Кіріспе

Commedia dell'arte кейіпкері. Пулцинелла (pultʃiˈnɛlla;) – 17 ғасырда commedia dell'arte-де туындаған және неаполитан қуыршақ театрындағы тұрақты кейіпкерге айналған классикалық кейіпкер. Пулцинелланың мәртебесі мен мінезіндегі жан-жақтылығы әлемдік көрермендерді баурап алды және 1620 жылы commedia dell'arte-ге енгізілгеннен бері оның бейнесі сан алуан формада танымал болып келеді. Оның сыртқы түрі – дөңес арқа, қисық мұрын, ұзын аяқтар, ісіңкі қарны, үлкен жақтары және үлкен аузы. Бұл белгілері Ателлан фарсының екі тұрақты кейіпкерінен мұраға қалған. Ол көбінесе үшкір бас киім (конустық бас киім) тағады. Егер Пулцинелла жоғары топтың өкілі ретінде бейнеленсе, ол ашкөз ұры және ісқақтық жасайтын адам. Егер ол қызметшілер тобының өкілі болса, Пулцинелла бұзық, қарапайым елдік адам. Қай жағдайда болмасын, ол өмірдегі орнынан жоғары көтерілуге тырысатын әлеуметтік өрлеуші. Ол әрқашан жеңімпаз жағына қосылатын және ешқандай салдардан сескенбейтін мүмкіндік іздеуші. Оның басты қозғаушы күштері – жеке мүддесі мен өзін-өзі сақтау, бірақ Пулцинелла басқа кейіпкерлерді қиын жағдайдан құтқаруға бейім. Ол бүлікші және заңбұзушы болса да, барлық кейіпкерлердің құтқарушысы деп есептеледі.

Сипаттамалары

Пулчинелла неаполитандық қара халықты, әлеуметтік сатыдағы ең төменгі сатыны иеленетін ең қарапайым адамды бейнелейді – өзінің қиындықтарын білгенімен, олардан әрқашан күлімсіреп шығатын адамды. Пулчинелла – халықтың жаны және оның алғашқы инстинкттері. Ол көбінесе қайшылықта болады, сондықтан оның тұрақты белгілері жоқ. Ол бай немесе кедей, батыр немесе қорқақ болуы мүмкін, кейде екі қасиетті де бір уақытта көрсетеді. Адал қызметкер болумен қатар, ол кез келген кәсіпке бейімделеді: нан пісіруші, қонақүй иесі, шаруа, ұры, керемет құралымдар сатушы. Оның қимылдары кең және ауыр, бұл оған сөйлеуін күшпен баса көрсетуге мүмкіндік береді, бірақ сонымен бірге оны шаршатады. Ол бір нәрсеге қатты қызығып, өте жылдам және әдейі қимылдайды, нәтижесінде тыныс алу үшін тоқтауға мәжбүр болады. Ол – қарт адамның денесіндегі бүлікші қылмыскер ретінде қарастырылуы керек. Бұл екі жақтылық Пулчинелланың сыртқы түрінде де, мінез-құлқында да көрінеді. Физикалық тұрғыдан алғанда, Пулчинелланың ата-бабаларынан мұраға алған қасиеттері оның жоғары салмақты, құс сияқты пішініне әсер етеді. Оның дөңгелек, үлкен, қисық мұрыны мен жіңішке аяқтары Маккустан, ал ішкі майы, үлкен жақтары мен алып аузы Буккодан келген. Осы мұрагерлік екіжақтылығының арқасында Пулчинелла сценарийге байланысты қызметші немесе қожайын ретінде бейнеленуі мүмкін. "Жоғарғы" Пулчинелла Буккоға көбірек ұқсайды, оның табиғаты мәкершіл, агрессивті сезімтал және зор ақыл-парасатқа ие. "Төменгі" Пулчинелла, керісінше, Маккусты жақтайды және Пьер Луи Дюшартр оны "қабақтанған және қарапайым шаруа" деп сипаттайды. Жоғары сыныптағы мақтаншақ, айлакер ұры мен қызметші сыныбындағы дауысты, әдепсіз адамның осы қатарласуы Пулчинелланың мінез-құлқын түсінудің кілті болып табылады. Пулчинелла – екі жақты кейіпкер: ол жағдайды жақсы білгенімен, ақылы жоқтай әрекет етеді немесе сахнадағы ең ақылды және қабілетті адамдай болады, бірақ білімсіздігіне қарамастан. Ол өз орнынан жоғары көтерілуге тырысады, бірақ оны жеңіп алу үшін ешқандай еңбек етуге ниеттенбейді. Ол – өзінен төмен тұрғандардың өзін жоғары бағалауын қалайтын, бірақ билік иелерін тез қана құптауға тырысатын әлеуметтік хамелеон. Пулчинелланың соңғы шумағы мынадай мағына береді: "Мен бәрінің ханзадасымын, құрлық пен теңіздің Иесімін. Бірақ мен өз халқыма адал қызметшімін." Дегенмен, оның мәртебесі көбінесе қызметшіге тең болғандықтан, ол қожайынының әлеуметтік-саяси әлемін сақтауға ешқандай қызығушылық танытпайды. Ол әрқашан жеңімпаздың жағында болады, бірақ оны көбінесе жеңіске жеткеннен кейін ғана шешеді. Оның бастапқы ниеті қандай болмасын, Пулчинелла әрқашан жеңіске жетеді. Егер бір нәрсе жаман аяқталса, екіншісі сәтті аяқталады. Егер ол бір жағынан қуылса, екінші жағынан сыйлық алады. Бұл кездейсоқ жеңіс оның қалыпты жағдайы. Пулчинелланың тағы бір маңызды ерекшелігі – ол ештеңеден қорықпайды. Ол салдарлары туралы уайымдамайды, өйткені ол қандай жағдай болмасын жеңіске жетеді. Ол көруге өте қызықты, өйткені ол аудитория мүшелері салдарларынан қорықпаса не істерін істейді. Пулчинелла – өзін-өзі сақтаудың шебері, көбінесе өзінің мүддесін қорғайды, бірақ сонымен бірге айналасындағылардың мәселелерін де шешеді. Әлемге танымал маска жасаушы және комедия делла-арте шебері Антонио Фава Пулчинелланың тарих бойына әсері мен сабақтастығына байланысты оны орындау мен зерттеуде ерекше жақсы көреді. Фава былай деп түсіндіреді: "Құрметсіз Пулчинелланың бәрімізге қажеттілігі бар: оның сансыз "басшыларының" ешқайсысы өздерін тапқан қиындықтардың ыңғайсыз торынан шыға алмайды. Пулчинелла – ешкім құтқармаған, әркімнің құтқарушысы." Бұл кездейсоқ көмек оның табысының кілті. Ол жауапкершіліктен қашуға тырысады, бірақ соңында күткенінен де көп жауапкершілікке ие болады.

Маска

Дәстүрлі түрде былғарыдан жасалған Пулцинелланың маскасы қара немесе қоңыр түсті болады, бұл күннен тозудың белгісін көрсетеді. Оның мұрны пішін жағынан әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ол әрқашан масканың ең көзге түсетін бөлігі болып табылады. Ол ауыздың үстінен иіліп, ұзын немесе қысқарақ, бірақ кеңірек мұрын түбімен болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, мұрын құстың тұмсығына ұқсатып жасалады. Масканың бетінде немесе мұрынында көбінесе жалпақ бөртпе кездеседі. Жырылған қабаулар мен терең әжімдер де маңызды, бірақ бұл жерде суретшінің шешіміне орын бар. Оның маңдай сүйегі шығыңқы болуы, қабаулары жиырылған, маңдайы бұрышталған немесе жай ғана көтерілген болуы мүмкін, егер олар комедия делла-арте маскаларының шамадан тыс стиліне сай болса. Бұрын маскада қара шаш немесе сақал болған, бірақ 17 ғасырдан кейін бұл әдеттен бас тартылды.

Киім және реквизит

Пулцинелла көбінесе кең аяқты шалбарлардан және алдыңғы жағында түймелері бар ұзын жеңді, кең блузкадан тұратын ақ киімде бейнеленеді. Киім белден төмен тартылған белбеумен толықтырылады, бұл Пулцинеллаға қолдаушы заттарды ұстауға және ішін ерекше атап көрсетуге мүмкіндік береді. Ол жұмсақ конус пішіндес шапан немесе қатты қант тәрізді шапан тағады. Қант тәрізді шапан 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында кең таралды. Пулцинелланың екі негізгі қолдаушы заты бар. Біріншісі – таяқ, салыстырмалы түрде қысқа таяқ, ол негізінен қару ретінде қолданылады. Ол оны өзінің "сенім таяғы" деп атайды. Оның екінші қолдаушы заты – әдетте денесіне жақын болу үшін белбеуіне бекітілген монета қапшығы. Оның аты итальян тіліндегі "пульчино" ("тауық") сөзінен шыққан, себебі ол ұзын, мүсіндей мұрынға ие, деп музыка тарихшысы Франческо Саверио Квадрио болжаған, немесе Джузеппе (Жозеф) Бареттидің пікірінше, оның ыңғайсыз мұрын дауысы мен мінез-құлқындағы "әлсіздік" салдарынан. Тағы бір нұсқа бойынша, Пулцинелла Ачерра шаруасы Пуччо д'Аниеллоның есімінен шыққан, ол Аннибале Карраччиге жатқызылатын әйгілі суретте бейнеленген және ұзын мұрнымен ерекшеленеді.

Нұсқалар

Пулцинелланың көптеген аймақтық түрлері Еуропаға тараған сайын дамыды. Еуропалықтар, континенттің шығысынан батысына дейін, Пулцинелла бейнесіндегі шаршаған, әзілқой "қарапайым адамға" жақын сезім тудырды. Кейінгі бейімдемелерде Пулцинелла көбінесе қуыршақ ретінде көрсетілді, себебі комедия дель арте стиліндегі театр уақыт өте келе континенттің барлық бөлігінде танымал бола алмады. Осы қуыршақ Англияда "Мистер Панч" болып өркендеді. Панч пен Джуди жұбының бір бөлігі ретінде ол тарихымыздағы ең маңызды британдық символдардың бірі ретінде танылды. Пернеталы марионеткалық қойылымды алғаш рет 1662 жылдың мамыр айында Лондоннан тыс, Ковент-Гарденде Болоньяда туған кукольник, Пьетро Джимонде, сондай-ақ Синьор Болонья көрсетті. Әрдайым қолында таяқ ұстап жүретін Панч итальяндық әріптесінен гөрі қауіптірек. Көптеген қойылымдарда ол әйелі мен баласын, тіпті Ібілісті де өлтіреді. 1851 жылы Генри Мейхью кейіпкердің мәңгілік тартымдылығын сипаттаған актер туралы былай деп жазды: "Ол да, әлемнің қалғаны сияқты, жаман мінезді, бірақ оның жамандықтары өте аз." Германияда Пулцинеллаға негізделген қуыршақ кейіпкері Каспер деп аталды. Каспер – қызмет ететін әрбір қожайынының мәселелерін шешетін айлакер қызметші. Ол Мистер Панчтан кем емес, бірақ көрермендердің ұнатуын қамтамасыз ететін қуыршақ ойынын ұсынды. Бұл кейіпкер бүкіл Еуропаға кеңінен танымал болды. Нидерландыда ол Ян Клаасен деп аталады. Данияда ол – Местер Якель. Румынияда ол Василяке деп аталады. Венгрияда ол Паприка Янчи (немесе Паприка Янчи) және 20-шы ғасырда Витез Ласло. Францияда ол Полишинель болып қалды. Полишинель Чайковскийдің "Жақсылық пен жамандық" балетінде Ана Жүгердің (la mère Gigogne) балалары ретінде бейнеленді. Орыс композиторы Игорь Стравинскийге осы кейіпкердің түрлерінен шабыттанған екі балет қоюға тапсырыс берілді. Стравинскийдің балеттері – "Петрушка" (1911), 19-шы ғасырғы орыс қуыршақтар өнерінің дәстүріне негізделген, Масленицада тойланатын, және "Пулчинелла" (1920), 17-шы ғасырғы итальян музыкасына (Перголезиге жатқызылатын) негізделген комедия дель арте нұсқасымен байланысты.

Түрлі

Pulcinella Awards талисманы – Пулцинелла Италияның Позитано қаласындағы Cartoons on the Bay фестивалінде табыс етілетін анимация саласындағы үздіктерді марапаттайтын жыл сайынғы Pulcinella Awards сыйлығының талисманы болып табылады. Super Mario RPG: Legend of the Seven Stars видео ойынындағы бас қарсыластардың бірі Пунчинелло деп аталады, оның аты Пулцинелладан алынған. Қытайлық Genshin Impact видео ойынында Фатуидың бірі Пулцинелла деп аталса, оның есімі де осы кейіпкерден шабыттанған. Ашық құпия – итальян, француз, испан, поляк, орыс және португал тілдері сияқты түрлі еуропалық тілдерде "Пулцинелланың құпиясы" немесе "Поличинелоның құпиясы" деген тіркес ашық жасырынды білдіреді. Итальяндық психоаналитик және философ Эмилио Мордини Пулцинелланың құпияларын талқылап, олардың құпияларды сақтау мүмкін болмайтын жағдайларда (мысалы, шағын ауылдарда немесе бүгінгі онлайн әлемде) адамдардың санасын сақтауға көмектесетінін айтты. Мординидің пікірінше, Пулцинелланың құпиялары "шын мәнінде белгісіз немесе білуге болмайтын нәрсе емес, олар құпия деп белгіленгендіктен" пайда болады.