Кіріспе

Ағылшын францискандық теолог және философ (шамамен 1185 – 1245 ж.)

Александр Халесский (сондай-ақ Халенсис, Аленсис, Халесиус, Алесиус /ə/'l//iː//s//i//ə//s/; шамамен 1185 – 21 тамыз 1245 ж.), сонымен қатар Папа Александр IV-нің De Fontibus Paradisi бұйрығымен «Доктор Иррефрагибилис» (құдайға сыймас теолог) және «Теологирум Монарха» (теологтардың патшасы) деп аталды, францискандық монах, теолог және схоластиканың дамуына үлкен үлес қоскан философ болды.

Өмір

Александр 1180 және 1186 жылдар аралығында Англияның Шропшир графтығындағы Хейлсте (қазіргі Хейлсувен, Вест-Мидлендс) дүниеге келді. Ол шаруа отбасынан шыққан, бірақ олардың жағдайы жақсы болған. Ол Париж университетінде оқып, 1210 жылға дейін өнер магистрі атанды. 1212 немесе 1213 жылы теологияны оқып, 1220 немесе 1221 жылы регент-магистр болды. Ол теологияны оқытудың негізгі оқулығы ретінде Питер Ломбардтың «Сензенциялар» еңбегін енгізді. 1229 жылғы университет ереуілі кезінде Александр Римге Аристотельдің оқу жоспарындағы орны туралы талқылау үшін елшілікке қатысты. 1229 жылға дейін Холборнда пребенд иесі болғаннан кейін, ал 1226-1229 жылдары Лондондағы Сент-Пол соборында канон болды. 1230 жылы Англияға сапар шегіп, өзінің туған епархиясы – Ковентри мен Личфилдте канон және архидиакон қызметтерін алды. 1232-33 оқу жылында Парижде сабақ берді, бірақ 1235 жылы Англияның Генрих III-і оны Саймон Лэнгтон мен Фулк Бассетпен бірге Англия мен Франция арасындағы бейбітшілікті жаңару туралы келіссөздер жүргізу үшін делегация құрамына тағайындады. 1236 немесе 1237 жылы, шамамен 50 жасында Александр Францискан орденіне кірді, бұрын цистерциандар мен доминикандықтарды қарастырған болатын. Осылайша ол университет кафедрасын басқарған алғашқы францискан монах атанды. Оның діни көзқарастары францискан теология мектебінің негізін қалады. Ол оқытуды және университеттің өкілі ретіндегі қызметін жалғастырды, сондай-ақ 1245 жылдың қысында Лион соборында өткен бірінші кеңеске қатысты. Парижге оралғаннан кейін Александр ауырып қалды, бұл қалада тараған жұқпалы аурудың салдары болды деуге болады. Өліміне аз уақыт қалғанда, ол креслосын Иоанн де Ла-Рошельге тапсырды, осылайша бұл кресло францискандыққа тиесілі болатынын белгіледі. Александр 1245 жылдың 21 тамызында Парижде қайтыс болды. Париж университетінде кафедраны басқарған алғашқы францискан ретінде Александрдың көптеген маңызды шәкірттері болды. Ол «Irrefragibilis Doctor» (Тегіс дәлелді ұстаз) және «Doctor Doctorum» (Ұстаздардың ұстазы) деп аталды. Соңғы аталым оның кейінірек факультетте ықпалды ойшылдарға айналған бірнеше францискандықтарды тәрбиелеудегі рөлін көрсетеді, олардың ішінде Бонавентура, Иоанн де Ла-Рошель, Одо Ригальдус, Уильям Миддлтон және Ричард Руфус Корнуолл есімдері бар. Бонавентура, тікелей Александрдың лекцияларын тыңдамаған болса да, оны «әкесі және ұстазы» деп атады және «оның жолымен жүруді» қалады.

Шығармалары

Александр орта ғасырдағы ойшылдардың, әсіресе Кентерберийлік Анзельм мен Гиппонылық Августин еңбектерін зерделегенімен танымал. Ол сондай-ақ Бернард Клервоский және Сент-Викторлық Ричард сияқты ойшылдардың пікірлерін келтіргені белгілі. Ол өзінің жанрындағылардан ерекшеленеді, себебі ол өзінің және өзінің буынының қызығушылықтарын көрсетеді. Александр өзінің авторитеттерінің еңбектерін пайдаланғанда, олардың дәлелдерін ғана емес, сонымен қатар қорытындылар жасайды, оларды кеңейтеді және олармен келіседі немесе келіспейді. Ол Ломбардиялықтарға дейінгі тұлғаларға жүгінгендігімен және 12 ғасырдың басқа да схоластиктері жиі сілтеме жасамаған Кентерберийлік Анзельм мен Бернард Клервоскийдің еңбектерін қолданғандығымен де ерекшеленді. Аристотельдің сөздері де Александрдың еңбектерінде жиі кездеседі. Александр періштелердің Псевдо-Дионисийлік иерархиясына және олардың мәнін Аристотельдік метафизика тұрғысынан қалай түсінуге болатынына қызығушылық танытқан. Александр Гейлстің ерекше дамытқан және, десек те, бекіткен доктриналарының арасында thesaurus supererogationis perfectorum (толыққанды ізгіліктер қазынасы) және крещение, растау және дін қызметкеріне тағайындалудың character indelibilis (мөрленген белгісі) жатады. Бұл доктрина туралы Августин бұрын жазған болатын, ал ақырында Тридент соборы оны догма ретінде бекітті. Ол сондай-ақ, Тәндік денеге енудің себебі туралы маңызды сұрақ қойды: егер адамзат ешқашан күнә жасаса, Мәсіх тәндік денеге ене ме еді? Бұл сұрақ ақырында философиялық мәселе (мүмкін әлемдер теориясы) және Құдайдың абсолютті күші (potentia absoluta) мен Оның белгіленген күші (potentia ordinata) арасындағы айырмашылық туралы теологиялық тақырыптың орталық мәселесіне айналды.

Summa Universae Theologiae (Жаратылыс теологиясы)

Ол Питер Ломбардтың "Соттар" атты төрт кітабының тұжырымдамасын/түсіндірмесін жазған. Ол гректердің үштік құдайтануын ашты. Бұл Александрдың ең маңызды жазуы және осы жанрдағы ең алғашқы жазу болды. Ғалымдар Александрдың Питер Ломбардтың "Соттар" еңбегіне алғашқы түсіндірме жазғандығын айтуға жиі келеді, бірақ бұл толыққанды дұрыс емес. Осы еңбек авторлығына қатысты дау көп; ол осы жұмысты бастағанмен, аяқтамай қайтыс болды, және бұл жұмыс, көбінесе, Александрдан басқа адамдардың еңбегінен құралған. "Соттар" бойынша бірнеше "шежірелер" жазылған, бірақ Александрдың шежіресі алғашқы маңызды түсіндірме болып саналады. Бұл Александрдың ең маңызды жазбасы болғанымен, толыққанды аяқталмаған, сондықтан тарихшылар жазудың сенімділігі мен сапасы туралы көптеген сұрақтарға тап болды. Бұл мәселе Виктор Дюсеттің Сумманың әртүрлі басылымдарын қарастырғанда ескерілді. Көрсетілген мәселе Сумманың нәтижесінде туындаған сияқты. Августиннен 4814 нақты және 1372 жасырын цитата келтірілген, ал мәтіндердің төрттен бірі Сумманың ішінде сілтемеленген. Александрдың Суммасы, бірде жетпіс дәрігерлер жиналысы кемшінсіз деп жариялаған, ал Роджер Бэкон оның аттың салмағындай ауыр болғанымен, қателерге толы және физика, метафизика, тіпті логика саласындағы білімсіздікті көрсеткенін мәлімдеді.

Басқа тарихи еңбектер

Александр сонымен қатар Александр Карпентерге (Fabricius, шамамен 1429 жылы өмір сүрген) әсер етті, оның еңбегі 15-16 ғасырларда кең таралған "Destructorium viciorum" діни туындысы болды. Карпентер "Homiliae eruditae" ("Білімді уағыздар") сияқты басқа да еңбектердің авторы еді.

Тарихи-танымдық үлесі

Александр Аристотельдің жаңадан аударылған еңбектерін зерттеуге кіріскен ең алғашқы схоластиктердің бірі болды деседі. 1220-1227 жылдары ол "Glossa in quatuor libros Sententiarum Petri Lombardi" (Петр Ломбардтың "Төрт кітаптан тұратын Сөйлемдеріне түсіндірме" (XII ғасырдың ортасында жазылған)) еңбегін жазды, бұл өте маңызды болды, себебі теологиялық зерттеу үшін Киелі кітаптан өзге кітаптың алғаш рет негізгі мәтін ретінде пайдаланылуы еді. Бұл схоластиканың дамуын жүйелі бағытқа бұрды, сондай-ақ шебер теологтарды даярлаудағы маңызды қадам – "Сөйлемдерге" түсініктемелер жазу дәстүрін қалыптастырды.

Ортағасырлық оқушы

Осылайша ол Ломбардтың еңбегін қарапайым теологиялық материалдан ғана емес, ұстаздардың оқытуына негіз болатын сұрақтар мен мәселелердің базалық құрылымына дейін көтерді. Комментарий (немесе дәлірек айтқанда, Глосс) Александрдың дәрістерінен студенттер жазған жазбаларда сақталған, сондықтан ол 1220 жылдары теологтар өз пәнін қалай оқытқаны туралы маңызды мәліметтер береді. Глосса мен Quaestiones Disputatae сияқты, оның көптеген еңбектері, әдетте, студенттердің оның ауызша дәрістерінен жасаған жазбаларынан құралған, бірақ мазмұны оның өзіне тиесілі. Дегенмен, замандастары үшін Александрдың ең танымал қасиеті – дау-дебаттарға деген шексіз құштарлығы еді. Францискандыққа кіргенге дейінгі оның дауларының қазіргі басылымы 1600 беттен астамды құрайды. 1236 жылдан кейінгі оның даулы сұрақтары әлі жарияланбаған. Александр сонымен қатар университеттегі "Quodlibeta" іс-шарасына қатысқан алғашқы ғалымдардың бірі болды, онда ұстаз үш күн бойы кез келген студент немесе ұстаз қойған кез келген сұраққа жауап беруге міндетті болды. Александрдың "Quodlibetal Questions" атты еңбегі де әлі толық өңделмеген.

Теолог

1236 жылдың басында ол францискандықтар қатарына кірді (жасы кем дегенде 50-де болған) және Париж университетінде кафедраны басқарған алғашқы францискан болды. Ол бұл қызметін 1245 жылы Парижде қайтыс болғанға дейін атқарды. Францискандыққа айналып, Парижде францискандық теология мектебін құрғаннан кейін, оның шәкірттеріне осы саладағы негізгі білімдер жетіспейтіні тез байқалды. Александр бұған жауап ретінде қазір Summa fratris Alexandri деп танылатын Summa theologiae еңбегін жазды. Александр көбінесе өзінің диспуттарына, сондай-ақ замандастарының идеяларына, аргументтеріне және көздеріне сүйенді. Оның бірінші бөлімі Құдай туралы ілімдер мен қасиеттерін, екінші бөлімі жаратылыс пен күнәні, үшінші бөлімі құтқару мен кешірімді, ал төртінші және соңғы бөлімі қасиетті діни рәсімдерді қарастырады. Роджер Бэкон кейін сарказммен аттың салмағындай дейтін бұл ауқымды еңбек оның өлімінен кейін аяқталмады; оның шәкірттері Уильям Миддлтон мен Джон Рупелла оны аяқтауға міндеттелді. Бұл еңбек Париждегі францискандар, соның ішінде Бонавентура тарапынан оқылды. Александр – инновациялық теолог болды. Ол Аристотельдің еңбектерін алғаш зерттеген буынның өкілі болды. Аристотельдің еңбектерін оқулық ретінде пайдалануға тыйым салынғанмен, Александр сияқты теологтар оның идеяларын өз теологиясында қолдануды жалғастырды. Александр екі сирек қолданылатын дереккөзді де кеңінен пайдаланды: Анзельм Кентерберийлік, оның жазбалары шамамен бір ғасыр бойы назардан тыс қалған еді, Александр оның жақтаушысы болды және Анзельмнің еңбектерін Христеология мен сотериология бойынша оқытуда кеңінен қолданды; және Псевдо-Дионисий Ареопагит, оны Александр өзінің тәртіптер теологиясы мен шіркеу құрылымын зерттеуде пайдаланды. Францискандық мектепте Аристотель мен Августин дәстүрін жалғастырса да, ол оны Анзельмдік көзқарас арқылы қарастырды. Шындығында, Александр 13 ғасырда Анзельмдік ой-пікірдің дамуына зор ықпал етті. Мысалы, түпкі күнәні әділетсіздік деп түсіндіру. Александр түпкі күнәнің жаза екеніне де, жазаға себеп болатын нәрсе екеніне де сенді. Яғни, дене бұзық, ал жан таза. Александр «бұзықты» «таза» нәрсемен байланыстыру үшін Құдайдың кінәсі жоқ деген ойды жеткізді. Ол жанның денеге деген табиғи құштарлығы бар екенін айтты. Осылайша, Құдай жанға қалағанын беруде де, оның бұзық денемен байланысқаны үшін жазалауда да мейірімді. Жан дененің бұзық екенін білген немесе білмеген (сонда «білусіздікке түскен» болар еді); екі жағдайда да Құдайдың жазасы болады. Александр сондай-ақ Құдайдың санасында көп нәрсе бар деген ойды жоққа шығарды, керісінше, бір нәрсені білудің кемелдірек екенін мәлімдеді. Бірақ ол бастапқыда осылай ойлаған жоқ. Glossa еңбегінде ол құдайлық идеялардың көптігін ашық ұсынады. Кейінгі еңбегінде, Quaestio disputata antequam erat Frater 46, ол құдайлық идеялардың көптігін толығымен жоққа шығарады, және бұл тақырып оның қалған шығармаларында да жалғасады. Атап айтқанда, De scientia divina атты соңғы еңбектерінің бірінде ол көптік идеясының өзі уақытша, адамдық ұғым екенін қорытындылайды. Оның ең танымал еңбектерінің бірі – Summa, соғыстың әділдігін анықтау жүйесімен маңызды. Мұны анықтау үшін алты талап бар: билік және көзқарас (соғысты кім жариялайды), ниет және жағдай (әскерлерге қатысты), дұшпанның лайықтылығы және әділ себеп. Әділ себеп соғысты жариялаудың басты моральдық принципі болып табылады және үш жолмен көрінеді: жақсы адамдарға көмек көрсету, зұлымдарды мәжбүрлеу және баршаға бейбітшілік орнату. Александр тізімнің соңына «баршаға бейбітшілік» деген сөзді қойғанын атап өткен жөн, осылайша оның маңыздылығын арттырды.

Жазбалар

Александр Хельстің. Петр Ломбардидің «Төрт кітаптан тұратын тұжырымдарға» түсіндірмелер (Glossa in quatuor libros sententiarum Petri Lombardi). "Каракки әкелері" редакциялаған. Орта ғасырлық Францискан ғылымы кітапханасы, т. 12–15. Рим: Collegii S. Bonaventurae, 1951–1957 жж. Александр Хельстің. Әйгірге айнармас бұрынғы даулы мәселелер (Quaestiones disputatae antequam esset frater). "Каракки әкелері" редакциялаған. Орта ғасырлық Францискан ғылымы кітапханасы, т. 19–21. Кваракки: Collegii S. Bonaventurae, 1960 ж. Александр Хельстің (авторлығы күмәнді). Теологияның толық жинағы (Summa universis theologiae), (Александр бауырдың жинағы) (Summa fratris Alexandri), Бернардини Клумпер және "Каракки әкелері" редакциялаған, 4 томдық. Рим: Collegii S. Bonaventurae, 1924–1948 жж.