Кіріспе
The American Friend (Der amerikanische Freund) – 1977 жылы түсірілген нео-нуар фильмі, сценарийін Вим Вендерс жазып, режиссерлік еткен. Фильм Патрисия Хайсмиттің 1974 жылғы «Риплидің ойыны» романы негізінде түсірілген. Басты рөлдерде Деннис Хоппер – Том Рипли, ал Бруно Ганц – Джонатан Циммерман, Рипли оны қаскөй болуға итермелейді. Фильмде ерекше «табиғи» тіл тұжырымы қолданылған: Циммерман отбасымен және дәрігерімен неміс тілінде, ал Риплимен және Парижді зерттеген кезде ағылшын тілінде сөйлейді.
Сюжет
Том Рипли - Германияның Гамбург қаласында тұратын бай америкалық. Ол өнер туындыларын жалғандауға қатысады, ол аукционға өз өлімін жалғандаған суретшінің жаңадан табылған, бірақ шын мәнінде жаңадан жасалған суреттерінің бағасын көтеру үшін шығады. Осы аукционның бірінде ол лейкемиядан қайтыс болып жатқан фоторежиссер Джонатан Циммерманмен танысады. Циммерман Риплимен танысқанда, оның қолын шасуға қарсы тұрады, суықтай: "Мен сіз туралы естідім, кетер алдында. Рауль Мино, француз қылмыскері, Риплиден американдық бандитті өлтіруді сұрайды. Рипли бұл ұсынысты қабылдамайды, бірақ Циммерманның кемшілігіне кек алу үшін Миноның Циммерманды жұмысқа алуын ұсынады. Рипли Циммерманның ауруы кенеттен нашарлап кетті деген уәделерді таратады, ал Минот Циммерманға бандитті өлтіру үшін көп ақша ұсынады. Зимерман бастапқыда Миноны қабылдамайды, бірақ ол көп өмір сүре алмайтынына қатты алаңдайды, сондықтан екінші медициналық пікір алу үшін Миномен бірге Францияға баруға келіседі. Мино Циммерманды ең нашарды күту үшін нәтижелерді бұрмалауды ұйымдастырады, ал Циммерман әйелі Марианна мен ұлы Дэниелді қамтамасыз ету үшін Париж метро станциясында бандитті өлтіруге келіседі. Рипли Зиммерманның дүкеніне барып, атыс болғаннан бұрын және кейін суретке түсіреді. Циммерманн Риплидің кісі өлтіру туралы сөзге араласқанын білмейтін, ал екеуі Риплимен алғаш кездескенде оған өрескел болған үшін кешірім сұрағаннан кейін, бір-біріне жақын бола бастайды. Мино Циммерманның өнерінен қанағаттануын білдіру үшін Риплиге тағы да барады. Циммерманды ұнатып алған Рипли, Миноның қарсыластары арасында бандит соғысын бастау үшін Циммерманды тағы бір американдық бандитті өлтіруді жоспарлап отырғанын түсіндіргенде, қатты қорқып қалады. Алайда бұл жолы ол жылдам жүретін пойызға отырып, таспамен қамалады. Бұл бандит Циммерманнан асып түседі, бірақ Рипли көлеңкеден шығып, оны жеңеді. Циммерман мен Рипли нысананы да, оның жансакшысын да өлтіреді, екеуі де денелерді пойыздан лақтырады. Гамбургте Рипли Циммерманды Минотқа ұсынғанын мойындайды, ал ол Циммерманнан екінші рет өлтіру үшін ақша ұсынғанда, Минотқа пойыздағы жұмыстың жалғыз жасалғанын айтуын сұрайды. Екілік өмір сүру Циммерманның некесінде шиеленісті тудырады, өйткені Марианна оның саяхаттау және тәжірибелік емдеу үшін ақы төлеу туралы әңгімелеріне сенбейді. Бір күні ол үйге келіп, Марианның Дэниелді алып кетіп, кеткенін біледі. Минот Циммерманның пәтерінде неліктен бомбаға ұшырылғанын білетінін білу үшін келеді, ал Циммерман "біз" пойыздағы адамды өлтіргенін айтқанынан кейін, Рипли оған қарсы бұрылды деп күдіктеніп кетеді. Циммерман Риплиге қоңырау шалады, ол Циммерманды өзінің сарайына алып кетеді, ол тез арада пайда болады деп күткен өлтірушілерді күтеді. Ол Циммерманмен бірге келіп түскен американдық бандиттерді аңдып өлтіреді, ал хаоста американдықтар тұтқындап, ұрып-соққан Мино қашып кетеді. Рипли денелерді мафиостар әкелген жедел жәрдемге құяды, бірақ олар Циммерманмен бірге кетер алдында, оларды жою үшін Марианна келіп, Циммерманға француз медициналық есептерінің жалған екенін айтады. Риплидің айтуынша, бәрін кейін шешуге уақыт жеткілікті, бірақ Циммерман екеуіне оның көмегі қажет. Үшеуі теңізге қарай жүгіреді, Рипли жедел жәрдемге мініп, Марианна күйеуін машинамен алып барады. Бірде Рипли жедел жәрдем машинасына бензин құйып, өртеп жібереді. Циммерман машинаның жүргізушісіне отырды да, Марианнамен бірге Риплиді тастап, жылдамдықпен кетіп қалды. Бірнеше минуттан кейін ол рульде қаза табады, ал машина бақылаудан шығып кетеді, бірақ Марианна апаттық тежегішті тартып, аман қалады. Жағажайда Рипли өзіне-өзі: "Ой, жақсы. Біз бәрібір жеттік, Джонатан. Абай болыңыз".
Өндіріс
Вендерс Патрисия Хайсмиттың жанкүйері болған және оның бір романы, әсіресе «Көкөрттің айқасы» немесе «Қалпына келтірудің дірілі» бойынша фильм түсіргісі келген. Ол осы романдар мен Хайсмиттың басқа романдары бойынша авторлық құқықтар сатылып кеткенін білгенде, автормен кездесті, ол оған 1974 жылы жарық көрген «Риплидің ойыны» атты жарияланбаған қолжазбаны ұсынды. Вендерс бұған құқығы болмаса да, фильмге бұрынғы «Рипли Жер астында» романынан элементтерді қосты. «Риплидің ойыны» деген атауды ұнатпай, Вендерс фильмді «Қоршалған» деген атпен түсірді. Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың үшеуін берді: «[Вендерс] бізді триллерлерді атмосфера үшін де, сюжет үшін де тамашалайтынымызды (және оқитынымызды) мойындауға шақырады. Ал ол бізге осыншалықты атмосфера береді, біз оның ішінде жүзіп бара жатқандай сезінеміз». Reel Film Reviews-тің Дэвид Нусаир фильмді «кейде қызықтыратын» деп атап, «Ганцтың нәзік, өте тартымды ойынын» мақтап, бірақ «апатты соңғы жарты сағатты» сынға алды. «Қыз және тапанша: Фильм нуар толық нұсқаулығы» кітабында Дэвид Н. Мейер фильм туралы былай дейді: «Сюжет алғашқыда толыққанды түсініксіз болғанымен, және негізгі актерлердің бірінің қалың еуропалық акценті көмектеспейді, «Америкалық дос» әрекет етуге тұрарлық. Кез келген дәуірде немесе жанрда сияқты бай кейіпкерлер, шынайы адамдық қарым-қатынастар, тартымды әрекеттер мен еңбекқор юморды қамтитын фильмдер өте сирек кездеседі». Барри Гиффорд «Өткеннен: Фильм нуардағы оқиғалар» кітабында былай деп жазады: «1940-50 жылдардан бері нуарды еске түсіруге арналған «тағзым» фильмдерінің ішінде «Америкалық дос» кейіпкерлердің шынайылығына қол жеткізуге мүмкіндік беретін кеңістіктер, үзілістер және энергияның кенеттен өзгеруі арқасында көбінесе табысқа жетеді». Хайсмит бастапқыда фильмді ұнатпады, бірақ кейіннен пікірін өзгертті. 1988 жылы берген сұхбатында Хайсмит фильмнің «әдемілігін» мақтап, пойыз сахналарының «тамаша» екенін айтты. Фильм 1977 жылғы Канн кинофестиваліне қатысты. Ол 50-ші «Оскар» сыйлығындағы «Үздік шетелдік фильм» номинациясына Батыс Германиядан ұсынылды, бірақ соңғы бес финалисттің қатарына ілікпеді. Фильм сонымен қатар АҚШ Ұлттық киносын тексеру кеңесінің «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылды.
Риплидің басқа фильмдері
"Американдық дос" – Хайсмиттің Рипли романдарының "Пурпуровый полдень" (1960) фильмінен кейін екінші толық метражды бейімделуі. Одан кейін 1999 жылы "Талантты мистер Рипли", 2002 жылы "Риплидің ойыны" және 2005 жылы "Рипли жер астында" фильмдері түсірілді. Дегенмен, Рипли фильмдері ресми серияны құрамайды, және олардың ешқайсысы да нақты түрде алдыңғы немесе келесі фильмдерді түсіру мақсатымен жасалмаған.