Алан Лилль: Француз теологы және ақыны (1128-1202/03)

Кіріспе

Француз теологы және ақыны (шамамен 1128 – шамамен 1202 ж.)

Ален де Лилль (Алан Лильский) (лат. Alanus ab Insulis; 1128–1202/03) – француз теологы және ақыны. Ол 1128 жылға дейін Лилль қаласында дүниеге келген. Оның нақты қайтыс болған күні де әлі анықталмаған, көптеген зерттеулер 1202 жылдың 14 сәуірі мен 1203 жылдың 5 сәуірі аралығында болған деп санайды. Ол либералды өнер туралы ілімдерге негізделген көптеген еңбектердің авторы ретінде танымал, ал оның ең әйгілі шығармаларының бірі – «De planctu Naturae» («Табиғаттың зарлануы») адамның жыныстық мінез-құлқына қатысты табиғатын зерттейді. Ален өмірінде кеңінен танылғанмен, оның жеке өмірі туралы көп мәлімет жоқ, теолог туралы біздің біліміміздің көп бөлігі оның еңбектерінен алынған. Теолог ретінде Ален де Лилль 12 ғасырдың екінші жартысында схоластикаға қарсы болды. Оның философиясы рационализм мен мистикамен ерекшеленеді. Алан, ақыл-ойдың сақтықпен басшылық етуі арқылы, дінге жүгінбестен физикалық дүниенің көп шындықтарын анықтауға болатынын айтты; бірақ діни шындықты түсіну және Құдайды тану үшін дана адамдар иманға сенуі керек.

Өмір

Оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ален 1140-шы жылдардың соңында ғана мектептерге қабылданды; алдымен Париждегі, содан кейін Шартрдегі мектепке барды. Ол Пьер Абеляр, Пуатьелік Гилберт және Шартрлік Тьерри сияқты ұстаздардан білім алған болуы мүмкін. Бұл туралы Джон Солсберидің жазбаларынан білеміз, ол Ален Лилльдің замандасы болған деп есептеледі. Оның алғашқы жазбалары 1150 жылдары, әдетте Парижде жазылған. Ален Париж университетінде көп жылдар бойы Теология профессоры болды және 1179 жылы Латеран кеңесіне қатысты. Оның лекциялары туралы аздаған мәлімет эксцентрикалық стиль мен тәсілді көрсетеді, бірақ ол Париждегі мектепте көптеген басқа ұстаздармен жақсы қарым-қатынаста болды және Францияның оңтүстігінде де, қартайған шағында сабақ берді. Кейін ол Монпельеде (кейде оны Алан де Монтепесулано деп атайды) тұрды, бір уақыт монастырь қабырғаларынан тыс өмір сүрді және ақырында 1202 жылы қайтыс болған Ситоға зейнеткерлікке шықты. Өмірінде кең танымал болды, білімі оны Universalis Doctor деп атауға себеп болды. Аленнің көптеген жазбаларының нақты мерзімін анықтау қиын, сондай-ақ жазуға байланысты жағдайлар мен егжей-тегжейлер де көбінесе белгісіз. Дегенмен, оның алғашқы маңызды еңбегі, Summa Quoniam Homines, 1155 және 1165 жылдар аралығында аяқталғаны белгілі, ең нақты мерзімі 1160 жыл, және ол, мүмкін, Париждегі мектептегі лекциялары арқылы дамыған. Anticlaudianus келесі ғасырда француз және неміс тілдеріне аударылды, ал 1280 жылға қарай Адам де ла Басе оны музыкалық антологияға өңдеді. Аланның ең танымал және кең таралған еңбектерінің бірі – уағыздау туралы Ars Praedicandi, яки Уағыз айту өнері. Бұл еңбек Аленнің теологиялық білімді уағыздаудың маңызды алғышарты ретінде қарастырғанын және дін қызметкерлеріне уағыздар мен уағыз айту өнерін дамыту үшін «практикалық нұсқаулық ретінде қолданылатын» қолжазба беруге тырысқанын көрсетеді. Ален үш үлкен теологиялық оқулық жазды, оның бірі – оның алғашқы еңбегі Summa Quoniam Homines. Тағы бір теологиялық оқулығы, De Fide Catholica, 1185 және 1200 жылдар аралығында жазылған, Ален еретикалық көзқарастарды, әсіресе вальденстер мен катарлардың пікірлерін жоққа шығаруға тырысады. Үшінші теологиялық оқулығында, Regulae Caelestis Iuris, ол теологиялық ережелер жиынтығын ұсынады; бұл Аленмен байланысты болуы мүмкін Пуатьелік Гилберттің ізбасарларының ерекшелігі болды. Теологиялық оқулықтардан және жоғарыда аталған проза мен поэзияның араласқан шығармаларынан басқа, Лилльдік Ален көптеген тақырыптар бойынша көптеген басқа еңбектер жазды, оның ішінде спекулятивтік теология, теориялық моральдық теология, практикалық моральдық теология және өлеңдер жинақтары бар. Ален де Лилльдік жиі басқа Алендермен шатастырылады, әсіресе басқа Аланмен (Оксер епискобы Алан), Теуксбери аббаты Алан, Ален де Подио және т.б. Олардың өмірінен алынған кейбір фактілер және еңбектер оған дұрыс емес жатқызылды: сондықтан Жан Бернардың өмірі Ален Оксерге, ал Мерлинге қатысты түсініктер Алан Тьюксбериге тиесілі. Ален Лилльдік өзінің атымен жарық көрген Memoriale rerum difficilium, Moralium dogma philosophorum, немесе Голиас атымен шыққан сатиралық Апокалипсис еңбегінің авторы емес еді; және Dicta Alani de lapide philosophico оның қаламынан шыққандығы күмәнді. Алайда, Ален де Лилльдің Ars catholicae fidei және Contra haereticos трактатының авторы болғаны қазірде анықталды. Ален өлім жазасына тартылатын күнәлар туралы уағыздарында содомия мен кісі өлтіру ең ауыр күнәлар екенін, олардың салдарынан Содом мен Ғомора жойылғанын айтты. Оның тәубе туралы басты еңбегі, Генри де Суллиге арналған Liber poenitenitalis, Төртінші Латеран кеңесінің нәтижесінде жазылған көптеген тәубелік нұсқаулықтарға үлкен әсер етті. Ален табиғатқа қарсы күнәларды анықтады, олардың ішінде жануарлармен жыныстық қатынас, мастурбация, оральдық және анальдық қатынас, инцест, неке бұзу және зорлау. Моральдық құлдыраумен күресуден басқа, Ален Монпельелік Вильгельм VIII-ге арналған ислам, иудаизм және христиан еретиктеріне қарсы еңбек жазды.

Little is known of his life. Alain entered the schools no earlier than the late 1140s; first attending the school at Paris, and then at Chartres. He probably studied under masters such as Peter Abelard, Gilbert of Poitiers, and Thierry of Chartres. This is known through the writings of John of Salisbury, who is thought to have been a contemporary student of Alain of Lille. His earliest writings were probably written in the 1150s, and probably in Paris. Alain spent many years as a professor of Theology at the University of Paris and he attended the Lateran Council in 1179. Though the only accounts of his lectures seem to show a sort of eccentric style and approach, he was said to have been good friends with many other masters at the school in Paris, and taught there, as well as some time in southern France, into his old age. He afterwards inhabited Montpellier (he is sometimes called Alanus de Montepessulano), lived for a time outside the walls of any cloister, and finally retired to Cîteaux, where he died in 1202. He had a very widespread reputation during his lifetime, and his knowledge caused him to be called Doctor Universalis. Many of Alain's writings are unable to be exactly dated, and the circumstances and details surrounding his writing are often unknown as well. However, it does seem clear that his first notable work, Summa Quoniam Homines, was completed somewhere between 1155 and 1165, with the most conclusive date being 1160, and was probably developed through his lectures at the school in Paris. The Anticlaudianus was translated into French and German in the following century, and toward 1280 was re worked into a musical anthology by Adam de la Bassée. One of Alan's most popular and widely distributed works is his manual on preaching, Ars Praedicandi, or The Art of Preaching. This work shows how Alan saw theological education as being a fundamental preliminary step in preaching and strove to give clergyman a manuscript to be "used as a practical manual" when it came to the formation of sermons and art of preaching. Alain wrote three very large theological textbooks, one being his first work, Summa Quoniam Homines. Another of his theological textbooks that strove to be more minute in its focus, is his De Fide Catholica, dated somewhere between 1185 and 1200, Alan sets out to refute heretical views, specifically that of the Waldensians and Cathars. In his third theological textbook, Regulae Caelestis Iuris, he presents a set of what seems to be theological rules; this was typical of the followers of Gilbert of Poitiers, of which Alan could be associated. Other than these theological textbooks, and the aforementioned works of the mixture of prose and poetry, Alan of Lille had numerous other works on numerous subjects, primarily including Speculative Theology, Theoretical Moral Theology, Practical Moral Theology, and various collections of poems. Alain de Lille has often been confounded with other persons named Alain, in particular with another Alanus (Alain, bishop of Auxerre), Alan, abbot of Tewkesbury, Alain de Podio, etc. Certain facts of their lives have been attributed to him, as well as some of their works: thus the Life of St Bernard should be ascribed to Alain of Auxerre and the Commentary upon Merlin to Alan of Tewkesbury. Alan of Lille was not the author of a Memoriale rerum difficilium, published under his name, nor of Moralium dogma philosophorum, nor of the satirical Apocalypse of Golias once attributed to him; and it is exceedingly doubtful whether the Dicta Alani de lapide philosophico really issued from his pen. On the other hand, it now seems practically demonstrated that Alain de Lille was the author of the Ars catholicae fidei and the treatise Contra haereticos. In his sermons on capital sins, Alain argued that sodomy and homicide are the most serious sins, since they call forth the wrath of God, which led to the destruction of Sodom and Gomorrah. His chief work on penance, the Liber poenitenitalis dedicated to Henry de Sully, exercised great influence on the many manuals of penance produced as a result of the Fourth Lateran Council. Alain's identification of the sins against nature included bestiality, masturbation, oral and anal intercourse, incest, adultery and rape. In addition to his battle against moral decay, Alan wrote a work against Islam, Judaism and Christian heretics dedicated to William VIII of Montpellier.