Кіріспе

Кардифф шығанағының бөгеті (Morglawdd Bae Caerdydd) Уэльстегі Кардифф шығанағының аузында, Королева Александра догы мен Пенарт мүйісі арасында жатыр. Оның салынысы 1990-шы жылдардағы Еуропадағы ең ірі азаматтық инженерлік жобалардың бірі болды.

Шығу тегі

Бұл жобаның бастауы 1980 жылдардың басында Уэльс мемлекеттік хатшысы Николас Эдвардстың Кардифф доктерінің көбінесе құлаған аймағына жасаған сапарына барып тіреледі. Операны жақсы көретін Эдвардс аймақты жаңғырту жоспарын көріп, жаңа үйлер, дүкендер, мейрамханалар және, басты орталық ретінде, су жағасында опера театрын салуды жоспарлады. Алайда, Кардифф шығанағының табиғаты, яғни үлкен мөлшердегі лайлы аймақтарды тек жоғары толқынның екі сағатынан кейін ғана көрсететін жағдайы, эстетикалық тұрғыдан ұнамсыз деп есептелді. Эдвардс осы мәселені шешуде Уэльс кеңсесінің мемлекеттік қызметкері Фредди Уотсонға ризашылық білдірді. Уотсон Кардифф доктерінен Пэнартқа дейін Кардифф шығанағының аузын жабатын бөгет салуды ұсынды, бұл Эли және Тафф өзендерінен тұщы суды жинап, үлкен тұщы сулы көл құруға және тұрақты жоғары су деңгейін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Аймақтың тартымдылығын арттыру арқылы док-территорияларға инвестиция тарту жоспарланды. Бұл жобаға АҚШ-тағы Балтимор ішкі портының жаңғыруы да ықпал етті, онда бұрынғы құлаған порт аймағы дамыған коммерциялық ауданға және туристік орталыққа айналды. Сондықтан бөгетті жаңғырту жобасының маңызды бөлігі деп қарастырылды. 1987 жылы бөгет құрылысын бекітуге дейін Кардифф шығанағын дамыту корпорациясы құрылды, оның міндеті Кардифф қаласының жалпы аумағының алтыдан бір бөлігін құрайтын док-территорияларды қайта дамыту болды.

Аяқтау

1999 жылдың қараша айында бөгет құрылысы аяқталды, су өткізгіш шлюздер жоғары су деңгейінде жабылып, Бристоль шығанағынан келген теңіз суы 500 акрлық (200 гектар) шығанақта сақталды.

Су сапасы

Бастапқыда су сапасымен үлкен мәселелер туындады, сол себепті шығанақты түнде құрғатып, күн сайын қайта толтыру қажет болды. Ақырында, су сапасын жақсартатын және шығанақтың құрамын толығымен тұщы суға айналдыратын (Свонси бөгетіндегідей) оттегілендіру жүйелері орнатылды. Кардифф шығанағын пайдаланатын қайықтардың саны артып, Северн сағасына және одан кіру-шығу үшін қызмет ететін үш шлюзден ғана тұзды су кіре бастады. Бұл тұзды су шығанақтың түбіне шөгіп, содан кейін тұзды су шахтасына қосылған дренаждық бассейн арқылы теңізге қайтарылады. Бөгет 2001 жылы жұртшылыққа ашылды.

Қарсылық

Бұл жобаға экологтар қарсы шықты, ал BBC-нің тергеуіне сәйкес, премьер-министр Маргарет Тэтчер де қарсы болды. Ғазыналық ведомствоның қызметкерлері жобаның экономикалық негіздемесін және оны негіздеу үшін қолданылған экономикалық методологияны сұрап білді. 1990 жылы құрылған комиссия барлық қажетті экономикалық деректерді қарастыра алмады, бірақ 3–1 дауыспен жобаны қолдады. Кейіннен BBC Wales телеарнасы Тэтчердің Эдвардс отставкаға кететінін мәлімдегенге дейін, бөгет жобасын тоқтатуды қалағанын анықтады. Жобаға қарсылық көптеген басқа да тараптардан да туды. Ең белгілі сыншылардың бірі – сол кездегі Кардифф Батыс округінің парламент депутаты (депутат) Родри Морган (Лейборист), кейін Уэльс Ассамблеясының бірінші министрі болды. Морган да Тэтчер сияқты жобаның тым қымбатқа түсетінін айтты. 2000 жылдың наурыз айында Daily Mirror газеті бөгет құрылысының өзіне кеткен шығын 400 миллион фунт стерлингке жеткенін, ал күтімге және жұмыс істеуге жылына қосымша 12 миллион фунт жұмсалатынын хабарлады. Морган: «Бұл көрсеткіш, бөгет заң жобасы қабылданған кезде парламентке хабарланғаннан әлдеқайда жоғары» деді. Осы аралықта, шығанақтың жағасында және Тафф өзенінің бойында тұратын жергілікті тұрғындар, бұрынғы су тасқынында болғандай, су деңгейінің тұрақты көтерілуі үйлеріне зиян келтіруі мүмкін деп қорқып жүрді. Экологиялық ұйымдар құрылысқа қарсы болды, себебі шығанақ құстар үшін маңызды қоректену орны болды және бөгет салынғаннан кейін ол жоғалып кететін еді. Кардиффтің төмен жатқан аймақтарындағы жер асты суларының деңгейіне қатысты алаңдаушылықтар да туды, бұл жер астындағы жертөлелерге және электр желілеріне әсер етуі мүмкін еді. Кардифф шығанағының даму корпорациясы мен Кардифф қалалық кеңесі (кейін Кардифф округтік кеңесі) арасында Кардифф шығанағы мен Кардифф шығанағы бөгетін дамыту барысында үнемі шиеленіс туып отырды. Ұлттық Ассамблеяның аудит комитеті екі орган арасындағы «бұзылған жұмыс қатынастары» туралы айтты. Кардифф шығанағының суларын 1999 жылдың қараша айында тоқтатудан кейін, бөгеттің салтанатты ашылуына арналған жоспарлар жасалды. Бұл шара 2000 жылғы Дәуіт күніне орайластырылып, оған Король мен жобаға қарсы болған Морган қатысуы жоспарланған еді. Бірақ мұндай шара өткізілмеді. 2000 жылдың 1 наурызында, салтанатты рәсімге белгіленген күні, Уэльс Ұлттық Ассамблеясы жобаны атап өту үшін арнайы шара өткізілмейтінін мәлімдеді. Еуропадағы ең ірі азаматтық-инженерлік жобаның ресми салтанатты ашылуының орнына, Кардифф шығанағының даму корпорациясы қарапайым шара ұйымдастырды, онда Кардиффтің бұрынғы Лорд-мэрі, кеңесші Рикки Ормонде (1994 жылы Лорд-мэр болып қызмет еткен) және Кардифф Оңтүстік және Пэнарт округінің Лейборист және Кооперативтік депутаты Алун Майкл қатысты, ол әрдайым жобаны қолдаған. Алайда, Кардифф кеңесі өз жерінде естелік тақта орнатуға рұқсат бермегендіктен, рәсімді өткізуге және тақтаны жақын орналасқан жергілікті билікке, Гламорган кеңесіне тиесілі жерге, Пэнарт бөгетінің соңында ашуға тура келді. Бұл жер сонымен қатар Кардифф шығанағының даму корпорациясының логотипі болған 7 фут биіктігіндегі қоладан жасалған су қызының мүсінін орнату үшін таңдалды. (Логотипті Кардифф графикалық суретшісі Роджер Фиклинг жасаған.) Кардифф шығанағының даму корпорациясы 2000 жылдың 31 наурызында таратылды, аяқталған жобаны басқару құқығын Кардифф кеңесіне тапсырды. Одан кейін Пэнарт бөгеті жанындағы тақта алынып тасталды және бөгеттің ортасында жаңа тақта орнатылды. Жаңа тақтада Кардифф шығанағының даму корпорациясы туралы ешқандай ақпарат жоқ болды. Алайда, теңіз қызын бейнелейтін CBDC-нің қола мүсіні бөгеттің Пэнарт жағына кіреберісте қалды.

Құрылыс

Құрылысты Балфур Бити / Костайн бірлескен кәсіпорны жүзеге асырды. Электрлік және басқару жүйелерінің жабдықтары Lintott Control Systems (Norwich) компаниясымен жобаланып, орнатылып, іске қосылды. Құрылыс 1994 жылы басталды, бұл 1993 жылғы Кардифф шығанағы бөгеті заңының Ұлыбритания Парламенті арқылы қабылдануынан кейін болды. Заң жобасында бөгеттен зардап шеккен үйлерге өтемақы төлеу және Бристоль шығанағынан шығысқа қарай құстар үшін кең ылғалды орта құру қарастырылған. Бұл құрылысқа сальмон балығының Таф өзеніндегі шаруашылық орындарына өтуіне мүмкіндік беретін балық өтегіші және теңіз көлігі үшін үш шлюз кіреді. Құрылыс 1999 жылы аяқталды, ал көп ұзамай бөгет қолданысқа енгізілді. Таф және Эли өзендерін тоқтату нәтижесінде тұщы сулы көл пайда болды.

Бүгін

Бұл бөгет аймақты жаңаруда маңызды рөл атқарды. Уэльс мыңжылдық орталығы, Сенед, сауда орталықтары және су спорты сияқты көрікті жерлер жағалауға көшірілді. 2000 жылы Кардифф шығанағын дамыту корпорациясы таратылып, Уэльс Ассамблеясы Кардифф округтік кеңесіне Кардифф порты басқармасы (CHA) ретінде бөгетті басқаруға келісімшарт тапсырды. Ұсынылған жобаның маңызды артықшылықтарының бірі – бөгет арқылы жаяу және велосипед жолының ашылуы болды. Бұл екі жақтағы туризмді жандандырып қана қоймай, Кардифф пен Пенарт арасындағы ыңғайлы және қауіпсіз қысқа жол құруға мүмкіндік берді, бұл саяхатты жоғарыдағы трафиктік жолдармен салыстырғанда екі шақырымға қысқартады. Алайда, бөгетке қол жеткізуге құқығы бар жер иелері (Associated British Ports) мен Кардифф кеңесі арасындағы келіспеушілік салдарынан бұл мүмкіндік көп жылдар бойы жүзеге аспады. "Аяқталмаған" бөгет Уэльс Ассамблеясына үлкен ұят әкелді. Кардифф порты басқармасы шығанақ бойындағы жаяу жолын салуда үлкен жетістіктерге қол жеткізді және бұрын қолжетімсіз болған шығанақтың кең аумағын жаңартты. Аталған жол 2008 жылдың 30 маусымында ашылып, Мермейд Квейден Пенарт маринасына дейін қоғамдық қолжетімділікті қамтамасыз етті. CHA сыртқы жартаста теңіз балық аулау аймағын құрды. Кардифф шығанағының бөгеті британдық құрылыс индустриясының инженерлік жетістігі ретінде марапатталды және Азаматтық инженерлер институтының Брунел медалімен құрметтелді.

Көркем шығарма

Cardiff Bay Arts Trust (CBAT) қазір Safle деп аталады, ол швейцариялық суретші Феличе Вариниге CHA үшін «3 Эллипс үш шлюз» атты қоғамдық өнер туындысын жасауға тапсырыс берді. Оның құны 25 000 фунт стерлинг болды және ол 2007 жылдың 11-25 наурызы аралығында жасалды. Үш сары эллипс құлыптар мен қақпаларға боялды, ал кәсіби альпинистер бөгеттің қиын жерлеріне қол жеткізу үшін пайдаланылды. Бұл Варинидің Уэльсте және Ұлыбританиядағы алғашқы жұмысы болды және оны жоспарлауға бір жыл кетті. Пенарт жағындағы айналма жолда тұрған қола русалканы Кардифф графикалық суретшісі Роджер Фиклинг жобалаған, ол Кардифф шығанағының даму корпорациясының ресми логотипі болды. Ол Гламорган жеріне орнатылды, себебі CBDC мен Кардифф кеңесі арасында шиеленіс болды (жоғарыда қараңыз).

Автоспорт

Бараж 2010 жылғы Уэльс раллиінің (Wales Rally GB) арнайы кезеңі ретінде қолданылды.

Құстар

2006 жылы жарияланған екі зерттеуге сәйкес, таяз судың сазды-балшықты жағалауларының жоғалуы Кардифф шығанағын пайдаланатын құстардың саны мен түрлерінің күрт азаюына әкелді. Бұрын су тартқан кезде шығанақты пайдаланған қарапайым шелдақтар мен жағалау құстарының көбісі енді онда тамақтанбайды. Алғашқыда бұл құстар жақын жерлерде тамақтанды, бірақ көп жағдайда мұндай мінез-құлық ұзақ сақталмады және құстар басқа жерге бейімделе алмады. Кардифф шығанағынан ығысқан қарапайым қызыл аяқтылар жақын орналасқан Римни сағасына қоныстанды, бірақ олардың дене салмағы төмендеді, ал қысқы мерзімде тірі қалу деңгейінің төмендеуі нәтижесінде жылдық тірі қалу көрсеткіші 85%-дан 78%-ға дейін түсті.

Балық тұқымы

Бастапқыда тұщы сулы көлде көк жасыл балдырлар көбейіп, суда жүзуге немесе су спортымен айналысуға мүмкіндік болмайтын жағдай туды. Қазір бұл мәселелер көбінесе шешілді, бірақ шығанақтың кейбір тұрақтарында әлі де уытты балдырлар қалған.

Зебралық мидиялар

Кардифф шығанағы Уэльсте тұщы суға шағылған зебралы моллюскілердің алғашқы аймағына айналды – Ұлыбританияға жат, көбейіп, жергілікті теңіз фаунасына зиян келтіретін инвазивті түр. Кардифф порты басқармасы Кардифф шығанағында қолданылатын "жеке су көліктері", мысалы, каяктер, каноэлер және желкенді қайықтар, басқа тұщы су алаптарына көшіру алдында хлорлы ерітіндімен жуылуы тиіс деп шешім қабылдады.