Кіріспе
Академиялық киімде қолданылатын шапшақтың түрі – киім. Төртбұрышты академиялық шапшақ, дипломдық шапшақ, шапшақ, миномет (көрпе жасаушылардың ерітінді ұстау үшін қолданатын миномет тақтасына ұқсас болғандықтан) немесе Оксфорд шапшағы – бұл басқа бөлігіне бекітілген көлденең шаршы тақтадан және ортасынан шашақ ілген академиялық киімнің бір бөлігі. Ұлыбритания мен АҚШ-та бұл шапшақ академиялық халатпен бірге бейресми түрде "шапшақ және халат" деп аталады. Оны кейде төртбұрыш, траншея немесе бұрышты шапшақ деп те атайды. Шапшақ, халатпен және кейде капюшонмен бірге, британдық үлгіге сәйкес, әлемнің көптеген елдерінде университет бітірушілерінің дәстүрлі киімін құрайды.
the garment
The square academic cap, graduate cap, cap, mortarboard (because of its similarity in appearance to the mortarboard used by brickmasons to hold mortar) or Oxford cap is an item of academic dress consisting of a horizontal square board fixed upon a skull cap, with a tassel attached to the centre. In the UK and the US, it is commonly referred to informally in conjunction with an academic gown as a "cap and gown". It is also sometimes termed a square, trencher, or corner cap. The cap, together with the gown and sometimes a hood, now form the customary uniform of a university graduate in many parts of the world, following a British model.
Шығу тегі
Бәлкім, төртбұрыш сыпырғыш (mortarboard) шапқаның пайда болуы Рим-католик дін қызметкерлері киетін, оған ұқсас біршама шапқыдан бастау алған. Шапқаның (biretta) өзі римдік pileus quadratus-тың дамуы болуы мүмкін, ол квадрат және кішкентай дөңгелек (tump) үстіне орналастырылған бас киімнің бір түрі. Осы типтегі шапқының қайта жаңғыруы епископ Эндрюс шапқысы деп аталады. Итальяндық биретта сөзі орта ғасырлық латын тіліндегі биретум сөзінен туындаған, бұл сөз, болжам бойынша, галлдық тегіне жатады немесе ежелгі грек тіліндегі πυρρός (pyrrhos) сөзінен – "қызыл түсті, сары" – шыққан.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда, шашақ қысқа болып келеді және тақтаның ортасындағы түймеге жиналады. АҚШ стиліндегі шашақ сәл ұзынырақ, түймеге бекітілген бауға жиналады. Кембридж университетінде студенттер ежелгі дәстүр бойынша шашақтарын өте қысқа кесіп, ол тақта жиегінен асып кетпеуі үшін кесетін. Бітіргеннен кейін олар шашағы қалыпты ұзындықтағы шаршы қалпақ киетін. Аталған дәстүр қазір тоқтатылды; қазір академиялық киіммен бас киім киетін адамдар азайып барады және әсіресе студенттерге шапка киюдің қажеті жоқ.
Дәстүрлі киімдер
Бас киімнің басқа түрлеріне ұқсас, академиялық шапкаларды үй ішінде ерлер кимейді (канцлер немесе басқа да жоғары лауазымды тұлғалардан басқа), бірақ олар әдетте қолда жүреді. Оксфорд университетінде түсу рәсімдерінде және барлық емтихандарда шапка кию міндетті. Оксфордта шапканы ұстап тұру керек және студенттер бітіру рәсімінен басқа уақытта оны киюге болмайды деген кең таралған миф бар; алайда, университетте мұндай ереже жоқ, ал ресми академиялық киім киген студенттер шапканы қолда алып жүруге немесе киюге болады. Әсіресе, жұмсақ Кентербери шапкесін кию құқығы бар студент қыздар оны басына киюі керек, қолда алып жүруіне рұқсат етілмейді. Сонымен қатар, Прокторлар сотының алдында тұрған барлық студенттер іс басталғанда оны шешіп алуға дейін шапкаларын киіп келуге тиіс. Кейбір бітіру салтанатында шапкалар ерлерге берілмейді, тек әйелдерге беріледі, олар оларды үй ішінде киеді немесе мүлдем қолданылмайды. Бұл Ұлыбритания мен Ирландия университеттерінде кең таралған қалалық аңыздарға әкелді, олардың ортақ тақырыбы – әйелдерді университеттерге қабылдауға наразылық ретінде шапка киюден бас тарту. Ирландияда тек әйелдер ғана морттаза киеді деген сенім бар, өйткені бакалавр дәрежесі олардың ең жоғары білімі деп есептелген, сондықтан олардың білімінің «шегі» саналған, бірақ мұны растайтын дәлелдер аз. Лимерик университетінің тарих кафедрасының докторы Дэвид Флеминг мұндай түсіндіруді «толыққанды әуесқойлық және қалалық аңыз» деп атады, ал университет киімдерін жасайтын Phelan Nolan компаниясының өкілі «Әйелдер бұрын шіркеуде бас киім киетін, дәстүр содан пайда болған» деді. Мортазаның бірнеше түрі бар. Ұлыбританияда ең көп таралғаны – «бүктелетін бас сүйек», оның бас сүйек бөлігі сақтау және тасымалдау үшін бүктеледі. Дәстүрлі түрде, морттазаның «қатаң бас сүйегі» болған, ол бүктелетін бас сүйектен гөрі эстетикалық жағынан әдемі және жақсырақ деп есептелген. Қатаң бас сүйектің тағы бір артықшылығы – оны бүктелетін бас сүйектен гөрі оңай шешуге болады, өйткені бас сүйек өзіне құлап кетпейді. Британ университеттеріндегі көптеген дипломдық рәсімдерде шапканы салтанатты түрде шешу рәсімі бар. Екі түрі де киюшіге дұрыс өлшемді таңдау қажет. АҚШ-та көбінесе «эластикалық бас сүйек» қолданылады, бұл әртүрлі бас өлшемдеріне сәйкес морттаза жасау қажеттілігін жояды. Кейбір морттазалар, әсіресе Шығыс Азияда, бас сүйектің артқы жағынан байланады. Мортазаны дұрыс кию үшін бас сүйектің үлкен бөлігі бастың артқы жағында, ал жоғарғы бөлігі жерге параллель болуы керек. Дұрыс орнатылған морттаза оңай түсіп қалмауы керек. ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін морттазаны мектеп мұғалімдері жиі киетін, ал бас киім осы мамандықтың символы болып саналады. АҚШ-та мамыр және маусым айларында морттазалар мерекелік дүкендерде жиі кездеседі, олар мерекелік безендірулер, плюштік ойыншықтар сияқты естелік сыйлықтар мен құттықтау карточкалары түрінде болады.
Қайғы шапкасы
Мортараның бір түрі аза тұту кезінде тағылады. Тақтаның үстінде мақтаныш пен түйме орнына, екі қара лента бұрыштан бұрышқа бекітіліп, крест құрайды. Екі лентаның қиылысқан ортасына қара лентадан жасалған розаетка бекітіледі. Ленталардың еніне арналған лента ірі зерленген лентадан, ал розаетка сол ірі зерленген немесе атластан жасалуы мүмкін. Бұл аза тұту қалпағын жақын досыңыз немесе туысыңыз қайтыс болғанда киюге болады. Тағы бір түрінде бас сүйектің артқы жағына "көбелек" деп аталатын тоғыз лентадан жасалған доғалар бекітіледі (үштеуі артқы тігістен тік төмен, екеуі екі жағында тік және біреуі екі жағында бас сүйектің шетінде). Бұл қалпақ монарх, патшалық отбасының мүшесі немесе университет ректорының қайтыс болуына байланысты тағылады. Аза тұту қалпағы аза тұту белбеулерімен (қалыпты белбеулер, бірақ әрқайсысының бойында плисе бар) және аза тұту көйлегімен тағылады. Көйлек Кембридж ДД-ның "пудинг жеңдері" бар қара матадан жасалған көйлек болуы мүмкін, бұл XVI және XVII ғасырларда киілген жібектен ерекшеленеді, немесе қара матадан жасалған қара көйлек. Қаптамалар тағылмайды, себебі олар мерекелік деп есептеледі. Алайда, бұрынғы Кембридж прокторы өздерінің MA қаптамаларын шаршылап киген, қаптаманы жасыру үшін; қаптама ақ болғандықтан, ол аза тұтудың қара-ақ схемасына қайшы келмеген.