Кіріспе

Вильгельм Моербеке, О. П. (Willem van Moerbeke; Guillelmus de Morbeka; 1215–35 – 1286), Византия империясының латын үстемдігі кезеңінде грек тілінен латын тіліне философия, медицина және ғылым салаларындағы мәтіндерді аударған өнімді ортағасырлық аудармашы. Оның аудармалары сол кезде, көптеген балама аудармалардың болмауына байланысты, зор ықпалға ие болды және қазіргі ғалымдар тарапынан да құрметпен қарастырылады.

Өмірбаян

Моербеке тумасы бойынша фламанд (оның тегі Гераардсбергенге жақын Моербекеден шыққан), ал шақыруы бойынша доминикан болды. Оның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. 1260 жылдың көктемінде ол Никеяда немесе Пелопоннестегі Никлсте болды; сол жылдың күзінде ол Фива қаласында болды, онда доминикандықтар 1253 жылдан бері орналасқан еді, және ол Аристотельдің «De partibus animalium» еңбегін сол жерде аударды. Бір кезде ол Витербодағы паптық сарайда тұрды (1267 жылдың 22 қарашасы, 1268 жылдың мамыр айы және 1271 жылдың 15 маусымында онда болғанына куәліктер бар), онда ол латын тіліне аудармашы Вителлиуспен танысты, ол оған латын тіліндегі оптикалық трактат «Perspectiva» (сонымен қатар «Opticae libri decem» деп те аталады) арнады. Кейіннен Моербеке 1272 жылы Орвиетоға көшіп, Лион кеңесіне (1274) қатысты. Содан кейін 1278 жылдан 1286 жылы қайтыс болғанға дейін (оның өлімі, мүмкін, оның орнын басатын епископтың 1286 жылдың қазан айында тағайындалуынан бірнеше ай бұрын болған) ол төртінші крест жорығынан кейін Пелопоннестің солтүстік-шығысында құрылған католиктік кафедрасы – Коринф архиепископтығының латын басшысы болды. Ол өз кафедрасында қанша уақыт өткізгені белгісіз; құжаттар оның 1283 жылы папаның тапсырмасымен Перуджаға барғанын және сол жерде өсиетнамасын жазғанын көрсетеді. Ол философ Томас Аквинскиймен, математик Джон Кампануспен, Силезиялық табиғатты зерттеуші және дәрігер Вителомен, сондай-ақ астроном Анри Бейтпен байланыста болды, ол Вильямға астролябия туралы трактатын арнады. 13 ғасырдың соңында ерекше шіркеуі бар Мербака деген грек ауылы оның құрметіне аталған деп есептеледі; ол Аргос пен Микен қалаларының арасында орналасқан.

Аудармалар

Аквинаның өтініші бойынша – бұл болжамдалады; бастапқы құжат нақты емес – ол Аристотельдің еңбектерін тікелей грек тілінен толық аударды немесе кейбір бөлімдері бойынша қолданыстағы аудармаларды қайта қарады. Бұл сұраудың себебі – Аристотельдің сол кезде латын тілінде айналымда болған көшірмелерінің көпшілігі Испаниядан шыққан (Толедо аудармашылар мектебін қараңыз), араб тілінен аударылған, ал мәтіндері түпнұсқадан аударғаннан гөрі, көбінесе сириялық нұсқалар арқылы өткен. Аквина Аристотельдің «De Anima» еңбегіне түсініктеме жазды, ал оның грек тілінен аудармасын Моербеке 1267 жылы аяқтады, Аквина Римдегі Санта-Сабина монастырындағы провинциалдық студиумның регенті болып тұрғанда. Бұл Санта-Мария-спра-Минервадағы 16 ғасырғы Сент-Томас колледжінің және Сант-Томас Аквинаның понтификалдық университетінің – Анжеликумның алға құрлысы болды. Вильгельм Моербеке «Саясатты» (шамамен 1260 ж.) латын тіліне алғаш аударды, себебі «Саясат», Аристотельдің басқа бөлімдерінен өзгеше, араб тіліне аударылмаған еді. Ол сондай-ақ Аристотельдің «Риторика» еңбегінің ортағасырлық үш латын аудармасының бірін жасады. Уильямның аудармалары 14 ғасырда стандартты классикаға айналды, Генрикус Герводий олардың берік құндылығын атап көрсетті: олар сөзбен сөз (de verbo in verbo) аударылған, Аристотельдің рухына адал және көркемдікпен ерекшеленбеген. Уильямның бірнеше аудармалары үшін византиялық грек қолжазбалары жоғалып кетті; оның арқасында бұл еңбектер сақталды. Сонымен қатар Уильям Иоанн Филопонды және Александриялық Герон мен Архимедтің математикалық трактаттарын аударды. Оның «Проклдің теология элементтері» (1268 ж. жасалған) аудармасы ерекше маңызды болды, өйткені «Теология элементтері» 13 ғасырдағы жаңадан жанданған неоплатонизм философиялық ағымдарының негізгі көзінің бірі еді. Платонның «Парменид» туралы Проклдің түсіндірмесіне оның аудармасы, оның ішінде Платонның диалогы 142b-ге дейін (Стефан пагинациясы бойынша) бұл мәтінді алғаш рет латын тілінде қолжетімді етті. Проклдің «Провидение туралы», «Провидение және тағдыр туралы» және «Зұлымдықтың болуы туралы» сияқты маңызды қысқа мәтіндері тек Вильгельм Моербеке аудармаларында сақталған. Ватикан коллекциясында Уильямның өзі жасаған, 1269 жылы Витербодағы папа сарайында жасалған, Евтокийдің түсіндірмелерімен бірге ең ұлы грек математигі Архимедтің аудармасы бар. Уильям Архимедтің екі ең жақсы византиялық грек қолжазбасын қарастырды, бірақ олардың екеуі де жоғалып кетті. Оның қолымен жазылған қолжазба 1993 жылы Конгресс кітапханасында өткен «Рим қайта туылды: Ватикан кітапханасы және Ренессанс мәдениеті» көрмесінде көрсетілді.

Танымал мәдениетте

Умберто Эконың 1320 жылдардағы "Розаның аты" деген детективтік романында монахтар Аристотельдің "Поэтикасы" туралы пікір таластың астында. Бургостың Хорхесі осы кітапты кінәлап, оның білімінің "кәпір морилер" арқылы келгенін айтады (расында, Аристотельдің көп бөлігі осылай келген). Бірақ басты кейіпкер, Баскервиллдық Вильгельм, Аристотельдің "Поэтикасы" жақында Вильгельм Моербеке тарапынан грек тілінен латын тіліне тікелей аударылғанын білген.