының президенті Чарльз Артур Норрис, металлург және кәсіпкер Джон Майкл Хиггинс, жазушы Амброз Пратт, штаттың бас прокуроры Роберт Мензис және сәулетші Кингсли Хендерсон кірді. 1931 жылдың 13 наурызында парламентте, әлі де Лейбористік партияның мүшесі болса да, Лайонс Скуллин Лейбористік үкіметіне қарсы сенімсіздік білдіру туралы ұсынысты қолдады. Содан кейін Лайонс, Фентон және тағы төрт оңшыл Лейбористік партия депутаты – Мозес Габб, Аллан Гай, Чарльз Макграт және Джон Прайс – Скуллин үкіметінің экономикалық саясатына наразылық білдіріп, Лейбористік партиядан кетті. Алты Лейбористік партиядан шыққан оппозициялықтың бесеуі – Габбты қоспағанда – «Австралия үшін барлығы» лигасын құрып, оппозициялық қатарға өтті. 7 мамырда «Австралия үшін барлығы» лигасы, Ұлттық оппозиция (бұрын Джон Лэтам басқарған) және бұрынғы премьер-министр Билли Хьюздің Австралия партиясы (1929 жылы Стенли Брюстің Ұлттық үкіметін құлатуы үшін партиядан шығарылған бұрынғы Ұлттық партия мүшелерінің тобы) бірігіп, UAP құрды. Жаңа партияға бұрынғы Ұлттық партия мүшелері басым болғанымен, Лайонс жаңа партияның басшысы болып сайланды, осылайша Лэтамның орынбасары ретінде Оппозиция жетекшісі атанды. Ол UAP көпшілік үкіметінің басшысы болып тағайындалды. UAP бастапқыда Эрл Пейджтің Ел партиясымен ескі коалицияны жаңартуды жоспарлады, өйткені өз күшімен көпшілік орындарға жете алмады. Алайда, Оңтүстік Австралиядағы UAP мен Ел партиясының орнына құрылған Төтенше жағдай комитетінен сайланған бес депутат UAP партиялық фракциясына қосылды, бұл UAP-қа екі орындық аз ғана көпшілікті қамтамасыз етті. Пейджпен келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін Лайонс тек UAP үкіметін құрды. 1934 жылы UAP алты орыннан айырылып, Лайонсты толыққанды коалиция құру үшін Ел партиясын үкіметке қабылдауға мәжбүр етті. Лайонс үкіметі оппозицияда уәде еткен консервативтік экономикалық саясатты ұстанды және 1930 жылдардағы жаһандық экономиканың жақсаруынан саяси үлкен пайда көріп, осылайша үкіметтің беделін арттырды.
Депрессияға қарсы әрекет
Лионс «Премьерлер жоспарының» қатал экономикалық шараларын қолдады, дәстүрлі фискалдық саясатты ұстанды және Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының премьер-министрі Джек Лэнгтің шетелдегі қарыз төлемдерін тоқтату туралы ұсыныстарын қабылдамады. Лионстың алғашқы сайлаудағы жеңісінен кейін Австралия тарихындағы маңызды оқиға болды – NSW премьер-министрі Джек Лэнг шетелдегі штаттық қарыздар бойынша пайыз төлеуден бас тартты. Лион үкіметі араласып, қарыздарды төледі, содан кейін қаржылық келісімдерді күшімен орындау туралы заң қабылдады, төленген ақшаны қайта алу үшін. Бұл қадамды тойтаруға тырысып, Лэнг штаттық мекемелерге барлық түсімдерді үкіметтік банк шоттарына емес, тікелей Қаржы министрлігіне аударуды бұйырды. Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы, сэр Филипп Гейм, Лэнг штаттық аудит заңын бұзып, заңсыз әрекет жасады деген негізде араласып, Лэнг үкіметін қызметтен босатып, олар 1932 жылғы кезекті сайлауда үлкен сүрінуге ұшырады. Австралия қарыз және несие дағдарысымен бірге Ұлы депрессияға енді. Сидней институтының авторы Энн Хендерсонның сөзіне сүйенсек, Лион «бюджетті теңестіру, бизнеске арналған шығындарды төмендету және сенімді қалпына келтіру қажеттігіне» берік сенді. Лион кезеңі Австралияға «тұрақтылық пен соңғы нәтижеде өсім-өркендеу» сыйлады, Ұлы депрессияның қыр-сыры мен Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы арасында. Еңбекақы төмендетілді және өнеркәсіптік тарифтік қорғау сақталды, бұл 1930 жылдарда шикізат бағасының төмендеуімен бірге Австралия экономикасының басты жұмыс берушісі ретінде ауыл шаруашылығынан өндіріске көшуге әкелді. Одақтық үкіметтің қорғаныс және қару-жарақ өндірісіне салған инвестициялары осы өзгерісті бекітті. Лион Австралияның экспорттық өнімдерін жаңғыртуды экономикалық жағдайды жақсартудың кілті деп есептеді. Австралия валютасының құнсыздануы сауда балансын жақсартуға көмектесті. Тарифтер елдік партия мен Біріккен Австралия партиясы арасындағы келіспеушіліктердің бірі болды. Елдік партия фермерлерге арналған шығындарды арттыратын жоғары тарифтерге қарсы болды, ал БАП өндірушілердің қолдауына ие болды, олар тарифтерді жақтады. Сондықтан Лион өзін «қорғаушы» ретінде танытуға қуанды. Австралия 1932 жылғы Империялық экономикалық конференциядан кейін британдық империя тауарларына тарифтік жеңілдіктер беруге келісті. Лион үкіметі шығындарды ынталандыру үшін пайыздық ставкаларды төмендетті.
Соғысқа дайындық
Қорғаныс мәселелері Еуропадағы фашизмнің және Азиядағы әскери Жапонияның күшеюімен қатар қоғамдық өмірде маңыздырақ бола бастады. UAP батыс елдерінің жұмсарту саясатын көбінесе қолдады, бірақ UAP-тің тәжірибелі министрі Билли Хьюз ерекше жағдайды құрады. Ол 1935 жылы жарық көрген «Австралия және бүгінгі соғыс» атты кітабында Австралияның алдағы соғысқа дайындықсыз екенін көрсетіп, үкіметті ұятқа қалдырды. Хьюз отставкаға кетуге мәжбүр болды, бірақ Лайонс үкіметі қорғаныс бюджетін үш есеге арттырды. 1939 жылдың 7 сәуірінде, Екінші дүниежүзілік соғыстың қауіпті бұлттары Еуропа мен Тынық мұхиты үстінде жиналғанда, Джозеф Лайонс Австралияның премьер-министр болып қайтыс болған тұңғыш басшысы атанды. Ол Канберрадан Сиднейге, Тасманиядағы үйіне, Жасыл жексенбіге бара жолда жүрек талмасына ұшырады және Сиднейдегі ауруханада көп ұзамай қайтыс болды. UAP-тің вице-президенті Роберт Мензиз наурыз айында коалицияның ұлттық сақтандыру жоспарын іске асыра алмағанын айтып, отставкаға кетті. UAP-тің вице-президенті болмағандықтан, генерал-губернатор лорд Гоури UAP Лайонстың орнын басатын адамды таңдағанға дейін Country Party-нің жетекшісі сэр Эрл Пейджді уақытша тағайындады. Пейдж Мензиздің басшылығымен жұмыс істеуден бас тартты, бұл UAP-ті азшылық үкіметіне айналдырды. Премьер-министр лауазымынан басқа, Мензис қазынашылық қызметін де атқарды. Бірінші Мензис министрлігіне қартайған бұрынғы премьер-министр Билли Хьюз және болашақ премьер-министр Харольд Холт кірді. Мензис парламенттік комиссия арқылы ұлттық сақтандыру мәселесін қарауға тырысты, бірақ сәтті болмады. Оның үкіметі ресми коалицияда болмаса да, Country Party Еңбек партиясынан гөрі UAP үкіметін қолдағандықтан, билікте қала берді. Австралия Коммунистік партиясы (АКП) соғысқа қарсы болды және Австралияның соғыс күшін әлсіретуге тырысты. Мензис Францияның құлауынан кейін 1940 жылы АКП-ны тыйым салды, бірақ 1941 жылы Гитлер келісімнен бас тартып, КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін Сталин одақтас күштерге қосылуға мәжбүр болды. КСРО Гитлердің соғыс машинасының салдарынан ең көп зардап шекті, нәтижесінде Австралиядағы Коммунистік партия соғыстың басындағы жағымсыз беделін жоғалтты. 1940 жылдың қыркүйегінде өткен жалпы сайлауда Еңбек партиясы көп дауыс жинады, ал UAP-Country Party коалициясы көпшілігін жоғалтты. Олар Артур Коулс және Александр Уилсон сияқты екі тәуелсіз депутаттың қолдауымен ғана билікте қала алды. UAP–Country Party коалициясы мен Еңбек партиясы әрқайсысы 36 орынға ие болды. Халықаралық жағдайдың қауіпті екенін ескере отырып, сайлауды өткізуден қашынбақ болған генерал-губернатор лорд Гоуридің ықпалымен Коулс пен Уилсон Еңбек партиясын қолдады. Гоури 1941 жылдың 7 қазанында Кертинді премьер-министр етіп тағайындады. Мензис биліктен кеткеннен кейін және қарт Хьюз уақытша басшы ретінде қарастырылғандықтан, UAP мүшелері жаңа лауазымдарға таласты.
Партияның жойылуы
1941 жылға дейінгі өмірінің сегіз айын үкіметте өткізгеннен кейін, UAP оппозициядағы рөлге дайын емес еді. Куртин халыққа танымал көшбасшы болып шықты, ол 1941 жылдың желтоқсан айында Жапония соғысқа кіргеннен кейін жапондықтардың басып кіру қаупіне қарсы ұлтты біріктірді. Тіпті, биліктегі үкіметтің соғыс кезіндегі артықшылықтарын ескерсек те, Лейбористік үкімет өзінің алдыңғысына қарағанда тиімдірек болды, ал Фадден мен Хьюз Куртинді жеңе алмады. 1943 жылғы федералды сайлауға қатысты бұйрықтар шығарылған кезде Коалиция дерлік параличке ұшырады, сайлауда ауыр жеңіліске ұшырап, бүкіл ел бойынша тек 23 орынға дейін азайтты, оның ішінде UAP үшін 14 орын болды. Бұл сайлаудағы жеңілістен кейін Мензис UAP басшылығына қайта оралды, ал Фадден оған оппозиция басшысы лауазымын да тапсырды. Алайда, он жыл бұрынғы Ұлттық партияның жағдайы сияқты, партия мен оның ұйымы енді өмірден безгендей көрінді, әсіресе Жаңа Оңтүстік Уэльсте. UAP филиалдары сайлаулар арасында бейбір күйде қалатын, ал оның саясаткерлері бизнес пен қаржы ұйымдарынан алатын үлкен қаржылық көмекке тәуелділіктерінен зардап шеккен болып есептелді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте партия Демократиялық партияны құру үшін Достастық партиясымен бірікті, ал келесі жылы ол Либералдық-демократиялық партиямен бірікті. Квинсленд штатындағы филиал Квинсленд халық партиясына сіңірілді. Мензис UAP енді өміршең емес екеніне және оны алмастыру үшін жаңа антилейбористік партия құру қажеттігіне көз жеткізді. Ол UAP-тің ауыстырылуын қалайтынын білдіретін құпиялық меморандумды таратты:
"Біріккен Австралия партиясы" деген атау толығымен ұмытылды. Ол енді ештеңе білдірмейді. Менің өзімнің сайлау округімдегі ең мықты қолдаушыларымның көптегені партиямен ешқандай қатысы болмауды қалайды. [ ] Жаңа партияны жаңа атаумен құру үшін, менің ойымша, сайлауға дейін соңғы алты айда пайда болған жаңа топтар мен қозғалыстардың барлығы қазіргі жағдайға наразылықты білдіретінін мойындау маңызды. [ ] Келесі сайлауға дейінгі уақыт енді азайып барады! 1945 жылдың 31 тамызында UAP жаңадан құрылған Австралия либералдық партиясына сіңірілді, оның басшысы Мензис болды. Жаңа партияда бұрынғы UAP мүшелері басым болды; бірнеше ерекшеліктерді ескермегенде, UAP партиясының отырысы Либералдық партияның отырысына айналды. Либералдық партия австралиялық саясаттағы басым оңшыл партияға айналды. 1946 жылғы сайлауда Лейбористерге алғашқы жеңіліске ұшырағаннан кейін Мензис жаңа лейбористік емес коалицияны (Либералдық және Отандас партияларының) 1949 жылғы сайлауда жеңіске жеткізді, бұл Куртиннің ізбасары Бен Чифли басқаратын Лейбористік үкіметті жеңді. Коалиция рекордтық 23 жыл бойы билікте болды.
Сайлау нәтижесі
Сайлау Орындықтары +/- Дауыстар % Рангы Үкімет басшысы 1931 34 1,145,083 36.1 1-ші Көпшілік үкімет Джозеф Лайонс 1934 6 1,170,978 32.9 1-ші Көпшілік үкімет Джозеф Лайонс 1937 0 1,214,526 33.7 2-ші Көпшілік үкімет Джозеф Лайонс 1940 5 1,171,788 30.2 2-ші Азшылық үкімет Роберт Мензиес 1943 9 927,049 22.5 2-ші Оппозиция Билли Хьюз Ескерту: Біріккен Австралия партиясы 1931 жылы Оңтүстік Австралияда кандидаттар тіркемеді. Оңтүстік Австралияның Төтенше жағдайлар комитеті Еңбек партиясына қарсы басты күш болды, бірақ сол тудың астында сайланған бес депутат сайлаудан кейін парламенттік UAP-ке қосылды.
Note: the United Australia Party did not run candidates in South Australia in 1931. The Emergency Committee of South Australia was the main anti Labor party, but five MPs elected under that banner joined the parliamentary UAP after the election.
Партия басшылары
+ Лидер № Лидер (туған–өлген жылдары) Портрет Сайлау округі Қызметке кірген күні Қызметтен кеткен күні Премьер-министр 1 Джозеф Лайонс (1879–1939) Вилмот, Тас. 7 мамыр 1931 7 сәуір 1939 (қызметте қайтыс болды) Скуллин (1929–1932) Өзі 2 Роберт Мензиес (1894–1978) Куйонг, Вик. 18 сәуір 1939 (сайланды; үшінші раунд) 9 қазан 1941 Пейдж (1939) Өзі Фэдден (1941) 3 Билли Хьюз (1862–1952) Солтүстік Сидней, Жаңа Оңтүстік Уэльс 9 қазан 1941 (сайланды; екінші раунд) 22 қыркүйек 1943 Куртин (2) Роберт Мензиес (1894–1978) Куйонг, Вик. 22 қыркүйек 1943 (сайланды; екінші раунд) 21 ақпан 1945
Партия басшыларының орынбасарлары
+ Басшы орынбасары № Басшы (туған жыл – қайтыс болған жыл) Суреті Сайлау округі Қызметке кірген күні Қызметтен кеткен күні 1 Джон Латам (1877–1964) Койонг, Виктория 7 мамыр 1931 15 қыркүйек 1934 2 Роберт Мензиес (1894–1978) Койонг, Виктория 4 желтоқсан 1935 20 наурыз 1939 3 Билли Хьюз (1862–1952) Солтүстік Сидней, Жаңа Оңтүстік Уэльс 22 қыркүйек 1943 14 сәуір 1944 4 Эрик Харрисон (1892–1974) Уентворт, Жаңа Оңтүстік Уэльс 14 сәуір 1944 21 ақпан 1945