Кіріспе

Вирджиния жоспары (Рендолф жоспары немесе Ірі штаттар жоспары деп те аталады) – 1787 жылғы Конституциялық конвенцияда АҚШ үкіметінің ұсынылған жоспары. Бұл жоспар үш тармақты және екі палаталы заң шығарушы орган құратын жоғары ұлттық үкімет құруды көздеген. Жоспарды Джеймс Мэдисон мен Эдмунд Рендольф дайындаған. Вирджиния жоспары конвенциядағы талқылаулардың жалпы бағытын белгілеудегі және, әсіресе, ұсынылған ұлттық заң шығарушы органда халық санына пропорционалды өкілдік идеясын ұсынудағы рөлімен ерекшеленеді. Вирджиния жоспары халық саны көп штаттардың мүдделерін қолдады, ал Нью-Джерси жоспары шағын штаттардың мүдделерін қорғау мақсатымен ұсынылды.

Жазу және ұсыныс

1787 жылдың 25 мамырынан 17 қыркүйегіне дейін Конституциялық конвент Филадельфияда Америка Құрама Штаттарының алғашқы үкіметтік жоспары – Конфедерация мақалаларын қайта қарау үшін жиналды. Бұл мақалалар әлсіз орталық үкімет – Конфедерация Конгресін құрып, елдің проблемаларын шешуге қабілетсіз болды деп кеңінен сынға алынды. Мақалаларға сәйкес Конгресс әскери шығындарды қаржыландыру үшін салық жинауға немесе шетелдік қарыздарды төлеуге шамасы келмеді. Ол сондай-ақ шетелдік және штатаралық сауданы бақылау құқығынан да айырылды. Мақалаларда атқарушы және сот органдары туралы ережелер болмағандықтан, Конфедерация үкіметінің өзінің заңдарын және келісімдерін мойынбұрмайтын штаттарға қарсы күштетуге тиімді құралдары болмады. Вирджиния штатынан келген делегат Джеймс Мэдисон Американың проблемаларын шешудің жолы мықты орталық үкімет құру екеніне сенді. Конгресс міндетті салық салу және шетелдік және штатаралық сауданы реттеу билігіне ие болуы керек еді. Ұлттық үкімет билігіне штаттардың араласуын болдырмау үшін Мэдисон ұлттық үстемдікті қамтамасыз етудің жолы болуы керек деп ойлады, мысалы, мойынбұрмайтын штаттарға қарсы күш қолдануға және ұлттық сот жүйесін құруға Конгрестің құқығы. Мэдисон сондай-ақ, шын мәнінде ұлттық үкімет болу үшін Конгресс азаматтарға билікті тікелей жүзеге асыруы керек деп санды, тек штаттар арқылы емес. Бұл Конгресте штаттардың өкілдігін өзгертуді қажет етті; мақалаларға сәйкес әр штат бір дауысқа ие болды. Мэдисон өкілдікті халық санына пропорционалды ету керек деп санды, халық саны көп штаттарда халық саны аз штаттарға қарағанда көбірек дауыс болуы керек. Мэдисон көпшіліктің тираниясын болдырмау туралы да ойланды. Үкімет қоғамды бөліп тұрған түрлі топтар мен мүдделер арасында бейтарап болуы керек – несие берушілер мен борышкерлер, байлар мен кедейлер, фермерлер, саудагерлер мен өндірушілер. Мэдисон бір топтың мемлекет ішінде үкіметті оңай бақылай алатынына, бірақ көптеген түрлі мүдделік топтардан тұратын ұлттық үкіметке үстемдік етуі қиын болады деп ойлады. Ұлттық билікті де, азшылықтардың құқықтарын да қорғау үшін Мэдисон Конгресске штаттардың заңдарына вето құқығын беру керек деп санды. Конвент ресми түрде басталуын күтіп, Мэдисон Вирджиния және Пенсильвания делегацияларының мүшелерімен, әсіресе Вирджинияның губернаторы Эдмунд Рэндольфпен кеңесе отырып, Вирджиния жоспарын жасады, ол оның күшті ұлттық үкімет туралы көзқарасын бөлісті. Мадисонға жоспарды жасау үшін көбінесе басымдық берілсе де, оның маңызды элементтерін енгізген және 1787 жылдың 29 мамырында Конвент алдына ресми түрде ұсынған Рэндольф болды. Өз сөзінде Рэндольф Конфедерацияның алдында тұрған мәселелерді атап өтті. Ол Массачусетс штатындағы Шайс көтерілісіне сілтеме жасап, "үкіметтің әлсіздігінен туындаған анархия" туралы ескертті. Ол бұл мәселелерді шешу "республикалық принципке" негізделуі керек екенін мәлімдеді.

Қаулылар

Вирджиния жоспары жоғары ұлттық үкімет құруға шақырып, Конфедерация мақалаларынан түбегейлі өзгеше болды. Қазіргі штаттық үкіметтер үлгісінде жасалған жоспарда үш тармақтан – атқарушы, заң шығарушы және сот – тұрды. Бірақ заң шығарушы орган атқарушы және сот тармақтарын тағайындағандықтан, жоспарда АҚШ Конституциясының маңызды бөлігіне айналған тежеулер мен тепе-теңдік жүйесі болмады. Бұл жоспар Конвенцияға үкіметтің негізгі принциптерін баяндайтын он бес жоба ретінде ұсынылды. Конфедерация мақалаларын бастапқы мақсатына – "жалпы қорғаныс, бостандық қауіпсіздігі және жалпы әл-ауқатты қамтамасыз етуге" жету үшін "түзету және кеңейту" қажет болды. Вирджиния жоспары мақалаларды қайта қарау ретінде ұсынылғанымен, шындығында оларды алмастыруды көздеді. Ұлттық заң шығарушы органдағы өкілдік "үлес квоталарына" (мемлекеттің төлеген салықтары арқылы көрінетін байлығы) немесе әр штаттың құл емес халқының санына пропорционалды болуы керек еді. Бұл Вирджиния сияқты ірі штаттарға Конфедерация мақалаларында болғаннан гөрі көбірек өкілдік беруге мүмкіндік берер еді, онда әр штат халық санына қарамастан тең өкілдік құқығына ие болды. Осы себепті жоспар "ірі штаттар жоспары" деп аталды. Бір палаталы Конфедерация Конгресі екі палаталы заң шығарушы органмен алмастырылуы керек еді. Конфедерация Конгресінің мүшелері штаттық заң шығарушы органдар тарапынан сайланып, оларға жауапты болғаннан өзгеше, заң шығарушы органның бірінші палатасының мүшелері (кейін Өкілдер палатасы болар еді) халық тарапынан сайлануы керек еді. Бірінші палатаның мүшелері лауазымда ротациямен және қайта сайлау арқылы алмастырылуы мүмкін еді. Заң шығарушы органның бірінші палатасы екінші палатаның мүшелерін (кейін Сенат болар еді) штаттық заң шығарушы органдар ұсынған үміткерлерден таңдайтын еді. Ұлттық заң шығарушы орган Конфедерация Конгресіне тиесілі барлық заң шығару өкілеттіктерін, сондай-ақ жаңа өкілеттіктерді иеленер еді. Бұл жаңа өкілеттіктерге "жеке штаттардың құзыреті жетілмейтін барлық жағдайларда заң шығару" және одақтың баптарына қайшы келетін кез келген штаттық заңға вето қою құқығы кіретін еді. Ұлттық заң шығарушы орган бір мерзімге ұлттық атқарушы органды сайлар еді. Атқарушы орган "ұлттық заңдарды орындаудың жалпы өкілеттігіне" ие болар еді, сондай-ақ Конфедерация Конгресіне берілген атқарушы өкілеттіктерге, соның ішінде соғыс жариялау және келісімдер жасау құқығына ие болар еді. Атқарушы орган "жеткілікті сандағы" судьялармен бірге ұлттық немесе штаттық заң шығарушы органдардың кез келген актісіне вето қою құқығы бар қайта қарау кеңесін құрар еді. Бұл вето ұлттық заң шығарушы органның белгісіз сандағы дауысымен күшін жоюға болар еді. Ұлттық сот жүйесіне ұлттық заң шығарушы орган таңдайтын жоғары және төменгі соттар кіретін еді. Судьялар жақсы мінез-құлқы сақталғанда қызмет ететін еді. Сот тармағы пираттық, ашық теңіздегі қылмыстар, жаудың тұтқындалуы, шетелдіктер мен бірнеше штаттың азаматтары қатысатын істер, ұлттық кірістерді жинау, "ұлттық бейбітшілік пен келісімге" қатысты мәселелер және ұлттық лауазымды тұлғаларды импичментке тарту туралы істерді қарау құқығына ие болар еді. Жаңа штаттарды Одаққа қабылдау рәсімдері қарастырылуы керек еді. АҚШ әр штаттың республикалық үкіметке ие болуына кепілдік беретін еді. "[К]онгресс пен оның өкілеттіктері мен артықшылықтарын, Одақ баптарының реформасы қабылданғаннан кейін белгілі бір күнге дейін және олардың барлық міндеттемелерін орындау үшін сақтау керек". Конституцияны өзгерту рәсімі ұлттық заң шығарушы органның келісімін қажет етпейтін болады. Штат қызметкерлері конституцияны қолдауға ант беретін еді. Конституциялық конвенция ұсынған мәселелер халық сайлаған жиналыстармен бекітілер еді.

Реакция

Ірі мемлекеттер бұл жоспарды қолдады, ал кіші мемлекеттер көбінесе оған қарсы болды, халық санына қарамастан, әр мемлекетке тең өкілдік кепілдігін беретін балама нұсқаларды артық көрді. 1787 жылдың 15 маусымында кіші мемлекеттер Нью-Джерси жоспарын ұсынды, ол Конфедерацияның Ережелеріне сәйкес, халық санына қарамастан, әр мемлекетке бір дауыс берілетін, бір палаталы заң шығару органының құрылуын ұсынды. Шілде айында, Он бірлік комитетінің бірінші отырысынан кейін, Конвент Коннектикут келісіміне келді, оған сәйкес халық саны бойынша үлестірілетін Өкілдер палатасы және әр мемлекеттің тең өкілдікпен қатысатын Сенаты құрылды.

Танымал мәдениет

Вирджиния жоспары және оған қатысты пікірсайыстар 1787 жылғы Конституциялық Конвенцияның оқиғаларын көрсететін 1989 жылғы «Кемілірек одақ» фильмінде маңызды орын алады. Фильм көбінесе Джеймс Мэдисонның көзқарасымен және оның сөздерімен баяндалған, және негізінен Тәуелсіздік залында түсірілді.