Орта ғасыр философы Роджер Бэкон және ғылымға жасаған үлесі

Кіріспе

Ортағасырлық философ және теолог Роджер Бэкон (Rogerus немесе Rogerius Baconus, Baconis, сондай-ақ frater Rogerus;), сонымен қатар доктор Мирабилис атағымен танымал, ортағасырлық ағылшын философы және францискан монахы, ол эмпиризм арқылы табиғатты зерттеуге ерекше мән берді. Жаңа заманның басында ол сиқыршы ретінде танылды, әсіресе оның механикалық немесе некромантикалық мыс басы туралы әңгімесімен әйгілі болды. Кейде ол (көбінесе 19 ғасырдан бері) өзінің ұстазы Роберт Гроссетестпен бірге қазіргі заманғы ғылыми әдістің Еуропадағы алғашқы жақтаушыларының бірі деп есептеледі. Бэкон Ибн әл-Хайтамның (Альхазен) эмпирикалық әдісін Аристотельге жатқызылатын мәтіндердегі байқауларға қолданды. Бэкон эмпирикалық сынақтың маңыздылығын оның алған нәтижелері Аристотельдің болжаған нәтижелерінен өзгеше болған кезде түсінді. Оның тіл білімі жұмысы жалпыға ортақ грамматиканың алғашқы тұжырымдамасы үшін мақталады, ал 21-ғасырғы қайта қараулар Бэконның негізінен ортағасырлық ойшыл болғанын, оның "эксперименталды" білімінің көп бөлігі схоластикалық дәстүрдегі кітаптардан алынғанын көрсетеді. Дегенмен, ол ортағасырлық университет оқу бағдарламасын жаңартуға белсенді қатысты, нәтижесінде дәстүрлі квадривиумға оптика қосылды. Бэконның маңызды еңбегі – "Opus Majus" – 1267 жылы Римдегі папа Клемент IV-нің өтініші бойынша оған жіберілді. Батырма алғаш рет Қытайда ойлап табылып, сипатталған болса да, оның формуласын Еуропада алғаш рет Бэкон жазды.

Өмір

Роджер Бэкон 13 ғасырдың басында Англияның Сомерсет графтығындағы Ильчестер қаласында дүниеге келген. Кейде оның туған күні 1210, 1213 немесе 1214, 1215 немесе 1220 жылдар деп саналады. Оның туған күні туралы жалғыз дерек көзі – 1267 жылғы Opus Tertium еңбегіндегі «Алфавитті алғаш рет үйренгеннен бері қырық жыл өтті» деген мәлімдемесі. Кейбір деректер бұл алфавитке қатысты екенін болжайды, бірақ Opus Tertium-ның басқа бөлімдерінде Бэкон бұл терминді ортағасырлық білім беру жүйесінің құрамындағы тривиум немесе квадривиум сияқты бастапқы білімге қатысты қолданғаны анық. Оның отбасының жағдайы жақсы болған көрінеді. Бэкон Оксфордта оқыған. Роберт Гроссетест Бэкон келгенге дейін кеткен болса да, оның еңбектері мен мұрасы жас ғалымға әсер еткені сөзсіз. Бэкон кейіннен оны және Шервудтың Уильямын Линкольн қаласында кездестірген болуы мүмкін. Бэкон Оксфордта Аристотель туралы дәріс оқып, магистр болған. Оның докторлық дәрежесіне ие болғанына дәлел жоқ. (Доктор Мирабилис атағы – өмірінен кейін берілген академиялық құрмет). 1233 жылы Оксфордта король алдында сөйлеген Роджер Бэкон есімді қатал дін қызметкері туралы жазба бар. 1237 жылы немесе одан кейінгі он жылдың ішінде ол Париж университетінде сабақ беруге шақырылды. Ол онда латын грамматикасы, Аристотельдік логика, арифметика, геометрия, астрономия және музыканың математикалық аспектілері туралы дәріс берді. Оның факультеттегі әріптестерінің арасында Роберт Килвардби, Альбертус Магнус және кейіннен Папа Иоан XXI болып сайлануы мүмкін болған Петр Испаниялық болды. Корнуоллдық Ричард Руфус – ғалымдық қарсыласы болды. 1247 жылы немесе одан кейін көп ұзамай ол Париждегі лауазымын тастап кетті. Жеке ғалым ретінде оның келесі он жылдағы орны белгісіз, бірақ ол шамамен 1248–1251 жылдары Оксфордта Адам Маршпен кездесіп, 1251 жылы Парижде болған болуы мүмкін. Ол оптика саласындағы грек және араб тілдеріндегі белгілі еңбектердің көп бөлігін зерттеген көрінеді (сол кезде «перспектива» деп аталған). Opus Tertium еңбегіндегі бір үзіндіде ол оқудан екі жыл үзіліс жасағаны айтылған. 1250-ші жылдардың соңында корольдің эмигрант Пойтвин туыстарына көрсеткен артықшылықтарына наразылық тудырып, төңкеріс болды және Оксфорд пен Вестминстердің ережелері қабылданды, барондық кеңес пен жиі парламенттер құрылды. Папа Урбан IV 1261 жылы корольді сертінен босатты, ал бастапқы сәтсіз қарсылықтан кейін Симон де Монфорт екінші барон соғысын жүргізген, соңғы егін жинаудың нашар болуына байланысты күшейтілген күштерді басқарды. Бэконның отбасы патшалық жақтастар деп есептелді: Де Монфорттың адамдары олардың мүлкін тартып алып, бірнеше мүшелерін жер аударып жіберді. 1256 немесе 1257 жылы ол Париж немесе Оксфордта Францискан орденіне кірді, Гроссестест және Марш сияқты ағылшын францискандықтарының үлгісін ұстанды. 1260 жылдан кейін Бэконның қызметі оның орденінің бауырларына алдын ала рұқсатсыз кітаптар мен памфлеттерді басып шығаруға тыйым салатын жарғымен шектелді. Ол ой жүгіртуге уақытын шектеу үшін, оны әрдайым қарапайым жұмыстарға жұмылдырған болуы мүмкін. 1260-шы жылдардың ортасында ол Оксфордқа оралуына рұқсат пен қаржыны қамтамасыз ететін меценаттарды іздестіруді қолға алды. Бэкон бір уақыт бойы өзінің жоғары тұрғандарының араласуын болдырмауға мүмкіндік алды, өйткені ол Нарбонн епискобы Гай де Фулкспен, Сабина кардиналымен және Англияның патшалық және барондық топтары арасында келіссөз жүргізген папалық легатымен танысты. 1263 немесе 1264 жылы Бэконның хабаршысы Реймонд Лаонның бұрмаланған хабары Гайді Бэкон ғылымдардың түйіндемесін аяқтады деп сендірді. Шын мәнінде, оның мұндай жұмысты зерттеуге, тіпті көшіруге ақшасы болмады және отбасының қаржысын қамтамасыз ету үшін екінші барон соғысы кедергі келтірді. Алайда 1265 жылы Гай Перуджадағы конклавқа шақырылып, папа Климент IV болып сайланды. Бұрын Генрих III пен папаның хат-хабарларын жеткізуші болған Уильям Бенекор енді Бэкон мен Клемент арасындағы хат-хабарларды алып жүретін болды. Клементтің 1266 жылғы 22 маусымдағы жауабы «қазіргі жағдайларға арналған жазбалар мен құралдарды» тапсырды, Беконға өзінің орденінің кез келген «тыйымдарын» бұзбауға, бірақ өз тапсырмасын өте құпия түрде орындауға нұсқау берді. Сол кездегі факультеттер негізінен Аристотельдің белгілі мәтіндері туралы дауларды шешумен шектелген болса, Клементтің қамқорлығы Беконға өз дәуіріндегі білім жағдайын кеңінен қарауға мүмкіндік берді. 1267 немесе 68 жылы Бэкон Рим папасына Opus Majus еңбегін жіберді, онда ол Аристотельдік логика мен ғылымды жаңа теологияға қалай енгізуге болады деген ойларын ұсынды, Гроссестестің мәтінге негіделген тәсілін «сөйлем әдісіне» қарсы қолдады. Бэкон сонымен қатар Opus Minus, De Multiplicatione Specierum, De Speculis Comburentibus, оптикалық линза және, мүмкін, алхимия мен астрологияға қатысты басқа еңбектерді де жіберді. Бүкіл процеске «әдеби өнімділіктің ең тамаша мысалдарының бірі» деп баға берілді, Бэкон шамамен бір жыл ішінде миллионнан астам сөзден тұратын еңбектерді жазды. Папа Климент 1268 жылы қайтыс болды және Бэкон қамқоршысын жоғалтты. 1277 жылғы айыптамалар философиялық доктриналардың оқытылуын тыйым салды, соның ішінде детерминистік астрология да болды. Келесі екі жылдың ішінде Бэкон түрмеге қамалған немесе үй қамауына алынған болуы мүмкін. Бұл дәстүрлі түрде Францискан бас министрі Жером Асколиге жатқызылды, ол Бэконның 1271 жылғы Compendium Studii Philosophiae еңбегінде шабуыл жасаған көптеген дін қызметкерлері, монахтар мен педагогтардың атынан әрекет еткен болуы мүмкін. Алайда, қазіргі зерттеулер Бэконның «түрмеде отырғаны» туралы алғашқы сілтеме оның өлімінен сексен жыл кейін «белгісіз жаңалықтар» айыбымен жасалғанын және оған сену қиын екенін көрсетеді. Бэконның түрмеде отырғанын қабылдайтын заманауи ғалымдар әдетте оны Бэконның «қазіргі заманғы болжамдарға құштарлығымен», «Францисканның радикалды «кедейлік» қанатымен» бірге болуымен, белгілі бір астрологиялық доктриналарға қызығушылығымен немесе жалпы ұрысқақ мінезімен байланыстырады, емес «ол ұсынған кез келген ғылыми жаңалықтармен». 1278 жылдан кейін Бэкон Оксфордтағы Францискан үйіне оралды, онда ол оқуын жалғастырды және өмірінің қалған бөлігін өткізген деп есептеледі. Оның соңғы жазылған еңбегі – Compendium Studii Theologiae – 1292 жылы аяқталды. Ол одан кейін көп ұзамай қайтыс болды және Оксфордта жерленді.

Roger Bacon was born in Ilchester in Somerset, England, in the early 13th century. His birth is sometimes narrowed down to 1210, 1213 or 1214, 1215 or 1220. The only source for his birth date is a statement from his 1267 Opus Tertium that "forty years have passed since I first learned the Alphabetum". The latest dates assume this referred to the alphabet itself, but elsewhere in the Opus Tertium it is clear that Bacon uses the term to refer to rudimentary studies, the trivium or quadrivium that formed the medieval curriculum. His family appears to have been well off. Bacon studied at Oxford. While Robert Grosseteste had probably left shortly before Bacon's arrival, his work and legacy almost certainly influenced the young scholar and it is possible Bacon subsequently visited him and William of Sherwood in Lincoln. Bacon became a Master at Oxford, lecturing on Aristotle. There is no evidence he was ever awarded a doctorate. (The title Doctor Mirabilis was a posthumous scholastic accolade.) A caustic cleric named Roger Bacon is recorded speaking before the king at Oxford in 1233. In 1237 or at some point in the following decade, he accepted an invitation to teach at the University of Paris. While there, he lectured on Latin grammar, Aristotelian logic, arithmetic, geometry, and the mathematical aspects of astronomy and music. His faculty colleagues included Robert Kilwardby, Albertus Magnus, and Peter of Spain, who may later become Pope as Pope John XXI. The Cornishman Richard Rufus was a scholarly opponent. In 1247 or soon after, he left his position in Paris. As a private scholar, his whereabouts for the next decade are uncertain but he was likely in Oxford c. no – c. 1248–1251, where he met Adam Marsh, and in Paris in 1251. He seems to have studied most of the known Greek and Arabic works on optics (then known as "perspective", perspectiva). A passage in the Opus Tertium states that at some point he took a two year break from his studies. By the late 1250s, resentment against the king's preferential treatment of his émigré Poitevin relatives led to a coup and the imposition of the Provisions of Oxford and Westminster, instituting a baronial council and more frequent parliaments. Pope Urban IV absolved the king of his oath in 1261 and, after initial abortive resistance, Simon de Montfort led a force, enlarged due to recent crop failures, that prosecuted the Second Barons' War. Bacon's own family were considered royal partisans: De Montfort's men seized their property and drove several members into exile. In 1256 or 1257, he became a friar in the Franciscan Order in either Paris or Oxford, following the example of scholarly English Franciscans such as Grosseteste and Marsh. After 1260, Bacon's activities were restricted by a statute prohibiting the friars of his order from publishing books or pamphlets without prior approval. He was likely kept at constant menial tasks to limit his time for contemplation and came to view his treatment as an enforced absence from scholarly life. By the mid 1260s, he was undertaking a search for patrons who could secure permission and funding for his return to Oxford. For a time, Bacon was finally able to get around his superiors' interference through his acquaintance with Guy de Foulques, bishop of Narbonne, cardinal of Sabina, and the papal legate who negotiated between England's royal and baronial factions. In 1263 or 1264, a message garbled by Bacon's messenger, Raymond of Laon, led Guy to believe that Bacon had already completed a summary of the sciences. In fact, he had no money to research, let alone copy, such a work and attempts to secure financing from his family were thwarted by the Second Barons' War. However, in 1265, Guy was summoned to a conclave at Perugia that elected him Pope Clement IV. William Benecor, who had previously been the courier between Henry III and the pope, now carried the correspondence between Bacon and Clement. Clement's reply of 22 June 1266 commissioned "writings and remedies for current conditions", instructing Bacon not to violate any standing "prohibitions" of his order but to carry out his task in utmost secrecy. While faculties of the time were largely limited to addressing disputes on the known texts of Aristotle, Clement's patronage permitted Bacon to engage in a wide ranging consideration of the state of knowledge in his era. In 1267 or '68, Bacon sent the Pope his Opus Majus, which presented his views on how to incorporate Aristotelian logic and science into a new theology, supporting Grosseteste's text based approach against the "sentence method" then fashionable. Bacon also sent his Opus Minus, De Multiplicatione Specierum, De Speculis Comburentibus, an optical lens, and possibly other works on alchemy and astrology. The entire process has been called "one of the most remarkable single efforts of literary productivity", with Bacon composing referenced works of around a million words in about a year. Pope Clement died in 1268 and Bacon lost his protector. The Condemnations of 1277 banned the teaching of certain philosophical doctrines, including deterministic astrology. Some time within the next two years, Bacon was apparently imprisoned or placed under house arrest. This was traditionally ascribed to Franciscan Minister General Jerome of Ascoli, probably acting on behalf of the many clergy, monks, and educators attacked by Bacon's 1271 Compendium Studii Philosophiae. Modern scholarship, however, notes that the first reference to Bacon's "imprisonment" dates from eighty years after his death on the charge of unspecified "suspected novelties" and finds it less than credible. Contemporary scholars who do accept Bacon's imprisonment typically associate it with Bacon's "attraction to contemporary prophesies", his sympathies for "the radical 'poverty' wing of the Franciscans", interest in certain astrological doctrines, or generally combative personality rather than from "any scientific novelties which he may have proposed". Sometime after 1278, Bacon returned to the Franciscan House at Oxford, where he continued his studies and is presumed to have spent most of the remainder of his life. His last dateable writing—the Compendium Studii Theologiae—was completed in 1292. He seems to have died shortly afterwards and been buried at Oxford.

Шығармалары

Ортағасырлық еуропалық философия көбінесе Әулие Августин сияқты шіркеу әкелерінің авторитетіне, сондай-ақ Платон мен Аристотельдің екінші қолдан ғана немесе латын тіліне аудармалар арқылы белгілі болған еңбектеріне сүйенді. 13 ғасырға таман араб тіліндегі жаңа еңбектер мен жақсырақ нұсқалар, немесе араб тілінен латын тіліне жасалған жаңа аудармалар мұсылмандық Испаниядан солтүстікке қарай келе бастады. Роджер Бэконның жазбаларында ол Аристотельдің ғылыми шындықтарды тұжырымдау алдында фактілерді жинауға жасаған шақыруларын, өзінің замандастарының әдеттеріне қарсы қолдайды, және "осыдан санаға тыныштық келеді" деп дәлелдейді. Бэкон сонымен қатар теология саласында реформа жасауға шақырды. Ол теологтарды шағын философиялық мәселелерді талқылауға дайындаудың орнына, негізінен Киелі кітапқа назар аударуға және оның түпнұсқа тілдерін толыққанды үйренуге шақырды. Ол осы тілдердің бірнешеуін жетік меңгерген, латын тілінде жұмыс істеген ғалымдардың қате аударған немесе дұрыс түсінбеген грек философтарының еңбектеріндегі бірнеше бұрмалаушылықты анықтап, өкінді. Ол сондай-ақ теологтарды ғылымда ("табиғаттану") оқытуды және оны ортағасырлық оқу жоспарына енгізуді ұсынды.

Опус Мажус

Бэконның 1267 жылы жазылған "Оппус Мажус" еңбегі математика, оптика, алхимия және астрономия салаларын, соның ішінде аспан денелерінің орналасуы мен мөлшері туралы теорияларды қамтиды. Ол жеті бөлімге бөлінген: "Адамның білімсіздігінің төрт негізгі себебі" (Causae Erroris), "Философия мен теологияның байланысы" (Philosophiae cum Theologia Affinitas), "Грамматиканың пайдалылығы туралы" (De Utilitate Grammaticae), "Физикада математиканың қолданысы" (Mathematicae in Physicis Utilitas), "Эксперименталдық білім туралы" (De Scientia Experimentali) және "Жақсы мінез-құлық философиясы" (Moralis Philosophia). Бұл еңбек толыққанды жұмыс емес, "сендіруге арналған кіріспе" (persuasio praeambula) ретінде жоспарланған, ортағасырлық университеттердің оқу бағдарламасын реформалау және белгілі бір тақырыптар бойынша анықтамалық мәтіндер жинағын құру үшін сарапшыларды тарту арқылы кітапхана немесе энциклопедия құруға бағытталған үлкен ұсыныс болды. Жаңа пәндерге "перспектива" (яғни оптика), "астрономия" (астрономияның өзі, астрология және оларды қолдануға қажетті географияны қамтиды), "салмақтар" (вероятно, механика туралы бірнеше мәліметтер, бірақ "Оппус Мажус" еңбегінің бұл бөлігі жоғалып кеткен), алхимия, егіншілік (ботаника мен зоологияны қоса алғанда), медицина және "эксперименталды ғылым" – басқа салаларды басшылыққа алатын ғылым философиясы кірді. География бөлімі бастапқыда ежелгі және араб есептеулеріне негізделген ұзындық және ендік картасымен безендірілген, бірақ кейіннен жоғалып кеткен. Оның құрлықтың Жер шарының басым бөлігін құрайтыны туралы дәлелдері (бұл қате болған), кейіннен Колумбқа жол сілтегенмен ұқсас болды. Оның 125 жыл сайын бір күнді жою және белгілі күн мен түн теңелу күндерін тоқтату туралы ұсынысы, сондай-ақ Альхазен (Ибн әл-Хайтам) арқылы Ибн Сахлдың диоптрикалық еңбегіне сілтеме жасады.

Батырма

Опус Мажустағы бір үзінді және Опус Тертиумдағы тағы бір үзінді әдетте оқ-дәрінің негізгі құрамдас бөліктерін қамтитын қоспаның еуропалық сипаттамасы ретінде қарастырылады. Партингтон және басқалар Бэконның осы кезеңде Моңғол империясына сапар шеккен францискан миссионерлер, оның ішінде Бэконның досы Уильям Рубрук арқылы алынған қытай фейерверктерінің кем дегенде бір демонстрациясын көргеніне келді. Ең маңызды бөлімі былай делінеді: «Бізде осы заттардың (сезімдерге әсер ететін) мысалы бар, ол әлемнің көптеген [әртүрлі] бөліктерінде жасалған балалардың ойыншығында [дыбыс пен отта] көрінеді; яғни, адамның бас бармағынан да кішкентай құрылғы. Сол тұздың (күлкі және талдан жасалған көмірмен қосылған ұнтақ түрінде) күшінен соншалықты кішкентай, бір қағаз ғана жабынған нәрсе жарылғанда, қатты дауылдың шуынан да артық, тіпті ең жарқын шаңбаздан да асып түсетін қорқынышты дыбыс шығады». 20-шы ғасырдың басында Корольдік артиллерияның Генри Уильям Ловетт Хайм Бэконның Эпистоласында ол көрген оқ-дәрінің рецептін жасырған шифр бар деген теорияны жариялады. Бұл теорияны Торндайк 1915 жылы «Science» журналына жолдаған хатында және бірнеше кітапта сынға алды, ал Мьюр, Джон Максон Стиллман, Стил және Сартон да осы пікірге қосылды. Нидхам және тағы басқалар бұл қосымша үзіндінің Бэконға емес, басқа авторға тиесілі екенін және көрсетілген пропорциялардың (күлкіге, көмірге және күкіртке 7:5:5 арақатынасы) тіпті фейерверктер үшін де тиімсіз екенін, көп түтін шығарып баяу жанатынын және оқ түтігінде тұтанбайтынын дәлелдеді. ~41% нитрат мөлшері жарылғыш қасиеттеріне жеткіліксіз.

Құпиялардың құпиясы

Бэкон "Сырлардың құпиясы" (Secretum Secretorum) еңбегін, исламдық "Принцтердің айнасы" (Sirr al ʿasrar) деп танылған туындыны Аристотельге жатқызды, оны Ұлы Александр үшін жазған деп ойлады. Бэкон Филипп Триполидің латын тіліне аудармасының басылымын жасады, оған өзінің кіріспесі мен түсіндірмелерін қосты; сондай-ақ, оның 1260 және 1270 жылдардағы жазбалары замандастарына қарағанда осы туындыға көбірек сілтеме жасады. Бұл Истонды және басқаларды, Роберт Стилді қоса алғанда, осы мәтін Бэконның өзін тәжірибеші ғалымға айналдыруға түрткі болды деген пікірге келтірді. (Дегенмен, Бэкон өзі мұндай шешуші әсер туралы ешқашан айтқан емес.) Бэконның "Сырлардың құпиясы" басылымының мерзімі – бұл пікірталас жүріп жатқан мәселедегі маңызды дәлел, оның жариялану мерзімін ертерек деп санағандар оның ықпалын күштірек деп есептейді; алайда, бұл аға Бэконның ғылымдағы еңбектерінің саяси жақтарына қатысты көзқарасына әсер еткені анық.

Алхимия

Беконға бірнеше алхимиялық мәтіндер жатқызылады. Өнер мен табиғаттың құпия жұмысы және сиқырдың бекершілігі туралы хат (Epistola de Secretis Operibus Artis et Naturae et de Nullitate Magiae), сондай-ақ Өнер мен табиғаттың керемет күштері туралы (De Mirabili Potestate Artis et Naturae) деп те аталатын, белгісіз "Париждік Уильямға" жазылған, күдікті жалған хат, некромантия сияқты амалдарды жоққа шығарады, бірақ Беконға жатқызылған алхимиялық формулалардың көпшілігін қамтиды, оның ішінде философ тасын жасау және мүмкін оқ-дәрі жасау туралы. Бұған қоса, ол Александр Ұлының алғашқы қолдануына жатқызылатын, гипотетикалық ұшу машиналарын және су асты кемелерін сипаттайтын бірнеше бөлімдерді қамтиды. Сиқырдың бекершілігі немесе Сиқырдың түкке тұрғысыздығы – Бекон заманындағы эзотерикалық талаптарды жоққа шығару, оларды табиғи құбылыстармен түсіндіруге болатындығын көрсету. Ол Авиценнаның аудармаларына сілтеме жасап, Галеннің медицинасы туралы жазды. Ол Галеннің медицинасы халдейлер, гректер және арабтар арқылы жеткен ежелгі дәстүрге жатады деп сенді. Гермес Трисмегисттің жағымсыз бейнесін ұсынса да, оның еңбектеріне Ренессанс Герметикалық ой-пікірінің әсері байқалды. Беконның Герметика философиясын қолдайтыны айқын, өйткені оның Secretum Secretorum деп аталатын алхимиялық әдебиетке сілтемесі Opus Majus-та бірнеше рет кездеседі. Secretum Secretorum алхимияның ажырамас бөлігі болған Герметикалық Изумруд Тақташа туралы білімді қамтиды, осылайша Беконның алхимия нұсқасы бұрынғыдай аз дүниелік емес, көбірек рухани екенін дәлелдейді. Бэконның еңбектеріндегі Герметика философиясының маңыздылығы оның Corpus Hermeticum сияқты классикалық Герметика әдебиетінен келтірген цитаталары арқылы да көрінеді. Бэконның Герметика корпусына сілтеме жасауы Гермес пен пұтқа табынушы Асклепиус арасындағы диалогтан тұрады, бұл Бэконның идеялары ғылыми емес, алхимияның рухани аспектілеріне көбірек сәйкес келетінін көрсетеді. Дегенмен, бұл біршама парадоксальды, өйткені Бэкон Opus Majus және одан кейінгі еңбектерінде руханилық пен ғылымның бір екенін дәлелдеуге тырысты. Бэкон ғылымды қолдану арқылы "Sapientia" немесе "Илаһи даналыққа" қол жеткізу сияқты руханилықтың кейбір аспектілерін нақты дәлелдермен логикалық тұрғыда түсіндіруге болады деп сенді. Бэконның Opus Majus ең алдымен, ол "Sapientia" бағытындағы алғашқы қадамды жеңілдетеді деп сенген ғылымдардың жинағы болды. Бэкон алхимияға ерекше мән берді және оны ең маңызды ғылым деп айтуға дейін барды. Бэкон алхимия тақырыбын көбінесе анық айтпауының себебі сол кезде Англиядағы эзотерикалық тақырыптар туралы құпиялылық қажеттілігіне және алхимиялық дәстүрге сәйкес, символдар мен метафоралармен сөйлеуге берілгендігіне байланысты.

Bacon has been credited with a number of alchemical texts. The Letter on the Secret Workings of Art and Nature and on the Vanity of Magic (Epistola de Secretis Operibus Artis et Naturae et de Nullitate Magiae), also known as On the Wonderful Powers of Art and Nature (De Mirabili Potestate Artis et Naturae), a likely forged letter to an unknown "William of Paris," dismisses practices such as necromancy but contains most of the alchemical formulae attributed to Bacon, including one for a philosopher's stone and another possibly for gunpowder. It also includes several passages about hypothetical flying machines and submarines, attributing their first use to Alexander the Great. On the Vanity of Magic or The Nullity of Magic is a debunking of esoteric claims in Bacon's time, showing that they could be explained by natural phenomena. He wrote on the medicine of Galen, referring to the translations of Avicenna. He believed that the medicine of Galen belonged to an ancient tradition passed through Chaldeans, Greeks and Arabs. Although he provided a negative image of Hermes Trismegistus, his work was influenced by the Renaissance Hermetic thought. Bacon's endorsement of Hermetic philosophy is evident, as his citations of the alchemical literature known as the Secretum Secretorum made several appearances in the Opus Majus. The Secretum Secretorum contains knowledge about the Hermetic Emerald Tablet, which was an integral component of alchemy, thus proving that Bacon's version of alchemy was much less secular, and much more spiritual than once interpreted. The importance of Hermetic philosophy in Bacon's work is also evident through his citations of classic Hermetic literature such as the Corpus Hermeticum. Bacon's citation of the Corpus Hermeticum, which consists of a dialogue between Hermes and the pagan deity Asclepius, proves that Bacon's ideas were much more in line with the spiritual aspects of alchemy rather than the scientific aspects. However, this is somewhat paradoxical as what Bacon was specifically trying to prove in the Opus Majus and subsequent works, was that spirituality and science were the same entity. Bacon believed that by using science, certain aspects of spirituality such as the attainment of "Sapientia" or "Divine Wisdom" could be logically explained using tangible evidence. Bacon's Opus Majus was first and foremost, a compendium of sciences which he believed would facilitate the first step towards "Sapientia". Bacon placed considerable emphasis on alchemy and even went so far as to state that alchemy was the most important science. The reason why Bacon kept the topic of alchemy vague for the most part, is due to the need for secrecy about esoteric topics in England at the time as well as his dedication to remaining in line with the alchemical tradition of speaking in symbols and metaphors.

Басқа жұмыстар

Бэкон өзінің Кіші Шығармасы (Opus Minus) және Үшінші Шығармасы (Opus Tertium) бастапқыда Opus Majus жолда кете қалса, оның қысқаша мазмұны ретінде жазылған дейді. Истонның мәтіндерге жасаған шолуы, олардың Opus Majus-тың әділ көшірмесін жасаудың қиын процесінде жеке жұмыстарға айналғандығын көрсетеді, оның жарты миллион сөзі қолмен көшіріліп, кем дегенде бір рет кеңінен түзетілген. Бэконның басқа еңбектеріне оның "Түрлердің көбеюі туралы трактаты" (Tractatus de Multiplicatione Specierum), "Күйдіретін линзалар туралы" (De Speculis Comburentibus), Communia Naturalium және Mathematica, "Философияны оқу жинағы" және "Теологияны оқу жинағы" (Compendium Studii Philosophiae және Theologiae) және оның Computus кіреді. "Теологияны оқу жинағы", өмірінің соңғы жылдарында жазылған болуы мүмкін, көңіл көншітпеді: жаңа ештеңе қоспай, ол негізінен 1260-шы жылдардағы мәселелерге арналған.

Апокрифтер

Алхимияның айнасы (Speculum Alchemiae) – металдардың пайда болуы мен құрамы туралы қысқаша трактат, дәстүр бойынша Бэконға жатқызылады. Ол металдарды сынап пен күкірттен құралатыны туралы араб теориясын қолдайды және трансмутацияға байланысты белгісіз сіңісулер жасайды. Стиллман: «Онда Роджер Бэконның стиліне немесе ойларына тән ештеңе жоқ, оны XIII-XVI ғасырлардағы анонимді авторлардың көптеген маңызсыз алхимиялық еңбектерінен ажырату мүмкін емес» – деген пікір білдірді, ал Мьюр мен Липман оны псевдоэпиграф деп санайды. Құпиялы Войнич қолжазбасы әртүрлі дереккөздерде, соның ішінде оның алғашқы тіркелген иесінде Бэконға жатқызылған, бірақ ғылым тарихшылары Линн Торндайк пен Джордж Сартон бұл талаптарды негіссіз деп жоққа шығарды, ал қолжазбаның парқыншасы 15 ғасырға дейін дауланған.

Мұра

Бейконды замандастары негізінен Альбер Магнус, Бонавентура және Томас Аквинский сияқты басқа ғалымдардың пайдасына елемеді, бірақ оның еңбектерін Бонавентура, Джон Печам және Лиможский Питер зерттеді, ол арқылы ол Реймонд Луллға әсер еткен болуы мүмкін. Ол сондай-ақ ортағасырлық университет оқу бағдарламасына оптиканы (перспектива) қосуға ішінара жауапты болды. Қазіргі заманның басында ағылшындар оны тыйым салынған білімнің дана және нәзік иесі, шайтанды алдап, жұмаққа бара алатын Фауст сияқты сиқыршы деп санады. Бұл аңыздардың ең танымалдарының бірі - ол кез келген сұраққа жауап бере алатын сөйлейтін қола бас жасады. Бұл оқиға 16 ғасырдағы анонимді "Фрайер Бэконның танымал тарихында" кездеседі, онда Бэкон жынмен сөйлеседі, бірақ бас сөйлеуіне "алты ең ыстық шөптің үздіксіз түтінімен" себеп болады, бұл оның сөйлеу "будың төгілуінен" пайда болады деген теориясын сынап көреді. 1589 жылы Роберт Грин бұл әңгімені сахнаға "Фрайер Бэкон мен Фрайер Бонгейдің құрметті тарихы" деп бейімдеді, бұл ең табысты елизаветин комедияларының бірі. 1640 жылдары Томас Браун әлі де "Әр құлақ Фрайер Бэконның оқиғасымен толы, ол осы сөздерді айту үшін қола бас жасаған, Уақыт – бұл" деп шағымданды. Гриннің Бэконы жеті жыл бойы "көктемгі және қарапайым афоризмдерді" айтатын мыс бас жасады, ол Британияны басып алу мүмкіндігінен тыс қылатын мыс қабырғамен қоршауға мүмкіндік береді. Грин өзінің бастапқы материалынан айырмашылығы, оның басын табиғи күштер арқылы емес, "нигромантикалық сиқырлар" және "шайтанның сиқырлы күштері" арқылы жұмыс істеуге мәжбүр етеді: яғни, өлі рухты немесе жұлдызды тұзаққа түсіру арқылы. Бэкон құлап түседі, шаршап, оның құрылғысы өмірге келіп, "Уақыт", "Уақыт болды" және "Уақыт өтті" деп жариялай бастағанға дейін, көрнекті түрде жойылады: сахналық нұсқаулық "жарық жарқырап, Басты балғамен сындыратын қол пайда болады" деп нұсқау береді. Некромантикалық бас 1120 жылдары Папа Сильвестр II-ге тиесілі болды, бірақ Браун аңызды Пётр Игіліктің 1335 жылғы "Бағалы інжу" кітабындағы үзіндіге қатысты түсініспеушілік деп қарады, онда абайсыз алхимик өзінің жаратылысының тууын жіберіп, оны мәңгілікке жоғалтады. 16 ғасырдың басында Бруно, Ди және Фрэнсис Бэкон сияқты табиғат философтары Бэконның беделін қалпына келтіруге және оны табиғатты ұтымды түсінуге тырысқан замандастарының ұсақ-түйек айтысуынан аулақ болған ғылыми ізашар ретінде бейнелеуге тырысты. 19 ғасырда Уивеллдің артынан шыққан комментаторлар "Бэкон өз дәуірінде бағаланбады, өйткені ол одан мүлдем озып кетті; ол 16 немесе 17 ғасырдың философы, оның тағдыры 13 ғасырда кездейсоқ болды" деп есептеді. Opus Majus-тағы "ақыл-оймен ұсынылған теориялар сезімдік деректермен тексерілуі керек, құралдармен қолдау көрсетілуі керек және сенімді куәгерлер растауы керек" деген тұжырымдары "жазбалардағы ғылыми әдістің алғашқы маңызды тұжырымдарының бірі" деп саналды (және әлі де бар). Бейкон қазіргі заманғы тәжірибелік ғалым деген бұл идея сол кезеңнің екі көзқарасын көрсетті: ғылыми қызметтің негізгі түрі - тәжірибе және 13-ғасырдағы Еуропа әлі де "Қараңғы ғасырларды" білдірді. Бұл көзқарас, ол әлі күнге дейін 21-ші ғасырдың кейбір танымал ғылыми кітаптарында көрініс табады, Бэконды заманауи тәжірибелік ғылымның қорғаушысы ретінде суреттейді, ол өзінің идеяларына жауыздық жасаған дәуірде жалғыз гений ретінде пайда болды. Бэконның апокрифтері негізінде ол су асты кемесі, ұшақ және автомобильдің пайда болуын болжаған көреген адам ретінде суреттелген. Бэконды өз заманынан озып кеткен адам ретінде қарастырған осы көзқараспен сәйкес, Х. Г. Уэллстің "Тарихтың тұжырымдамасы" оған мынадай алдын ала мәлімет береді: Кеме қатынасы үшін машиналар ескірген адамдарсыз мүмкін, сондықтан өзенге немесе мұхитқа жарамды үлкен кемелерді бір адам басқарады. Сол сияқты, көліктер де, сүйрейтін жануарларсыз, олармен қозғалуы мүмкін cum impetu inaestimabili, өйткені біз ежелгі соғысқан арабалар деп санаймыз. Ұшатын машиналар мүмкін, сондықтан адам ортада отырып, жасанды қанаттармен әуеде ұшатын құстың түрінде ұшатын құрылғыны айналдыра алады. Алайда ХХ ғасырдың барысында Гуссерл, Хайдеггер және басқалар қазіргі заманғы ғылым үшін математиканың картотезиялық және Галилейлік проекцияларының табиғаттың сезімдік қабылдауларына қарағанда маңыздылығын атап көрсетті; Хайдеггер, әсіресе, Бейконның еңбектерінде мұндай түсініктің жоқтығын атап өтті. Кромби, Кун және Шрамм Бэконның қазіргі заманғы ғылымның "сапалық" салаларын дамытуға маңыздылығын жалғастырды, бірақ Дюгем, Торндайк, Картон және Куайр Бэконның scientia experimentalis-інің негізінен ортағасырлық екенін атап көрсетті. Зерттеулер сонымен қатар Бэконның оқшаланбағанын – және, мүмкін, қудаланбағанын көрсетті. Бэконның ғылыми қызметіне қатысты көптеген ортағасырлық көздер мен ықпалдар анықталды. Атап айтқанда, Бэкон жиі Роберт Гроссетестің еңбегіне қарыз екенін айтты: оптика және күнтізбе жөніндегі жұмысы Гроссетестің жолын ұстанды, сондай-ақ оның индуктивті түрде алынған қорытындылар тәжірибелік сынау арқылы тексерілуі керек деген идеясы да сондай болды. Бэкон Уильям Шервудтан "одан жақсы философ болған жоқ" деп айтты; Питер Марикурды ("Магнетизм туралы хаттың авторы") және Джон Лондонды "күнделікті" математиктер деп мақтады; Новарадан келген Кампанус (астрономия, астрология және күнтізбе жөніндегі еңбектердің авторы) және бір Мастер Николасты "жақсы" деп атады; сондай-ақ Адам Марш пен кішігірім тұлғалардың ықпалын мойындады. Ол анық оқшаланған гений емес еді. Ортағасырлық шіркеу ғылыми зерттеуге қарсы болған жоқ және ортағасырлық ғылым әртүрлі және кең ауқымды болды. Нәтижесінде, Бэкон туралы көзқарас өзгерді. Бэкон қазір өзінің дәуірінің бір бөлігі ретінде қарастырылады: Париж мен Оксфордтағы ортағасырлық университеттердің бастауындағы жетекші тұлға, бірақ Роберт Гроссетест, Уильям Оверн, Генри Гент, Альбер Магнус, Томас Аквинский, Джон Дунс Скот және Уильям Оккам ғылым философиясын дамытуға қосылған. Линдберг былай қорытындылады: Бэкон заманауи емес, өзінің дәуірінен озып кеткен немесе болашақтың жаршысы емес, XIII ғасырдың дамыған, күрескер және сәл эксцентриктік ғалымы, дәл қазір қол жетімді жаңа білімді пайдалануға тырысып, философиялық білімге берілген дәстүрлі көзқарастарға адал болды". Бэконның дәуірлер бойындағы көптеген бейнелеріне қатысты соңғы шолу заманауи ғылымда оның өмірі мен ойлауының ең маңызды аспектісін әлі де елемеуде дейді: францискан тәртібіне берілгендігі. Оның Opus majus христиан дінінің жоғорғы рухани басшысына бағытталған реформа туралы өтініш болды, апокалиптикалық күтулерге қарсы жазылған және монахтардың мақсаттарымен шақырылған. Оның мақсаты миссионерлерді оқытуды жақсарту және христиан әлемін бейдіншілдер мен Антихристке қарсы қорғау үшін жаңа дағдыларды пайдалану болды. Оны ғылым және философия тарихының контекстінде ғана пайдалы оқуға болмайды. Діннің Бэконның философиясына тигізген әсеріне қатысты Чарльз Сандерс Пирс былай атап өтті: "Роджер Бэкон үшін, схоластиктердің ойлау тұжырымы шындыққа кедерілгі болды [бірақ] барлық тәжірибе түрлерінің ең жақсысы - ішкі жарықтандыру, ол сыртқы сезімдер ешқашан аша алмайтын Табиғат туралы көп нәрсені үйретеді, мысалы, нанның транссубстанциациясы". Кейінгі ғалымдар оны протестанттықтардың алға басушысы ретінде қарастырды. Оксфорд фольклорында Бэкон Фоллі бриджінің атымен аталады, өйткені ол жақын жерде үй қамауында болған. Бұл, әдетте, шындыққа жанаспайды, бірақ бұрынғысы болды...

Bacon was largely ignored by his contemporaries in favour of other scholars such as Albertus Magnus, Bonaventure, and Thomas Aquinas, although his works were studied by Bonaventure, John Pecham, and Peter of Limoges, through whom he may have influenced Raymond Lull. He was also partially responsible for the addition of optics (perspectiva) to the medieval university curriculum. By the early modern period, the English considered him the epitome of a wise and subtle possessor of forbidden knowledge, a Faust like magician who had tricked the devil and so was able to go to heaven. Of these legends, one of the most prominent was that he created a talking brazen head which could answer any question. The story appears in the anonymous 16th century account of The Famous Historie of Fryer Bacon, in which Bacon speaks with a demon but causes the head to speak by "the continuall fume of the six hottest Simples", testing his theory that speech is caused by "an effusion of vapors". Around 1589, Robert Greene adapted the story for the stage as The Honorable Historie of Frier Bacon and Frier Bongay, one of the most successful Elizabethan comedies. As late as the 1640s, Thomas Browne was still complaining that "Every ear is filled with the story of Frier Bacon, that made a brazen head to speak these words, Time is". Greene's Bacon spent seven years creating a brass head that would speak "strange and uncouth aphorisms" to enable him to encircle Britain with a wall of brass that would make it impossible to conquer. Unlike his source material, Greene does not cause his head to operate by natural forces but by "nigromantic charms" and "the enchanting forces of the devil": i. e., by entrapping a dead spirit or hobgoblin. Bacon collapses, exhausted, just before his device comes to life and announces "Time is", "Time was", and "Time is Past" before being destroyed in spectacular fashion: the stage direction instructs that "a lightening flasheth forth, and a hand appears that breaketh down the Head with a hammer". A necromantic head was ascribed to Pope Sylvester II as early as the 1120s, but Browne considered the legend to be a misunderstanding of a passage in Peter the Good's c. no – c. 1335 Precious Pearl where the negligent alchemist misses the birth of his creation and loses it forever. As early as the 16th century, natural philosophers such as Bruno, Dee and Francis Bacon were attempting to rehabilitate Bacon's reputation and to portray him as a scientific pioneer who had avoided the petty bickering of his contemporaries to attempt a rational understanding of nature. By the 19th century, commenters following Whewell considered that "Bacon was not appreciated in his age because he was so completely in advance of it; he is a 16th or 17th century philosopher, whose lot has been by some accident cast in the 13th century". His assertions in the Opus Majus that "theories supplied by reason should be verified by sensory data, aided by instruments, and corroborated by trustworthy witnesses" were (and still are) considered "one of the first important formulations of the scientific method on record". This idea that Bacon was a modern experimental scientist reflected two views of the period: that the principal form of scientific activity is experimentation and that 13th century Europe still represented the "Dark Ages". This view, which is still reflected in some 21st century popular science books, portrays Bacon as an advocate of modern experimental science who emerged as a solitary genius in an age hostile to his ideas. Based on Bacon's apocrypha, he is also portrayed as a visionary who predicted the invention of the submarine, aircraft, and automobile. Consistent with this view of Bacon as a man ahead of his time, H. G. Wells's Outline of History attributes this prescient passage to him:Machines for navigating are possible without rowers, so that great ships suited to river or ocean, guided by one man, may be borne with greater speed than if they were full of men. Likewise, cars may be made so that without a draught animal they may be moved cum impetu inaestimabili, as we deem the scythed chariots to have been from which antiquity fought. And flying machines are possible, so that a man may sit in the middle turning some device by which artificial wings may beat the air in the manner of a flying bird. However, in the course of the 20th century, Husserl, Heidegger and others emphasised the importance to the modern science of Cartesian and Galilean projections of mathematics over sensory perceptions of nature; Heidegger, in particular, noted the lack of such an understanding in Bacon's works. Although Crombie, Kuhn and lt=Schramm continued to argue for Bacon's importance to the development of "qualitative" areas of modern science, Duhem, Thorndike, Carton and Koyré emphasised the essentially medieval nature of Bacon's scientia experimentalis. Research also established that Bacon was not as isolated—and probably not as persecuted—as was once thought. Many medieval sources of and influences on Bacon's scientific activity have been identified. In particular, Bacon often mentioned his debt to the work of Robert Grosseteste: his work on optics and the calendar followed Grosseteste's lead, as did his idea that inductively derived conclusions should be submitted for verification through experimental testing. Bacon noted of William of Sherwood that "nobody was greater in philosophy than he"; praised Peter of Maricourt (the author of "A Letter on Magnetism") and John of London as "perfect" mathematicians; Campanus of Novara (the author of works on astronomy, astrology, and the calendar) and a Master Nicholas as "good"; and acknowledged the influence of Adam Marsh and lesser figures. He was clearly not an isolated genius. The medieval church was also not generally opposed to scientific investigation and medieval science was both varied and extensive. As a result, the picture of Bacon has changed. Bacon is now seen as part of his age: a leading figure in the beginnings of the medieval universities at Paris and Oxford but one joined in the development of the philosophy of science by Robert Grosseteste, William of Auvergne, Henry of Ghent, Albert Magnus, Thomas Aquinas, John Duns Scotus, and William of Ockham. Lindberg summarised:
Bacon was not a modern, out of step with his age, or a harbinger of things to come, but a brilliant, combative, and somewhat eccentric schoolman of the thirteenth century, endeavoring to take advantage of the new learning just becoming available while remaining true to traditional notions of the importance to be attached to philosophical knowledge". A recent review of the many visions of Bacon across the ages says contemporary scholarship still neglects one of the most important aspects of his life and thought: his commitment to the Franciscan order. His Opus majus was a plea for reform addressed to the supreme spiritual head of the Christian faith, written against a background of apocalyptic expectation and informed by the driving concerns of the friars. It was designed to improve training for missionaries and to provide new skills to be employed in the defence of the Christian world against the enmity of non Christians and of the Antichrist. It cannot usefully be read solely in the context of the history of science and philosophy. With regard to religion's influence on Bacon's philosophy, Charles Sanders Peirce noted, "To Roger Bacon, the schoolmen's conception of reasoning appeared only an obstacle to truth [but] Of all kinds of experience, the best, he thought, was interior illumination, which teaches many things about Nature which the external senses could never discover, such as the transubstantiation of bread." Later scholars have therefore viewed him as a proto protestant. In Oxford lore, Bacon is credited as the namesake of Folly Bridge for having been placed under house arrest nearby. Although this is probably untrue, it had formerly been known as "Friar Bacon's Bridge". Bacon is also honoured at Oxford by a plaque affixed to the wall of the new Westgate shopping centre.

Танымал мәдениетте

Бейконның туғанына шамамен 700 жыл толуына орай профессор Дж. Эрскин 1914 жылы Колумбия университетінде қойылған және жарияланған «XIII ғасырдың сахнасы» атты тарихи пьесасын жазды. Бейконның өмірі мен заманы туралы ойдан шығарылған әңгіме Джеймс Блиштың «After Such Knowledge» трилогиясының екінші кітабында, 1964 жылы жарық көрген «Doctor Mirabilis» романында кездеседі. Бейкон Томас Костайннің 1945 жылғы «Қара гүл» және Умберто Эконың 1980 жылғы «Розаның аты» шығармаларындағы басты кейіпкерлерге кеңесші болып қызмет етеді. Гриннің пьесасы «Джон Бордо» атты сәл сәтті жалғастырған туындыға негіз болды және Джеймс Болдуиннің 1905 жылы шыққан «Отыз танымал әңгімелер» атты балаларға арналған әңгімесінде жаңаша жазылды. «Брайер Бэконның мыс басы» сондай-ақ Дэниел Дефоенің 1722 жылғы «Чума жылнамасы», Натаниел Хоторнның 1843 жылғы «Туған белгісі» және 1844 жылғы «Сұлу суретші», Уильям Дуглас О’Коннордың 1891 жылғы «Мыс андроид» (онда Бейкон оны король Генриді Саймон де Монфорттың үлкен демократия талаптарын қабылдауға қорқыту үшін ойлап табады), Джон Каупер Поуистің 1956 жылғы «Мыс басы» және Робертсон Дэвисдің 1970 жылғы «Бесінші іс» шығармаларында да кездеседі. Бейкон 1926 жылы Рудьярд Киплингтің «Алланың көзі» әңгімесінде де пайда болады.

Анықтамалық еңбектер

Since no English text was provided, and only placeholder dots and a placeholder translation were given, I cannot provide a meaningful translation. I need the actual English text to translate it into Kazakh.

If you provide the English text, I will translate it, using the provided "translation reference" *only* for terminology consistency, and prioritizing the accurate meaning of the English source.

Екіншілік көздер

. Серкейро, Дэниел. Роджер Бэкон және Эксперименталды ғылым. Буэнос-Айрес, P. Вен баспасы. 2008 жыл.