Кіріспе

Тым қатал жаза саналады
Адамға салған азап, ауырсыну немесе қорлықтан туындап, қабылдауға келмейтін жазаны сипаттайтын құқықтық термин – "адамгершілікке сыймайтын және ерекше жаза". Нақты анықтамасы сот юрисдикциясына байланысты өзгеше болуы мүмкін, бірақ көбінесе қылмыстың өзіне қарағанда тәуекелді, қажетсіз немесе тым ауыр жазалар осыған жатады.

Тарих

"Қатыгез және ерекше жаза" деген сөздер алғаш рет 1689 жылы Англияның Құқықтар туралы биллінде қолданылды. Кейіннен олар Америка Құрама Штаттарында АҚШ Конституциясының сегізінші түзетуімен (1791 жылы ратификацияланды) және Британдық Желтоқша аралдарында (1798 жылы) қабылданды. Өте ұқсас сөздер БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 10 желтоқсанда қабылдаған Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 5-бабында да кездеседі: "Ешкім азаптауға немесе қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұяты төмендетуші күйретуге немесе жазалауға ұшырамайды". Бұл құқық Адам құқықтары туралы еуропалық конвенцияның (1950) 3-бабында және Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (1966) 7-бабында да басқаша формулировкада келтірілген. Канаданың құқықтары мен бостандықтары туралы хартасында (1982) осы негізгі құқық 12-тарауда, ал Еуропалық Одақтың (2000) Негізгі құқықтары туралы хартасының 4-бабында (Еуропалық конвенциядан сөз сойлегендей) көрсетілген. Ол сондай-ақ Азаптауға және басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұяты төмендетуші күйретуге немесе жазалауға қарсы конвенцияның 16-бабында (1984) және Польша Конституциясының 40-бабында (1997) да кездеседі. Маршалл аралдарының Конституциясы өзінің Құқықтар туралы биллінің алтыншы бөлімінде (2-бапта) "қатыгез және ерекше жазалауды" тыйым салады, ол: өлім жазасы; азаптау; "адамдыққа жатпайтын және ар-ұяты төмендетуші күйрету"; және "шамадан тыс айыппұлдар немесе мүліктен айыру" деп анықталған.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Конституциясының Сегізінші түзетуінде "қатыгез және ерекше жазалар қолданылмайды" деп жазылған. Құрама Штаттар Жоғарғы Сотының белгілі бір жазаның қатыгез және ерекше екендігіне қатысты шешім қабылдауда қолданатын жалпы қағидаларды судья Уильям Бреннан анықтады. "Фурман Грузияға қарсы" ісі бойынша судья Бреннан: "Осылайша, белгілі бір жазаның "қатыгез және ерекше" екенін анықтауға көмектесетін төрт қағида бар" деп жазды. "Негізгі талап" – "жазаның қатаңдығы адамдық қадір-қасиетті төмендетпеуі керек", әсіресе азаптау. "Айқын түрде қасақана түрде қолданылған, аса қатаң жаза". ("Фурман Грузияға қарсы" ісі осы себеппен өлім жазасын уақытша тоқтатты.) "Қоғамның толығымен қабылдамаған, аса қатаң жаза". "Ата-аналар, мен сіздерге өте қатаң жазалауды ұсынамын, бірақ ол мүлдем қажет емес" делінген. Ол былай деп қосты: "Бұл қағидалардың міндеті – сотқа жазаның адамдық қадір-қасиетке сай келіп-келмейтінін анықтауға мүмкіндік беру. Сондықтан олар өзара байланысты, және көп жағдайда жазаның "қатыгез және ерекше" екенін анықтау үшін олардың бірігуі қажет. Сондықтан, сыналып жатқан жаза ерекше ауыр болса, оның тәуелсіз түрде қолданылуының жоғары ықтималдығы болса, қазіргі қоғам оны мақұлдамаса және одан азырақ қатаң жазаға қарағанда жазалау мақсатына тиімдірек екеніне сенуге негіз болмаса, онда осы жазаны одан әрі қолдану Конституцияның осы тармағының талабын бұзу болып табылады, яғни мемлекет қылмыс жасағандарға қатыгез және беймәдени жазалар қолдануға құқығы жоқ". Одан әрі, ол ешбір штаттың осы қағидалардың бірін айқын бұзатын заң қабылдамайтынын күтетінін, сондықтан Сегізінші түзетуге қатысты сот шешімдері төрт қағиданың әрқайсысының салдарының "жинақталуын" талдауды қамтитынын жазды. Осылайша, Құрама Штаттар Жоғарғы Соты "жаза қылмысқа қарағанда тым ауыр болса, тәуелсіз болса, қоғамның әділдік сезімін қорласа немесе азырақ қатаң жазадан тиімді болмаса, қатыгез және ерекше болып саналатынын" белгіледі.