Вильгельм Моербек: Грек тілінен латын тіліне аудармашы және философ
William of Moerbeke
Вильгельм Моербек – ортағасырлық философ, грек тілінен латын тіліне маңызды мәтіндерді аударған. Аристотельдің еңбектеріне зор үлес қосып, ғылымға ықпал еткен.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вильгельм Моербеке, О. П. (Willem van Moerbeke; Guillelmus de Morbeka; 1215–35 – 1286), Византия империясының латын үстемдігі кезеңінде грек тілінен латын тіліне философия, медицина және ғылым салаларындағы мәтіндерді аударған өнімді ортағасырлық аудармашы. Оның аудармалары сол кезде, көптеген балама аудармалардың болмауына байланысты, зор ықпалға ие болды және қазіргі ғалымдар тарапынан да құрметпен қарастырылады.
William of Moerbeke, O. P. (Willem van Moerbeke; Guillelmus de Morbeka; 1215–35 – 1286), was a prolific medieval translator of philosophical, medical, and scientific texts from Greek into Latin, enabled by the period of Latin rule of the Byzantine Empire. His translations were influential in his day, when few competing translations were available, and are still respected by modern scholars.
Өмірбаян
Моербеке тумасы бойынша фламанд (оның тегі Гераардсбергенге жақын Моербекеден шыққан), ал шақыруы бойынша доминикан болды. Оның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. 1260 жылдың көктемінде ол Никеяда немесе Пелопоннестегі Никлсте болды; сол жылдың күзінде ол Фива қаласында болды, онда доминикандықтар 1253 жылдан бері орналасқан еді, және ол Аристотельдің «De partibus animalium» еңбегін сол жерде аударды. Бір кезде ол Витербодағы паптық сарайда тұрды (1267 жылдың 22 қарашасы, 1268 жылдың мамыр айы және 1271 жылдың 15 маусымында онда болғанына куәліктер бар), онда ол латын тіліне аудармашы Вителлиуспен танысты, ол оған латын тіліндегі оптикалық трактат «Perspectiva» (сонымен қатар «Opticae libri decem» деп те аталады) арнады. Кейіннен Моербеке 1272 жылы Орвиетоға көшіп, Лион кеңесіне (1274) қатысты. Содан кейін 1278 жылдан 1286 жылы қайтыс болғанға дейін (оның өлімі, мүмкін, оның орнын басатын епископтың 1286 жылдың қазан айында тағайындалуынан бірнеше ай бұрын болған) ол төртінші крест жорығынан кейін Пелопоннестің солтүстік-шығысында құрылған католиктік кафедрасы – Коринф архиепископтығының латын басшысы болды. Ол өз кафедрасында қанша уақыт өткізгені белгісіз; құжаттар оның 1283 жылы папаның тапсырмасымен Перуджаға барғанын және сол жерде өсиетнамасын жазғанын көрсетеді. Ол философ Томас Аквинскиймен, математик Джон Кампануспен, Силезиялық табиғатты зерттеуші және дәрігер Вителомен, сондай-ақ астроном Анри Бейтпен байланыста болды, ол Вильямға астролябия туралы трактатын арнады. 13 ғасырдың соңында ерекше шіркеуі бар Мербака деген грек ауылы оның құрметіне аталған деп есептеледі; ол Аргос пен Микен қалаларының арасында орналасқан.
Moerbeke was Flemish by birth (his surname indicating an origin in Moerbeke near Geraardsbergen), and a Dominican by vocation. Little is known of his life. In the spring of 1260, he was at either at Nicaea or at Nicles in the Peloponnese; in the autumn of the same year, he was at Thebes, where the Dominicans had been since 1253 and where he dated his translation of Aristotle's De partibus animalium. For a time, he resided at the pontifical court of Viterbo (with evidence for his residence there in 22 November 1267, May 1268, and 15 June 1271), where he met the Latin translator Vitellius, who dedicated to him the Latin optical treatise Perspectiva (also named Opticae libri decem). Subsequently, Moerbeke moved to Orvieto in 1272 and appeared at the Council of Lyons (1274). Then, from 1278 until his death in 1286 (which probably occurred several months before the nomination of his successor as bishop in October 1286), he occupied the Latin Archbishopric of Corinth, a Catholic see established in the northeastern Peloponnese after the Fourth Crusade. It is not clear how much time he actually spent in his see; documents show him on mission in Perugia for the pope in 1283 and dictating his will there. He was associated with the philosopher Thomas Aquinas, the mathematician John Campanus, the Silesian naturalist and physician Witelo, and the astronomer Henri Bate of Mechlin, who dedicated to William his treatise on the astrolabe. A little Greek village, Merbaka, with an exceptional late 13th century church, is believed to have been named for him; it lies between Argos and Mycenae.
Аудармалар
Аквинаның өтініші бойынша – бұл болжамдалады; бастапқы құжат нақты емес – ол Аристотельдің еңбектерін тікелей грек тілінен толық аударды немесе кейбір бөлімдері бойынша қолданыстағы аудармаларды қайта қарады. Бұл сұраудың себебі – Аристотельдің сол кезде латын тілінде айналымда болған көшірмелерінің көпшілігі Испаниядан шыққан (Толедо аудармашылар мектебін қараңыз), араб тілінен аударылған, ал мәтіндері түпнұсқадан аударғаннан гөрі, көбінесе сириялық нұсқалар арқылы өткен. Аквина Аристотельдің «De Anima» еңбегіне түсініктеме жазды, ал оның грек тілінен аудармасын Моербеке 1267 жылы аяқтады, Аквина Римдегі Санта-Сабина монастырындағы провинциалдық студиумның регенті болып тұрғанда. Бұл Санта-Мария-спра-Минервадағы 16 ғасырғы Сент-Томас колледжінің және Сант-Томас Аквинаның понтификалдық университетінің – Анжеликумның алға құрлысы болды. Вильгельм Моербеке «Саясатты» (шамамен 1260 ж.) латын тіліне алғаш аударды, себебі «Саясат», Аристотельдің басқа бөлімдерінен өзгеше, араб тіліне аударылмаған еді. Ол сондай-ақ Аристотельдің «Риторика» еңбегінің ортағасырлық үш латын аудармасының бірін жасады. Уильямның аудармалары 14 ғасырда стандартты классикаға айналды, Генрикус Герводий олардың берік құндылығын атап көрсетті: олар сөзбен сөз (de verbo in verbo) аударылған, Аристотельдің рухына адал және көркемдікпен ерекшеленбеген. Уильямның бірнеше аудармалары үшін византиялық грек қолжазбалары жоғалып кетті; оның арқасында бұл еңбектер сақталды. Сонымен қатар Уильям Иоанн Филопонды және Александриялық Герон мен Архимедтің математикалық трактаттарын аударды. Оның «Проклдің теология элементтері» (1268 ж. жасалған) аудармасы ерекше маңызды болды, өйткені «Теология элементтері» 13 ғасырдағы жаңадан жанданған неоплатонизм философиялық ағымдарының негізгі көзінің бірі еді. Платонның «Парменид» туралы Проклдің түсіндірмесіне оның аудармасы, оның ішінде Платонның диалогы 142b-ге дейін (Стефан пагинациясы бойынша) бұл мәтінді алғаш рет латын тілінде қолжетімді етті. Проклдің «Провидение туралы», «Провидение және тағдыр туралы» және «Зұлымдықтың болуы туралы» сияқты маңызды қысқа мәтіндері тек Вильгельм Моербеке аудармаларында сақталған. Ватикан коллекциясында Уильямның өзі жасаған, 1269 жылы Витербодағы папа сарайында жасалған, Евтокийдің түсіндірмелерімен бірге ең ұлы грек математигі Архимедтің аудармасы бар. Уильям Архимедтің екі ең жақсы византиялық грек қолжазбасын қарастырды, бірақ олардың екеуі де жоғалып кетті. Оның қолымен жазылған қолжазба 1993 жылы Конгресс кітапханасында өткен «Рим қайта туылды: Ватикан кітапханасы және Ренессанс мәдениеті» көрмесінде көрсетілді.
At the request of Aquinas—so it is assumed; the source document is not clear—he undertook a complete translation of the works of Aristotle directly from the Greek or, for some portions, in a revision of existing translations. The reason for the request was that many of the copies of Aristotle in Latin then in circulation had originated in Spain (see Toledo School of Translators), from Arabic whose texts in turn had often passed through Syriac versions rather than being translated from the originals. Aquinas wrote his commentary on Aristotle's De Anima, the translation of which from the Greek was completed by Moerbeke in 1267, while Aquinas was regent at the studium provinciale at the convent of Santa Sabina in Rome, the forerunner of the 16th century College of Saint Thomas at Santa Maria sopra Minerva and the Pontifical University of Saint Thomas Aquinas, Angelicum. William of Moerbeke was the first translator of the Politics (c. 1260) into Latin, as the Politics, unlike other parts of the Aristotelian corpus, had not been translated into Arabic. He was also responsible for one of only three medieval Latin translations of Aristotle's Rhetoric. William's translations were already standard classics by the 14th century, when Henricus Hervodius put his finger on their enduring value: they were literal (de verbo in verbo), faithful to the spirit of Aristotle, and without elegance. For several of William's translations, the Byzantine Greek manuscripts have since disappeared; without him the works would be lost. William also translated John Philoponus and mathematical treatises by Hero of Alexandria and Archimedes. Especially important was his translation of the Elements of Theology of Proclus (made in 1268), because the Elements of Theology is one of the fundamental sources of the revived Neo Platonic philosophical currents of the 13th century. His translation of Proclus' commentary on Plato's Parmenides, which included Plato's dialogue up to 142b in Stephanus pagination, made this text available in Latin for the first time. Some important shorter texts of Proclus, such as "On Providence", "On Providence and Fate", and "On the Existence of Evil", are preserved only in William of Moerbeke's translations. The Vatican collection holds William's own copy of the translation he made of the greatest Hellenistic mathematician, Archimedes, with commentaries of Eutocius, which was made in 1269 at the papal court in Viterbo. William consulted two of the best Byzantine Greek manuscripts of Archimedes, both of which have since disappeared. The manuscript, in his own hand, was in the exhibition Rome Reborn: The Vatican Library & Renaissance Culture at the Library of Congress in 1993.
Танымал мәдениетте
Умберто Эконың 1320 жылдардағы "Розаның аты" деген детективтік романында монахтар Аристотельдің "Поэтикасы" туралы пікір таластың астында. Бургостың Хорхесі осы кітапты кінәлап, оның білімінің "кәпір морилер" арқылы келгенін айтады (расында, Аристотельдің көп бөлігі осылай келген). Бірақ басты кейіпкер, Баскервиллдық Вильгельм, Аристотельдің "Поэтикасы" жақында Вильгельм Моербеке тарапынан грек тілінен латын тіліне тікелей аударылғанын білген.
In Umberto Eco's puzzle mystery set in the 1320s, The Name of the Rose, there is some debate among the monks about Aristotle's Poetics (Second Day: Prime). Jorge of Burgos has condemned this book because knowledge of it came through the "infidel Moors" (as so much of Aristotle had indeed come). But the main character, William of Baskerville, knew that Aristotle's Poetics had recently been translated directly from Greek into Latin by William of Moerbeke.