Кіріспе
Жабдықтың құрамында заттарды ұнтақтап ұнтақтайтын ыдыс бар. Ұнтақ және иінтірек – ингредиенттерді немесе заттарды ұнтақтап, майда ұнтақ немесе қою массаға айналдыру үшін қолданылатын екі қарапайым құралдың жиынтығы. Ұнтақ (/m/ɔr/t/ər/) әдетте қатты ағаштан, металдан, керамикадан немесе гранит сияқты қатты тастан жасалған ыдыс. Иінтірек (/p/ɛ/s/əl/, сондай-ақ /US/'/p/ɛ/s/t/əl/) – дөңгелек, таяқша тәрізді зат. Ұнтақталатын зат, ол ылғал немесе құрғақ болуы мүмкін, Ұнтаққа салынып, қалаған консистенцияға жеткенше иінтірекпен ұрып, басып немесе айналдырып ұнтақталады. Ұнтақтар мен иінтіректер тас дәуірінен бері тағам дайындауда қолданылып келеді; бүгінде олар дәрі-дәрмек дайындаудағы тарихи қолданылуына байланысты дәріхана саласымен байланысты. Олар химиялық зертханаларда химиялық заттардың шағын мөлшерін ұнтақтау үшін; өнер мен косметикада пигменттерді, байланыстырғыштарды және басқа да заттарды ұнтақтау үшін; керамикада грог жасау үшін; құрылыста, ұнтақталған материалдарды қажет ететін түрлі жұмыстарда қолданылады. Тағам дайындауда олар дәмдеуіштерді ұсақтауға, песто жасауға және мохито сияқты кейбір коктейльдерді дайындауға қолданылады, олар үшін шыны ішінде қант, мұз және жалбыз жапырақтарын иінтірекпен ақырын ұсақтау қажет. Ұнтақтар мен иінтіректердің пайда болуы тас тілмелерге байланысты сияқты, олар да табиғи ойыстарға ие, берік, қатты тас негіздерін және тас немесе ағаштан жасалған соққыштарды қолданып, азық-түлік пен өсімдік материалдарын, саз немесе минералдарды ұрып, ұсақтап, майдалап және ұнтақтап өңдейді. Ұнтақтың басты артықшылығы – ұнтақталатын материалды қоршап тұратын терең ыдысқа ие болуы, бұл жазық тастарда болатын қалдықтар мен төгілулерді болдырмайды. Тағы бір артықшылығы – Ұнтақ адам тік тұрып, оған жақын тұрып, денесінің жоғарғы бөлігінің күшін және гравитация күшін пайдаланып, тиімдірек ұру үшін жеткілікті үлкен болуы мүмкін. Үлкен Ұнтақтар бірнеше иінтірекпен жұмыс істейтін адамдарға материалды жылдамырақ және тиімдірек ұруға мүмкіндік береді. Адамның жанында тұра алатын үлкен Ұнтақпен жұмыс істеу кішкентай тас тілмемен жұмыс істеуге қарағанда физикалық жағынан жеңілірек және эргономикалық (барлық дененің дұрыс күйін қамтамасыз ету арқылы) ыңғайлы, онда адам отырып, ыңғайсыз, қайталамалы қолмен ұсақтау қозғалысын жасауы керек. Ұнтақтар мен иінтіректер қазіргі заманғы блендерлер мен ұнтақтағыштардың алдын қоршайды және оларды электр қуаты немесе отынды қажет етпейтін кішкентай, жылдам, қолмен басқарылатын ұнтақтағыштар деп сипаттауға болады. Үлкен ағаш Ұнтақтар мен ағаш иінтіректер майлы ұнтақтағыштардың өнертабысына дейін болған, өйткені мал шаруашылығының дамуы және сүт өнімдерін пайдалану (неолит дәуірінде) Ұнтақ пен иінтіректен кейін пайда болды. Майлы ұнтақтағыштар ағаш ыдыста майдан немесе сүттен жасалған, ағаш таяқшамен ұрып жасалған, бұл ағаш Ұнтақтар мен иінтіректерді пайдалануға ұқсас.
A mortar and pestle is a set of two simple tools used to prepare ingredients or substances by crushing and grinding them into a fine paste or powder in the kitchen, laboratory, and pharmacy. The mortar ('/m//ɔr//t//ər/) is characteristically a bowl, typically made of hardwood, metal, ceramic, or hard stone such as granite. The pestle ('/p//ɛ//s//əl/, also /US/'/p//ɛ//s//t//əl/) is a blunt, club shaped object. The substance to be ground, which may be wet or dry, is placed in the mortar where the pestle is pounded, pressed, or rotated into the substance until the desired texture is achieved. Mortars and pestles have been used in cooking since the Stone Age; today they are typically associated with the pharmacy profession due to their historical use in preparing medicines. They are used in chemistry settings for pulverizing small amounts of chemicals; in arts and cosmetics for pulverizing pigments, binders, and other substances; in ceramics for making grog; in masonry and other types of construction requiring pulverized materials. In cooking, they are typically used to crush spices, to make pesto, and certain cocktails such as the mojito, which requires the gentle crushing of sugar, ice, and mint leaves in the glass with a pestle. The invention of mortars and pestles seems related to that of quern stones, which use a similar principle of naturally indented, durable, hard stone bases and mallets of stone or wood to process food and plant materials, clay, or minerals by stamping, crushing, pulverizing and grinding. A key advantage of the mortar is that it presents a deeper bowl for confining the material to be ground without the waste and spillage that occur with flat grinding stones. Another advantage is that the mortar can be made large enough for a person to stand upright and adjacent to it and use the combined strength of their upper body and the force of gravity for better stamping. Large mortars allow some individuals with several pestles to stamp the material faster and more efficiently. Working over a large mortar that a person can stand next to is physically easier and more ergonomic (by ensuring a better posture of the whole body) than for a small quern, where a person has to crouch and use the uncomfortable, repetitive motion of hand grinding by sliding. Mortars and pestles anticipate modern blenders and grinders and can be described as having the function of small, mobile, hand operated mills that do not require electricity or fuel to operate. Large wooden mortars and wooden pestles would predate and lead to the invention of butter churns, as domestication of livestock and use of dairy (during the Neolithic) came well after the mortar and pestle. Butter would be churned from cream or milk in a wooden container with a long wooden stick, very like the use of wooden mortars and pestles.
Тарих
Мортарлар мен шүберектер тас дәуірінде адамдар тамақ пен басқа да әр түрлі материалдарды ұсақ бөлшектерге ұнтақтау және езу арқылы өңдеудің жақсартылған қолдану мен түрлі артықшылықтарға мүмкіндік беретінін білген кезде ойлап табылды. Қатты дәндерді пісіру және сіңіру оңайырақ болды, егер олар алдымен ұнтақталса, қыш сынықтарын ұнтақтап, грог жасау отталған қыш сапасын жақсартты, ал тұз блоктары сияқты үлкен заттарды ұстау мен пайдалану әлдеқайда ыңғайлы болды. Әр түрлі тас және балшықтан жасалған мортарлар табылған, ал ағаш немесе балшықтан жасалғандары уақыт өте келе тез тозып кетеді. Ғалымдар Оңтүстік-Батыс Азияда шамамен 35000 ж.б.д. жасалған ежелгі мортарларды тапты. Тас мортарлар мен шүберектерді 22000-18000 ж.б.д. аралығында Кебаран мәдениеті (Синаймен бірге Левант) дәндер мен басқа да өсімдік материалдарын езу үшін де қолданған. Кебараннан табылған мортарлар – кеуекті тастан жасалған, сәл конус тәрізді ойыстар, ал шүберектер тегіс тастан жасалған. Тас дәуірінің тағы бір мысалы – Израильдегі Ракефет үңгіріндегі тас мортарлар, олар үңгір еденіндегі табиғи ойыстар, шамамен 10000 ж.б.д. кеш Натуфиандар сыра қайнату үшін астық ұнтақтау үшін пайдаланған. Бұл тас мортарлар адамның тік тұрып, ұзын ағаш шүберекпен ойыстағы дәндерді ұрып-соғуға жеткілікті кең болған. Ежелгі африкалықтар, шумерлер, египеттіктер, тайлықтар, лаостықтар, полинезиялықтар, американдықтар, қытайлықтар, үндістер, гректер, келттер және тағы да көптеген халықтар мортарлар мен шүберектерді тамақ дайындау, өнер, косметика, қарапайым химия, керамика және медицина үшін материалдар мен заттарды өңдеу үшін пайдаланған. 14 ғасырдан бастап қоладан жасалған мортарлар тас мортарлардан гөрі танымал болды, әсіресе алхимия мен ерте химияда. Қоладан жасалған мортарлар тас мортарлардан күрделірек болды, олардың қатты болуының артықшылығы бар еді және тұтқалары, ұстауға арналған түймешіктері мен оңай құюға арналған тоқымдары бар, оларды құю оңай болды. Алайда, қоланың үлкен кемшілігі – ол қышқылдар мен басқа да химиялық заттармен реакцияға түсіп, тез жеңіліп, тозады. 17 ғасырдың соңынан бастап, шыныланған фарфор мортарлар өте пайдалы болды, өйткені олар химиялық заттардың әсеріне төтеп береді және оларды тазалау оңай болды.
Этимология
Ағылшын тіліндегі "mortar" сөзі орта ағылшын тіліндегі "morter", көне француз тіліндегі "mortier", классикалық латын тіліндегі "mortarium" сөздерінен шыққан, бұл сөздердің мағынасы көптеген қолданыстардың ішінде "ұнтақтауға арналған ыдыс" және "ұнтақтау немесе соғу нәтижесінде алынған өнім" дегенді білдіреді; бәлкім, санскрит тіліндегі "mrnati" – "ұнтақтау", "жарақаттау" сөзімен байланысты. Латын тіліндегі "pistillum" сөзі "ұнтақтағыш" мағынасын білдіреді. "Pistillum" сөзінен туындаған итальян асүйіндегі "pesto" сөзі ұнтақтағышпен жасалған дегенді білдіреді. Рим ақыны Ювенал дәрі-дәрмек дайындауда қолданылатын заттарды атау үшін "mortarium" және "pistillum" екі сөзді де қолданды, бұл мортар мен ұнтақтағыштың дәріханашы немесе аптекашының символы ретінде ертеде қолданылғанын көрсетеді. Мортардың қабырға салудағы цементке синонимі ретінде қолданылуы, цемент жасау үшін материалдарды ұнтақтау үшін мортар мен ұнтақтағыштарды пайдаланудан туындаған. Ал қысқа бомбалауға арналған зеңбірек француз тілінде "mortier" деп аталды, себебі осы зеңбіректердің алғашқы үлгілері орта ғасырлардағы үлкен металл мортарларына ұқсас болды және оларды мортарға ұнтақ зат толтырғандай, оқ-дәрімен толтыру қажет болды.
Мәдениет пен символдардағы балшық пен балшық
Мортаза мен шүберектің ежелгілігі ерте жазуларда жақсы көрсетілген, мысалы, б.з.д. 1550 жыл шамасындағы египеттік Эберс папирусы (медициналық әдебиеттің ең көне сақталған үлгісі) және Ескі Ғияда (Сандар 11:8 және Нақыл сөздер 27:22). Үнді мифологиясында, Бхагавата Пуранадағы Самудра Мантан мұхитты шүберекпен араластырып, өлместік нектары – амуртты жасайды. Орта ғасырлардан бері, дәріханашылар мен дәрігерлердің қабір тастарына мортазалар орнатылған немесе оларға қашалып жасалынған. Ресей және Шығыс Еуропа халық әңгімелерінде Баба Яга орман арқылы үлкен ағаш мортазаның (ступа) ішінде тұрып ұшады, бір қолымен алдындағы кедергілерді жою үшін ұзын ағаш шүберекті ұстап, екінші қолымен іздерін жою үшін сыпырғыш қолданады. Бұл, Баба Яганың сиқырлы символдарын алхимия, фармация және химияның алғашқы кезеңдеріндегі мортазалардың қолданылуымен байланыстыратын ежелгі дәстүрлердің іздеріне ұқсайды, ал осылардың бәрі қарапайым халықтың көзінде орта ғасырларда сиқыр болып есептелген. Азия мифологияларында және халық әңгімелерінде, Ай қоянның өмірлік эликсирдің құрамындағы ингредиенттерді дайындау үшін (немесе мочи жасау үшін күрішті) мортаза мен шүберекті пайдалануы жиі кездеседі. Қазіргі дәріханалар, әсіресе Германияда, логотип ретінде мортаза мен шүберекті қолданады.
Медицина
Дәріханаларда түрлі ингредиенттерді ұнтақтау үшін, рецепт дайындамас бұрын, дәстүрлі түрде миномет пен шүмек қолданылған. Миномет пен шүмек, Асклепидің таяғы, Жасыл крест сияқты фармакологияның ең көп таралған символдарының бірі болып табылады, олармен бірге демонстрациялық шар да бар. Фармацевтикалық қолдану үшін минометтің және шүмектің басы әдетте фарфордан, ал шүмектің сабы ағаштан жасалады. Бұл 1759 жылы пайда болған «Веджвуд» минометі мен шүмегі деп аталады. Бүгінде ингредиенттерді араластыру немесе бөлшектердің мөлшерін кішірету процесі тритурация деп аталады. Минометтер мен шүмектер сонымен қатар таблеткаларды ұнтақтау үшін қолданылады, осылай сіңіру жылдамдығы арттырылады, немесе инфуляцияға дайындық үшін. Сұйық түрінде қол жетімсіз ұсақ ұнтақталған дәрілер пациенттерге жасанды тамақтану қажет болған жағдайларда, мысалы, парентеральді тамақтану немесе назогастрикалық зонд арқылы қолданылады.
Тамақ дайындау
Мортазды пісіру кезінде де, гуакамоле, хумус, песто сияқты ылғал немесе майлы ингредиенттерді дайындау үшін (оның атауы шүберектің соққысынан шыққан), сондай-ақ дәмдеуіштерді ұнтаққа ұнтақтау үшін пайдаланады. Молькаджете – бірнеше мың жыл бұрын пайда болған, мезоамерикандық мәдениеттер, соның ішінде ацтектер мен майялар қолданған нұсқасы, базальттан жасалады және мексикалық тағамдарда кеңінен қолданылады. Басқа да американдық тайпалар жаңғақтар мен басқа да дәнді ұнтақтау үшін тасқа қазылған ойыстарды пайдаланған. Мұндай ойыстардың көптеген түрлерін олардың жерлерінде кездестіруге болады. Жапонияда мочи дайындау үшін үлкен минометтерді ағаш балғамен бірге қолданады. Қарапайым жапон минометі мен шүберегі сәйкесінше сурибачи және сурикоги деп аталады. Граниттен жасалған минометтер мен шүберектер Оңтүстік-Шығыс Азияда, сондай-ақ Пәкістан мен Үндістанда қолданылады. Үндістанда оны түрлі дәмдеуіш қоспаларын, сондай-ақ күнделікті тағамдарға арналған ингредиенттерді дайындауға кеңінен пайдаланады. Моторлы ұнтақтағыштардың пайда болуымен миномет пен шүберектің қолданылуы азайды. Әдетте, түрлі индуистік рәсімдерде (мысалы, үйлену тойында, упанаянада) осы минометтерде сары майды ұсатады. Малай тілінде ол бату лесунг деп аталады. Батыс Азияда ұзын (2-3 фут) ағаш шүберектері бар үлкен тас минометтер етті ұнтақтау үшін қолданылды, одан кейін киббе немесе масабша сияқты хумус түрлері дайындалды. Индонезия мен Нидерландыда миномет Кобек немесе Тжобек деп, ал шүберек Улекан немесе Олекан деп аталады. Чобек – терең табақ немесе ішек тәрізді. Улекан пішінсіз немесе жұмыртқа тәрізді болады. Оны көбінесе жаңа самбал – ащы бұрыштан жасалған дәмдеуішті дайындау үшін қолданады, сондықтан самбал улек/олек процесі шүберекті пайдалануды білдіреді. Сондай-ақ, ол жержаңғақтарды және басқа да ингредиенттерді ұнтақтауға, гадо-гадо үшін жержаңғақ соусын жасауға қолданылады.
Қабықтарды тазалау және құрғату
Дамушы елдерде ірі ұңғылар мен илемдер әлі күнге дейін астықты қабығынан айыру және тазалау үшін кеңінен қолданылады. Олар көбінесе ағаштан жасалады және бір немесе бірнеше адаммен жұмыс істетеді. Филиппинде ұңғылар мен илемдер күрішті қабығынан тазартумен тығыз байланысты. Ерекше дәстүрлі ұңғы – қайық пішіндес банкканг пинава немесе банкканг пангпинава, сөзбе-сөз "жартылай кептірілген күріш арналған қайық (банка)", әдетте молава немесе басқа қатты ағаштан қашалып жасалады. Оны екі-үш адам ұрып кезеді. Ұңғыға берілген "лусонг" атауы Филиппиндегі ең ірі Лусон аралының атына негізделген. Батыс Африкада астықты қабығынан айыру үшін үлкен ағаш ұңғылар мен илемдер ғасырлар бойы қолданылып келеді. Құлдыққа түскен африкалықтар Америкаға келгенде, олар осы технологияны және оны қалай пайдалану керектігін әкелді. Орта теңіз жолымен тасылған кемелердің кейбіреулері қабығынан айырылмаған күрішті тасыды, ал құл африкалық әйелдерге оны тұтынуға дайындау үшін ұңғылар мен илемдерді пайдалану міндеті жүктелді. Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы отарлық дәуірде күріш негізінен 1700 жылдардың ортасына дейін қолмен ұнтақталды, содан кейін механикалық диірмендер кеңінен таралды.
Материал
Жақсы қыш пен ұшқыш жасауға қолданылатын материалдар, оларды тоздырып бітіруге емес, затты ұнтақтауға жеткілікті қатты болуы керек. Олар тым қатыгез болмауы керек, әйтпесе ұрып-соғу және ұнтақтау кезінде сынып қалуы мүмкін. Материал сондай-ақ біріктірілген болуы керек, кішкентай қыш немесе ұшқыш бөліктері ингредиенттермен араласпауы үшін. Ерітілген заттарды сіңірмейтін және ұстамайтын, тегіс және кеуекті емес материалдар таңдалады. Тамақ дайындау кезінде, кеуекті немесе сіңіретін материал бұрынғы ингредиенттің күшті дәмі кейін дайындалған тағамның дәміне әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ, қышта және ұшқышта қалған тағам қалдықтары микроорганизмдердің өсуіне жағдай жасауы мүмкін. Дәрі-дәрмектермен жұмыс істегенде, бұрын дайындалған дәрілер әрекеттесіп немесе араласып, қолданылып жатқан ингредиенттерді ластауы мүмкін. Дөңгелек керамикалық қыштар мен ұшқыштарды заттарды өте ұсақ ұнтаққа дейін азайту үшін пайдалануға болады, бірақ олар оңай боялады және сынық. Порцелин қыштарды кейде қолдану алдында құмды ұнтақтау арқылы бетін кедір-бұдыр етіп, бөлшектердің мөлшерін азайту үшін дайындау қажет. Шыны қыштар мен ұшқыштар сынып қалуға бейім, бірақ бояуға төзімді және сұйықтықтармен қолдануға жарамды. Дегенмен, олар керамикалық түрдегідей ұсақ ұнтақтамайды. Басқа материалдарға тас, көбінесе мәрмәр немесе агат, ағаш (өте сіңіретін), бамбук, темір, болат, мыс және базальт жатады. Ескі жүзім ағашынан жасалған қыштар мен ұшқыштар ас үстінде тұз бен бұрышты ұнтақтау үшін сенімді болып табылды. Пісірілмеген күрішті қыштарды тазалау үшін ұнтақтауға болады. Бұл процесті күріш толығымен ақ түске енгенше қайталау керек. Кейбір тастар, мысалы, молькаджете, қолдану алдында дәмдеуден өтуі керек. Металл қыштар жеңіл майланған күйде сақталады.
Автоматты миномет ұнтағы
Қолмен ұнтақтаудың нәтижелерін қайта жасау қиын болғандықтан, көптеген зертханалар автоматты ашпақ ұнтақтағыштарды қолданады. Ұнтақтау уақыты мен ашпақтың қысымын реттеуге және бекітуге болады, бұл уақытты және еңбекті үнемдейді. Алғашқы автоматты ашпақ ұнтақтағышы 1923 жылы Ф. Курт Ретш жасап, оны өзінің атымен "Ретшмилл" деп атады.
Артықшылықтар
Аударма:
Аударма: Ұңғыш пен икемді таяқ қолдану, ұңғылау, затты төмен энергиямен ұсатуға мүмкіндік береді, соның салдарынан зат қызбайды.