Кіріспе

1987 жылы түсірілген Вим Вендерс фильмі

"Жан құмарлық қанаттары" (Der Himmel über Berlin, ;) – 1987 жылы түсірілген романтикалық фантастикалық фильм. Фильмнің сценарийін Вим Вендерс, Питер Хандке және Ричард Рейтингер жазды, режиссері – Вендерс. Фильм көрінбейтін, өлмейтін періштелер туралы, олар Берлин қаласын мекендеп, оның тұрғындарының ойларын тыңдап, қиналғандарға көмектеседі. Қала тығыз халқымен қатар, көптеген адамдар оқшауланып, жақындарынан алыс жүреді. Бруно Ганц сомдаған періштелердің бірі, Сольвейг Доммартин сомдаған әдемі, жалғыз трапеция шеберіне ғашық болады. Періште адамдық сезімдердің қуанышын тану үшін, тамақтан ләззат алудан бастап, жақынына қол тигізуге дейін, сондай-ақ трапеция шеберімен адамдық махаббатты сезіну үшін өмірге келуді таңдайды. Батыс Берлиннің төңірегінде бейнеленген періштелер суреттерінен шабыттанған Вендерс пен автор Питер Хандке оқиғаны ойлап тапты және француз-неміс бірлескен өндірісі аясында сценарийді дамытуды жалғастырды. Фильмді Генри Алекан түсті және сепия түсті қара-ақ түстерде түсірді, соңғысы періштелердің көзімен қараған әлемді бейнелеу үшін қолданылды. Актерлік құрамында Отто Сандер, Курт Бойс және Питер Фолк бар. "Жан құмарлық қанаттары" үшін Вендерс Канн кинофестивалінде және Еуропалық кино марапатында "Үздік режиссер" сыйлығын жеңіп алды. Фильм сыншылардың да, көрермендердің де жоғары бағасын алды, ал ғалымдар оны киноның, кітапханалардың, цирктің немесе Германияның біртүтастығының маңыздылығы туралы мәлімдеме ретінде қарастырды, сонымен қатар жаңа дәуір, діни, секулярлық және басқа да тақырыптарды қамтиды. 1993 жылы "Тым алыс, тым жақын!" атты жалғасы шықты. 1998 жылы АҚШ-та "Ангелдер қаласы" атты қайта түсірілім жарық көрді. 1990 жылы көптеген киносыншылар "Жан құмарлық қанаттарын" 1980-ші жылдардың ең үздік фильмдерінің бірі деп атады.

Сюжет

Берлин қабырғасымен бөлінген Берлинде екі періште – Дамиел мен Кассиел – қала тұрғындары көріп, естімейтіндей қаланы бақылайды. Олар берлиндіктердің ой-саналарын тыңдайды, соның ішінде ауруханаға бара жатқан жедел жәрдем машинасындағы жүкті әйелді, жолдың бойында тұрған жас әйелді және әйелінен аяқталғандай сезініп, күйреген ер адамды байқап отырады. Олардың өмір сүру себебі, Кассиелдің айтуынша, шындықты "жинақтау, куәлік ету, сақтау". Дамиел мен Кассиел әрқашан періштелер ретінде болған; олар Берлин қалаға айналғанға дейін және адамдар пайда болғанға дейін де болған. Олар Берлинде кездесетіндердің арасында "бейбітшілік эпосын" армандаған Гомер есімді қарт кісі бар. Кассиел қарт кісінің соңынан еріп, ашық далада құлаған Потсдам алаңын іздеп, граффитимен қапталған қабырғаны ғана табады. Дамиел мен Кассиел тек бақылаушы болғанымен, балалар үшін ғана көрінетін және физикалық әлеммен ешқандай қарым-қатынас жасай алмайтындықтан, Дамиел Марион есімді цирк трапеция шеберіне ғашық бола бастайды. Ол Батыс Берлиндегі трейлерде жалғыз тұрады, "Алекан циркі" жабылатынын естігенше. Көңілі күйзелген ол Crime & the City Solution музыкасымен жалғыз би билейді және қалада серуендейді. Осы арада актер Питер Фолк Батыс Берлинге келіп, қаланың нацистік өткені туралы фильм түсіреді. Фолк бір кездері періште болған, бірақ әрқашан бақылап, ешқашан өмірді сезінбеуден шаршағандықтан, әлемге қатысу үшін өзінің өлместігінен бас тартты. Сондай-ақ, шексіздіктен шаршаған Дамиелдің адам өмірінің шынайылығы мен шектеріне деген құштарлығы артады. Ол Марионмен түсінде кездеседі және Фолк оның бар екенін сезініп, оған адам өмірінің қуанышы туралы айтқанда таңғалады. Дамиел ақыры өлместігінен бас тартуға көндіріледі. Ол өмірді алғаш рет сезінеді: қан ағады, түстерді көреді, тамақтың дәмін татып, кофе ішеді. Осы арада Кассиел ғимараттан секіріп, өзін-өзі өлтіруге дайын тұрған жас жігіттің санасына еніп, оны құтқаруға тырысады, бірақ сәтсіз аяқталады және осы оқиғадан қиналады. Кассиелдің бар екенін сезінген Фолк оған Дамиелге жасағандай қол созады, бірақ Кассиел олардың үлгісін қабылдауға дайын емес. Ақырында, Дамиел Ник Кейв концерті кезінде трапеция шебері Марионмен барда кездеседі, ол онымен сәлемдесіп, ақыры өзін толық сезінуге мүмкіндік беретін махаббатты тапқанын айтады. Келесі күні Дамиел Марионмен өткізген уақытының өзін таңғалуға үйреткенін және ешқандай періште жеткізе алмайтын білімді алғанын ойлайды.

Даму

Сегіз жыл бойы Америка Құштама Штаттарында тұрып, жұмыс істегеннен кейін режиссер Вим Вендерс туған Батыс Германияға оралды және оның ең сүйікті бөлігі – Батыс Берлин туралы фильм түсіріп, онымен қайта байланысуды жоспарлады. Ол сонымен қатар Берлиндегі зираттарда және қала маңында періштелер тақырыбындағы өнер туындыларын байқады. Вендерс өзінің жобасында 1945 жылдан кейін адамдарды қорғағандары үшін Құдайдың періштелерін жаза ретінде Берлинге жер аударғаны туралы да бір ойды қарастырды. Вендерс Питер Хандкемен жұмыс істеді, ол көптеген диалогтарды, поэтикалық әңгімелерді және фильмде қайталап келетін "Балалық шақ әнін" жазды. Вендерс періштелер туралы энциклопедиядан Дамиел және Кассиел есімдерін тапты, сондай-ақ Сольвейг Доммартин, Бруно Ганц және Отто Сандердің суреттерін шабыт көзі ретінде пайдаланды. Хандке біртұтас әңгіме жаза алмайтынын түсінді, бірақ түсірілім барысында идеялар бойынша жазбаларын үнемі жіберуге уәде берді. Сценарист Ричард Рейтингер де Хандкенің үлесін қосқан көрінелерді жазуда Вендерске көмектесті. Осылай ұйымдастырылғандықтан, Вендерс күн сайын командасымен кездесіп, көбінесе түнде келесі күнгі жұмыстарды жоспарлап отырды. Француз өндірушісі Анатоль Дауман үлкен бюджетті қажет деп санамады, сондықтан жоба 5 миллион DM қаржымен жүзеге асырылды.

Өндірістен кейінгі

Питер Хандке Питер Пригогда басшылығымен монтаждау процесі кезінде Батыс Берлинге келді. Хандке мұны музыкадан басқа үнсіз фильмге ұқсас деп ойлады және түсірілім кезінде Вендерске жіберген көптеген жазбаларының жоқ екенін байқады. Сондықтан Хандке өзінің жазбаларын дауыстау арқылы қосуды ұсынды. Лоран Петиганд цирк музыкасын жазды, ол аккордеон, саксофон және клавишалармен орындалған ансамбльдік туынды болды.

Тақырыптар мен түсіндірмелер

Жер бетіндегі адамдарға көмектесетін періштелер, рухтар немесе арбақтар туралы түсінік кинода кең тараған, мысалы, "Міне, мырза Иордан" (1941) мен "Бұл керемет өмір" және "Өмір мен өлім мәселесі" (1946) фильмдері. Бұрынғы АҚШ пен Ұлыбританияның көптеген фильмдері үлкен құрмет көрсетеді, ал басқалары көңіл көтерудің жеткілікті мөлшерін ұсынады. Пауэлл мен Прессбергердің "Өмір мен өлім мәселесі" атты еңбегінде рухтардың адам өмірін қызғанышпен қарастыратын ертедегі мысал келтірілген. Періштелердің шынайы өмірін өлімнен ажырату үшін монохромды түске ауысуы Пауэлл мен Прессбергердің фильмінде де қолданылған. "Қандай да бір қалада өмір сүру мүмкін емес" деген пікірге қарсы шыққан Роджер Кук былай деп жазды: "Адамдар ләззат алуы, ағылшын тіліндегі атаудан көрінетіндей, құмарлыққа қанаттар береді". Құдай фильмде аталмаған, тек "Алысырақ, жақын!" фильмінің жалғасында ғана айтылған, періштелер адамдарды "Онымен" байланыстыру мақсатын айтады. Ғалымдар Роберт Филипп Колкер мен Питер Бейкене Құдай жоқ дегенді Нью-Эйдж нанымдарына жатқызды, Дамиелдің "құлауы" Люцифердің оқиғасына ұқсас, бірақ зұлымдықпен байланысты емес. Рецензент Джеффри Оверстрит "Вендерс өзінің шіркеу тәрбиесін артта қалдырды" және кинодағы періштелер "білімге ие болғандықтан, ол өзінің ерекшеліктеріне сай жасай алатын өнертабыстар" деп біледі, бұл Киелі кітапқа деген сеніміне көп мән бермейді. Оверстрит оларды "адамдық сезімнің қуанышын жоғалтқан кейіпкерлер" деп сипаттады. Алайда профессор Крейг Детвайлер Берлиннің аспаннан көрінісі мен қорғаншы періштелер идеясы Құдайды еске салады деп сенді. Авторлар Мартин Брэйди мен Джоанн Лиал Дамиелді тіпті көрінбейтін нәрселер азғырып жатса да, Берлин атмосферасы адамның Дамиел әлі де "шиыр, миф және діннің орнында" екенін білдіреді. Бір көріністе Дамиел мен Кассиел өздерінің бақылауларындағы оқиғаларды бөлісу үшін кездеседі, олардың қызметі өткенді сақтау болып табылады. Профессор Александр Граф бұл фильмдерді киномен байланыстырады деп жазды, Вендерс "Қалаудың қанаттары" фильмінің өзі Берлиннің сол кезден бері жойылған немесе өзгертілген жерлерін бейнелейді немесе көрсетеді, соның ішінде көпір, Потсдам плац және қабырға. Соңғы атаулары: "Барлық бұрынғы періштелерге, әсіресе Ясуджироға, Франсуаға және Андрейге арналған" (барлығы Вендерстің әріптестері Ясуджиро Озуға, Франсуа Труффоға және Андрей Тарковскийге сілтеме). Бұл режиссерлердің барлығы фильмнің түсірілуі алдында қайтыс болды, Колкер мен Бейкене олардың Вендерске әсер еткенін айтады: Озу Вендерске тәртіпті үйретті; Труффо адамдардың, әсіресе жастардың байқауы; және Тарковский, Вендерске аз әсер еткен, мораль мен сұлулықты қарастыру. Режиссерлерді періштелер деп тану фильм кейіпкерлерінің түсіру қызметімен байланысты болуы мүмкін. Академик Лора Маркус кино мен баспаның арасындағы байланыс періштелердің кітапханаларға деген сүйіспеншілігінен де қалыптасады деп сенді, өйткені Вендерс кітапхананы "естелік пен қоғамдық кеңістіктің" құралы ретінде бейнелейді, оны керемет орынға айналдырады. Дамиелдің "Балалық жырын" жазу үшін қалам немесе материалдық емес қаламды қолдануы да баспаға және сауаттылыққа құрмет, Маркустың болжамы бойынша, "бәлкім, тіпті келесі көрнекі бейнелерді босату". Колкер мен Бейкене поэзияны қолдануды сценарий жазушы Питер Хандкедің тілді жалпы риторикадан жоғары рухани деңгейге көтерудегі күш-жігерінің бөлігі ретінде түсіндірді. Детвейлер поэзияны қарап, Хандкедің "Балалық жыры" Пауылдың 1 Коринфтіктерге 13 тармағына ұқсас екенін айтты ("Мен бала кезімде бала сияқты сөйледім, бала сияқты түсіндім, бала сияқты ойладым"). Профессор Терри Уодделл өлеңнің басты тақырыбы ретінде "балалық шақтың маңыздылығын" белгілегенін, балалар періштелерді көре алатынын және оларды сұрақсыз қабылдай алатынын, оларды қиялдағы достар құбылысымен байланыстыратынын атап өтті. Фильмді Германияның қайта бірігуіне шақыру ретінде де оқыды, ол 1990 жылы болды. Эссе авторлары Дэвид Колдуэлл мен Пол Риа оны екі қарама-қарсы серияны ұсыну ретінде көрді: Шығыс пен Батыс, періште мен адам, еркек пен әйел. Вендерс періштелері Қабырғамен байланысты емес, Шығыс және Батыс Берлиндегі ортақ кеңістікті көрсетеді, бірақ Шығыс Берлин негізінен қара және ақ болып қала береді. Ғалым Мартин Есингаузен фильмде қайта бірігу ешқашан болмайды деп болжады және оның аумақтық және "жоғары" бөліністерді, "дене және рухани, өнер мен шындықты, қара және ақ және түс" қарастыруын атап өтті. Зерттеуші Хелен Стоддарт, цирк пен трапеция шебері Марионды бейнелеуді талқылағанда, Марионның классикалық цирк кейіпкері екенін, қауіптің бейнесін және одан кейін әлеуеттің бейнесін жасайтынын айтты. Стоддарт Гомер мен Марион Берлинде табылған тарихтың қалдықтарында болашақты таба алатынын айтты. Стоддарт оқиғаның айналымды сипатын, соның ішінде физикалықты көре алмайтын періште (Дамиел) мен "беттерді көре алатын" нақты емес періште (Марион) арасындағы параллельді қарастырды. Марионның барлық бағыттар қабырғаға жететінін айтуы және соңғы француз тіліндегі "Біз жолға шықтық" сөзі, экранда "Жалғасы бар" деп көрсетілгені, "жаңа бастауға соңғы қозғалыс" екенін көрсетеді. "Фильм және философия" журналында жазған Натан Уолфсон Ролан Бартстың еңбектерін, әсіресе S/Z-ді үлгі ретінде келтіріп, "Қалаудың қанаттарының" бұл "періштелік" бөлігі көрерменде белгілі бір жауаптарды шақыруға бағытталғанын айтты. Бұл жауаптар Дамиел мен Марионның қатысатын трансформациясының негізін құрайды. Фильм көрерменді ұқсас трансформацияға дайындап, авторлық және агенттіктерді зерттеу арқылы осы процеске қатысуға шақырады.

Стиль

[[Файл:Rainer Maria Rilke, 1900. jpg|thumb|upright|Райнер Мария Рильке ақындығы түсінік пен стильге әсер етті. «Орион Классикас» АҚШ дистрибьюторы ретінде, фильм 1988 жылдың 29 сәуірінде Нью-Йорк қаласында PG-13 рейтингісімен «Wings of Desire» (Құдайдың қанаттары) деген атпен көрсетілді. Кейіннен 2015 жылдың ақпан айында 65-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде Вендерстің құрметті «Алтын аю» сыйлығын тағайындау мақсатымен көрсетілді. Вим Вендерс қоры түпнұсқа қара-ақ және түсті киноленталарды пайдалана отырып, 4K сандық қалпына келтіру жұмысын жүзеге асырды. Фильмнің жаңа нұсқасы 2018 жылдың 16 ақпанында 68-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде «Berlinale Classics» бағдарламасы аясында «Кино Интернешнл» кинотеатрында тұңғыш рет көрсетілді.

Кассалық жинақ

"Берлиннің үстіндегі аспан" Германияда 922 718 көрушіні қамтыды. "Дезидер қанаттары" деген атаумен Францияда тағы 1 079 432 көруші көрді. Фильм Солтүстік Америкада 1989 жылдың 11 мамырында 3,2 миллион долларлық касса жинап, көрсетілімін аяқтады. Нью-Йоркте Дэвид Денби оны "ерекше" және "мүмкін, ең ұлы неміс фильмі" деп атады. Дессон Хоу оны "сезімдер мен рухқа әсер ететін биік көрініс" деп сипаттады. Джанет Маслин, The New York Times газетінде жазған мақаласында, оның идеясын "тартымды", бірақ орындалуын "артық жүктелген" деп бағалады. Variety журналында Дэвид Страттон бейнелерін, актерлік шеберлігін және Книпердің музыкасын жоғары бағалады, сонымен қатар фильмде Вендерстің рок музыкасына деген құштарлығын көрсетті. The Washington Post басылымының Рита Кемпли Вендерс пен Хэндкеге "миф пен философиялық қиялдың, бейнелерге толы және Ганцтің орындауымен сүйкімділенген" әлемін жасағаны үшін алғыс айтты. Паулин Каел оған қарсы пікір білдірді: "Бұл көрермендерді әлсіз сезінуге жеткілікті". They Shoot Pictures, Don't They? онлайн фильм ресурсына сәйкес, "Дезидер қанаттары" 1987 жылдың ең танымал фильмі атанды. [[File:Bruno Ganz DFF Tokyo 2005. jpg|thumb|Бруно Ганц Дамиел рөлі үшін оң пікірлер алды; бұл, мүмкін, 2004 жылға дейін оның ең есте қалған рөлі болды. Premiere оны 1980 жылдардың ең ұлы екінші фильмі деп таныды. Empire сыншысы Ян Нейтан 2006 жылғы шолуында бес жұлдыз берді, оның поэзиясы, жалғыздық тақырыбы және Ганцтің актерлік шеберлігін жоғары бағалады. 2004 жылы The New York Times газеті фильмді "Ең жақсы 1000 фильмнің" тізіміне енгізді. 2007 жылы Сольвейг Доммартиннің қазасына байланысты Der Spiegel бұл фильмді поэтикалық шедевр ретінде еске алды. 2009 жылы Criterion DVD-сін қарап, Time Out сыншысы Джошуа Роткопф оны көркем фильм әлеміне кіріспе деп атады, сонымен қатар оның заманының өнімі екенін, әндерін атап өтті. National Review журналының жазушысы Джон Саймон басқаша пікір білдірді. Ол "Дезидер қанаттарын" "жағымсыз" және "130 минуттық құлақтандыратын нәрсе" деп сипаттады. Кейін ол 2010 жылы Empire журналының "Әлемдік киноның ең жақсы 100 фильмі" тізімінде 64-орынды иеленді. 2011 жылы The Guardian оны Берлиндегі ең жақсы 10 фильмнің қатарына қосты. Les Inrockuptibles журналының 2014 жылғы шолуы оны керемет, уақыттан тыс және поэтикалық фильм деп жариялады. Сол жылы aVoir aLire француз сыншылары да оның поэзиясын жоғары бағалады және Берлин кейіпкерлердің бірі болады деп, Алекан, Хандке, Кейв пен Книпердің маңызды үлесін атап өтті. Неміс журналисі Майкл Сонтеймер 1980 жылдардан бері Берлиннің қаншалықты өзгергенін түсіну үшін оны көруді ұсынды, әсіресе Дамиел Берлин арқылы жүргенде түсірілген қараңғы суреттерге назар аударуды ұсынды. 2015 жылғы киножүргізімінде Леонард Мальтин оған үш жарым жұлдыз берді, оны "көңілді қалдыратын" және "лирикалық" деп сипаттады. Джонатан Розенбаум фильмнің Дамиел адам болып өзгермес бұрынғы бөлігін "Вендерстің ең керемет жетістіктерінің бірі" деп жариялады. 2017 жылы Le Monde газетінде оның ақ-қара суретке түсірілген көркемдік ерекшеліктері, поэзиясы және тарихқа терең үңілуіне байланысты бес жұлдыздың төртеуі деп бағаланды. Неміс Der Tagesspiegel басылымы 2016 жылы фильмнің есте қаларлық бейнелерін еске алды, Дамиелді періште ретінде және кітапхана сахналарын атады. Канн кинофестивалінің 30 жылдығына орай Джессика Ричи Рожебертке жазған мақаласында, ол фильмді жақсы көретінін, тіпті атеист болса да, мойындады, ақ-қара суретке түсірілгеніне және әлем қорқынышты көрінсе, құштарлықтың күшті екеніне ризашылық білдірді. Rotten Tomatoes сайтында фильмнің мақұлдау деңгейі сыншылардың пікірлеріне негізделген, орташа рейтингі бар. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Равиштан тыс, "Дезидер қанаттары" - Вим Вендерстің махаббаттың адамды қалай жасайтыны туралы ауыр және жүректі жаулап алуы". Фильм BBC-нің 2018 жылғы "Ең жақсы 100 шетел тіліндегі фильм" тізімінде 34-орынды иеленді.

Мұра

1993 жылы Вендерс "Қашықта, бірақ жақын!" атты жалғасын түсірді, ол жалғасын жасау үшін емес, қайта бірігуден кейінгі Берлинді зерттеуді артық деп санады. 1998 жылы Брэд Силберлинг режиссерлік еткен АҚШ-та "Ангелдер қаласы" атты қайта түсірілім жарық көрді. Оқиға Лос-Анджелес қаласына көшірілді, ал басты рөлдерде Мег Райан мен Николас Кейдж ойнады. Прагада Жан Нувель "Ангел" ғимаратын жобалады, онда фильмнен алынған періште Смихов ауданының халқын бақылайды. "Жанартайдың қанаттары" пьесасының сахналық бейімделуін 2003 жылы Ұлыбританияның Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы "Northern Stage" театр компаниясы жасады. Бұл ерекше бейімделуде қаланың түсірілімдері мен қоғамдық оқиғалар қолданылды, оны Алан Лайджард бейімдеді және режиссерлік етті. 2006 жылы Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы American Repertory Theater және Toneelgroep Amsterdam Гидеон Лестер мен Диркье Хоутман жасаған және Ола Мафалани режиссерлік еткен тағы бір сахналық бейімделуді ұсынды. Вендерстің әңгімесі Тони Кушнердің "Америкадағы періштелер" пьесасына да ықпал етті, онда періштелер қиын жағдайдағы қарапайым адамдармен араласады. R. E. M. тобының "Everybody Hurts" музыкалық видеосы да фильмнен шабыттанды.