Кіріспе

Швейцарияның Нидвальден немесе Нидвальд кантоны (Kanton Nidwalden; ; ; ) – Швейцария Конфедерациясын құрайтын 26 кантонның бірі. Ол он бір муниципалитеттен тұрады, ал үкімет пен парламенттің орналасқан жері – Станс қаласы. Дәстүрлі түрде ол "жарты кантон" саналады, ал екінші жартысы – Обвальден. Нидвальден Орталық Швейцарияда орналасқан. Батысында Обвальден кантонымен, солтүстігінде Люцерн және Швиц кантондарымен, шығысында Ури кантонымен, ал оңтүстігінде Берн кантонымен шектеседі. Кантон негізінен Альп тауларында, Люцерн көлінің оңтүстігінде жатыр. Бұл – ең кішкентай кантондардың бірі, 2007 жылғы мәлімет бойынша халқы 40 287 адамды құрайды. Ең ірі қаласы – Станс, одан кейін Гергисвиль және Буохс қалалары. Обвальденмен бірге Нидвальден 1315 жылғы Брунен келісімінде Ури және Швицпен бірге аталған Ескі Швейцария Конфедерациясын құруға қатысқан Антервальден орман кантонының бір бөлігі болды. Унтервальденнің Обвальден және Нидвальден деген екі жеке аумаққа бөлінуі 14 және 15 ғасырлар аралығында дамыған.

Тарих

Адам қонысының ең алғашқы іздері неолит дәуіріне жатады, Стансстад маңында 4000–3100 жылдар аралығында табылған орындар бар. Стансстад маңындағы осы орындарда сондай-ақ кейінгі қола дәуіріне (1400–1100 б.з.д.) қатысты артефакттар да бар, сонымен қатар Гергисвиль мен Эннетмус маңында қола дәуіріне жататын қоныстар табылды. Станс қаласында 10 жасар қызға арналған Ла Тен (б.з.д. 500–100) кезеңіне жататын қабір табылған. Осы археологиялық жағдайларға сүйенсек, Нидвальден аймағы б.з.б. 1 мың жылдығынан бері қоныстанған. Нидвальден Ури мен Швицке қосылып одақ құрды, ол Ескі Швейцария Конфедерациясының негізі саналады. Ол кезде мемлекет болмаған, бірақ 14 ғасырдың соңына қарай үкіметтің алғашқы нысандары құрылды. Бұл институционалды жиналыстар мен соттарды қамтыды. 14 және 15 ғасырларда Нидвальден халқы Обвальден халқымен маңызды мәселелерді талқылау үшін бірікті, бірақ екі кантон ешқашан толық біріккен жоқ. Мысалы, Обвальден Беллинзона, Ривьера және Бленио аймақтарын (қазіргі Тичино кантонында орналасқан) аннексиялауға қатыспады. 1798 жылы француз революциялық әскерлерінің таңуымен құрылған Гелветика Республикасы кезінде Швейцария біртұтас елге айналды. Француз революциясының идеялары Швейцарияның кейбір аймақтарында, соның ішінде Нидвальденде кең қолдау таппады. Кантондар өзін-өзі басқаруға үйренген еді және көптегендері, әсіресе дін бостандығына шектеу қойылғанына наразы болды. Көтерілісшілер Республикаға қауіп төндірген кезде, Нидвальденге 9 қыркүйекте француз әскерлері шабуыл жасады. Кантонның инфрақұрылымы ауыр зақымдалды және кем дегенде 400 адам қаза тапты. 1814 жылы Наполеон билігі аяқталғаннан кейін көптеген өзгерістер кері қайтарылды. Тек 1877 жылы Нидвальден жаңа конституцияны қабылдады. 1997 жылы ашық халық жиналысы (Landsgemeinde) жойылды.

Кантондық сайлау

Кантондық атқарушы орган (Regierungsrat) жеті мүшеден тұрады. Жергілікті парламент 60 орыннан құралған. Нидвальден Швейцарияның Мемлекеттік кеңесіне тек бір өкіл жібереді.

Климат және энергия саясаты

WWF рейтингі: 1.9 ("тоқтатылған")

Дүниежүзілік жануарлар қоры Швейцарияның барлық кантондарының энергетикалық саясатын зерттеуге тапсырыс берді. Ешқандай кантонға ең жоғары 6 рейтингі берілмеді, ал Нидвальден кантоны елдегі ең төменгі рейтингтердің бірін көрсетті, тек Цуг және Швиц кантондары ғана одан жоғары баға алды. Бағалау үшін алты көрсеткіш пайдаланылды, атап айтқанда: кантондық мақсаттар, энергия тиімділігі талаптары, жаңартылатын энергияны реттеу ережелері, қаржылық субсидиялар, жеке муниципалитеттердің энергетикалық жоспарлауы және Gebäudeenergieausweis. Ең жоғары рейтинг тек Париж келісімінің талаптарын орындау жолындағы кантондарға ғана берілуі мүмкін.

Қалалық округтер

Он бір муниципалитет бар: Бекенрид, Буохс, Даленвиль, Эмметтен, Эннетбюрген, Эннетмус, Хергисвиль, Обердорф, Стэнс, Стэнсстад және Вольфеншиссен. Астанасы – Стэнс.

Экономика

ХХ ғасырға дейін Нидвальденде ауыл шаруашылығы басым болды. Ірі қара мал мен ірімшік негізінен Солтүстік Италияға экспортталды. Шамамен 1500 жылы Нидвальденнің көптеген азаматтары жалдамалы әскерлер ретінде қызмет етті. XIX ғасырдың ортасынан бастап сауда, өнеркәсіп және туризм қарқынға енді. Бірақ, ХХ ғасырдың ортасына дейін кантонның экономикасында ауыл шаруашылығы үстемдік етті. Бүгінде экономиканың көп бөлігі шағын және орта кәсіпорындарға тиесілі. Ең ірі жұмыс беруші – ұшақ құрастырушы компания Пилатус. Шағын және орта кәсіпорындардың қызмет салалары кең ауқымды. Олардың көпшілігі машина жасау, медициналық құралдар, халықаралық сауда, оптика және электроника салаларында маманданған. Орман шаруашылығы және ауыл шаруашылығы сияқты дәстүрлі салалар әлі де маңыздылығын жойған жоқ. Ауыл шаруашылығы ірі қара мал және сүт өнімдерін өндіруге бағытталған. Шаруашылықтар әлі де жеке отбасылармен басқарылады. Соңғы жылдары Нидвальденде тұру мен жұмыс істеуге деген қызығушылық артып келеді. Бұл төмен салық ставкаларына, Цюрих пен Милан қалалары арасындағы ыңғайлы орналасқан жеріне және табиғи ортасына байланысты.

Туризм

Нидвальденнің таулы жер бедері туризмді маңызды етеді. Көл және таулар қыс және жаз маусымдарында көптеген туристерді өздеріне тартады. Ірі курорттарға Клевенальп, Стансерхорн (тау), Банналп аймағы және Бюргенсток кіреді.

Мәдениет

Нидвальдендегі дәстүрлі мәдениетті көптеген жергілікті ұйымдар сақтап келеді. Дәстүрлі музыка, йодль, билер, театрлар және фестивальдер бар. Концерттер мен галереялар сияқты қазіргі заманғы мәдени шаралар да көптеп ұйымдастырылады.