Кіріспе

1200–1280 жылдар аралығында өмір сүрген неміс доминикандық монахы және қасиетті (c. 1200–1280), сондай-ақ Ұлы Альберт, Швабиялық Альберт немесе Кельндік Альберт деп те аталады, ол философ, ғалым және епископ, орта ғасырлық ең ұлы философтар мен ойшылдардың бірі саналады. 1931 жылы қасиетті деп жарияланған ол өмір бойы Doctor universalis және Doctor expertus аталымдарымен белгілі болды; ал өмірінің соңында оның есіміне Магнус деген лақап қосылды. Джеймс А. Вайсхайпл және Йоахим Р. Зёдер сияқты ғалымдар оны Орта ғасырлардың ең ұлы неміс философы және теологы деп санайды. Католик шіркеуі оны Шіркеу Дәрігерлерінің бірі ретінде ерекшелейді.

Өмірбаян

Альберт Магнус 1200 жылға дейін туған болуы мүмкін, себебі 1280 жылы қайтыс болғанда 80 жастан асып кеткеніне куәліктер бар. Альберт негізінен Падуа университетінде білім алған болуы керек. Рудольф де Новамагияның кейінгі жазбасында Альберттің Қасиетті Мариямен кездескені және оны діни орденге қабылдануға көндіргені айтылады. 1223 (немесе 1229) жылы ол Доминикан орденінің мүшесі болды және Болоньяда және басқа жерлерде теологияны оқыды. Доминикандықтардың үйі орналасқан Германияның Кёльн қаласында оқытушы болып тағайындалды. Ол бірнеше жыл бойы сол жерде, сондай-ақ Регенсбург, Фрайбург, Страсбург және Хилдесхайм қалаларында сабақ берді. Кёльнде оқытушылық қызметін бастағанда Альберт Филипп Канцлермен болмыстың трансценденттік қасиеттері туралы пікір алмасып, содан кейін «Summa de bono» еңбегін жазды. 1245 жылы Альберт Геррик Сент-Квентиннің теология магистрі болды, бұл ерекшелікке қол жеткізген алғашқы неміс доминиканы болды. Осыдан кейін Альберт Париж университетінде толық уақытты профессор ретінде теологиядан сабақ берді. Альберт Аристотельдің барлық жазбаларына алғашқы түсініктеме беріп, оларды кең академиялық талқылауға мүмкіндік жасады. Аристотельді зерттеу оны мұсылман ғалымдарының, әсіресе Авиценна мен Аверростың ілімдерін зерттеуге және оларға түсініктеме беруге итерді, бұл оны академиялық пікірталастың ортасына әкелді. 1254 жылы Альберт Доминикан орденінің Флоренция және Петр (кейін Папа Иннокентий V) провинциалы болды, ол доминикандықтар үшін ratio studiorum, яғни философияны теологияны оқуға жеткілікті дайындықтан өтпегендерге арналған жаңа бағдарламаны құрды. Бұл жаңалық доминикандық схоластикалық философияның дәстүрін қалыптастырды, мысалы, 1265 жылы Римдегі Санта-Сабина монастырындағы орденнің studium provinciale-де, одан кейін «Ангеликум» деп аталған Сент-Томас Аквинскийдің понтификалдық университеті пайда болды. 1260 жылы Папа Александр IV оны Регенсбург епископы етіп тағайындады, бірақ ол үш жылдан кейін бұл лауазымнан бас тартты. Міндеттерін орындау кезінде орденнің ережелеріне сәйкес атқа мінуден бас тартып, өте үлкен епархиясын жаяу аралады, соның арқасында оның қарапайымдылығына деген беделі арта түсті. 1263 жылы Папа Урбан IV оны епископтық міндеттерінен босатып, неміс тілінде сөйлейтін елдерде сегізінші крест жолына шақыруды тапсырды. Осыдан кейін ол, әсіресе, даулы мәселелерде келісімге келтіруші ретінде танылды. Кёльнде ол Германияның ең көне университетінің негізін қалаушы ғана емес, сонымен қатар 1258 жылғы «үлкен келісім» (der Große Schied) арқасында Кёльн қаласының азаматтары мен архиепископ арасындағы қақтығысқа нүкте қойды. Соңғы еңбектерінің бірі - оның бұрынғы шәкірті Томас Аквинскийдің доктриналық тұжырымдамасын қорғау болды, оның 1274 жылы қайтыс болуы Альбертті қатты қайғыға батырды (Аквинскийдің ілімін қорғау үшін Парижге жеке сапарлағаны туралы әңгіме расталмады). Альберт ғалым, философ, астролог, теолог, рухани жазушы, экуменист және дипломат болды. Римдік Гумберттің қолдауымен Альберт барлық доминикандық студенттер үшін оқу бағдарламасын жаңартты, Аристотельді оқуға енгізді және Плотин сияқты неоплатониктердің еңбектерін зерттеді. Шындығында, Аристотельдік оқуды доминикандық мектептерінің оқу бағдарламасына енгізуге Аквина мен оның өзі жасаған 30 жылдық еңбек себеп болды. 1278 жылы денсаулығы нашарлағаннан кейін, ол 1280 жылы 15 қарашада Германияның Кёльн қаласындағы доминикандық монастырында қайтыс болды. Оның денесі Кёльндегі доминикандық Киелі Андрей шіркеуінің криптасындағы римдік саркофагта сақталған. Оның қайтысынан үш жыл өткен соң, эксгумация кезінде оның денесі бүлінбегені анықталды. Алайда, 1483 жылы жасалған келесі эксгумация кезінде тек қаңқа табылды. Альберт 1622 жылы мақамына көтерілді. 1931 жылы 16 желтоқсанда Папа Пий XI оны Шіркеу докторы деп жариялады және 1941 жылы табиғат ғылымдарының қамқоршысы етіп тағайындады. Әйіргі Альберттің мерекесі 15 қарашада тойланады.

Жазбалар

Алберттің 1899 жылы жинаған еңбектері отыз сегіз томға жетті. Бұл оның логика, теология, ботаника, география, астрономия, астрология, минералогия, алхимия, зоология, физиология, френология, әділдік, құқық, достық және махаббат сияқты тақырыптар бойынша мол білімі мен тынымсыз еңбек ету қабілетін көрсетті. Ол Аристотельдің барлық еңбектерін, шіркеу доктринасына сәйкес, латын тіліндегі аудармалары мен араб комментаторларының жазбаларынан жинақтап, түсіндіріп, жүйеледі. Аристотель туралы қазіргі заманғы білімнің көп бөлігі Альберт арқылы сақталды және ұсынылды. Бұдан әрі, Альберт Аристотель қамтымаған жаңа ғылым салаларын дамуға жеткізді. Мысалы, Альбертке дейін минералдарды жүйелі зерттеу болған емес.

Алхимия

Ол дүниеден өткеннен кейінгі ғасырларда Альберт туралы алхимик және сиқыршы ретінде көптеген әңгімелер пайда болды. "Қазіргі заманғы шатасудың көп бөлігі кейінгі еңбектердің, әсіресе "Secreta Alberti" немесе "Experimenta Alberti" деп белгілі алхимиялық еңбектердің авторлары мәтіннің беделін арттыру үшін оларды Альбертке тегіс жатқызғандықтан туындайды". Алхимия және химия тақырыбында оған қатысты көптеген трактаттар жатқызылған, бірақ оның нақты жазбаларында бұл тақырыпқа арналған мәлімет аз, көбінесе Аристотельге түсіндірмелер арқылы келтірілген. Мысалы, "De mineralibus" атты түсіндірмесінде ол тастардың күшіне сіңіп отырады, бірақ бұл күштердің қандай болуы мүмкін екенін толыққанды ашпайды. Альберттің өлімінен кейінгі ұрпақтарда оның алхимияны, орта ғасырлардың негізгі ғылымдарының бірін меңгергеніне сенімділік дамығандығын көрсететін, алхимиямен айналысатын псевдо-альбертиндік еңбектердің кең ауқымы бар. Оларға металдар мен материалдар; химияның құпиялары; металдардың пайда болуы; қосылыстардың пайда болуы, сондай-ақ философ тасына қатысты бақылаулар жинағы және "Theatrum Chemicum" деген атпен жинақталған басқа да алхимиялық-химиялық тақырыптар кіреді. Ол мырыш элементін ашқан және күміс нитраты сияқты жарыққа сезімтал химиялық заттармен тәжірибелер жүргізген. Ол "De mineralibus" еңбегінде тастардың құпия қасиеттері бар екеніне сенген. Дегенмен, оның жеке алхимиялық тәжірибелер жүргізгеніне көп айғақ жоқ. Аңыз бойынша, Альберт философ тасын тауып, өлімінен аз уақыт бұрын шәкірті Тома Аквинскийге тапсырған деседі. Альберт өзінің жазбаларында тасты тапқанын растамайды, бірақ ол "трансмутация" арқылы алтынның пайда болғанын көргенін жазған. Бірақ Тома Аквинский Альберттің өлімінен алты жыл бұрын қайтыс болғандықтан, бұл аңыздың шындығына күмәнді қарауға болады.

Астрология

Альберт астрологияға терең қызығушылық танытты, бұл туралы Паола Замбелли мен Скотт Хендрикс сияқты ғалымдар баяндаған. Оның астрологиялық сенімдерінің ең толық түсіндірмесін 1260 жыл шамасында жазған "Speculum astronomiae" және "De Fato" атты екі жеке еңбегінде кездестіруге болады. Дегенмен, осы сенімдерге қатысты мәліметтерді оның ерте "De natura boni" еңбегінен бастап, соңғы "Summa theologiae" еңбегіне дейін жазған барлық шығармаларында табуға болады. Оның "Speculum" еңбегін Герард Сильтео сынға алды.

Материал мен форма

Альберт барлық табиғи нәрселердің зат пен формадан тұратынына сенді, оны "quod est" және "quo est" деп атады. Альберт сондай-ақ, тек Құдай ғана абсолютті билеуші күш екеніне сенді. Альберттің гиломорфизм тұжырымы Аристотельдік доктринаға өте ұқсас.

Музыка

Альберт өз заманының музыкалық тәжірибесіне жасаған түсіндірмелерімен танымал. Оның жазбаша музыкалық ойларының көп бөлігі Аристотельдің «Поэтикасы» туралы түсініктемесінде кездеседі. Ол «көк әлемінің музыкасы» тұжырымын абсурдты деп санады: астрономиялық денелердің қозғалысы дыбыс тудыра алмайды деп есептеді. Ол музыкадағы пропорциялар және қарапайым әннің адам жанына үш түрлі субъективті деңгейде әсер ету мүмкіндігі туралы кеңінен жазды: таза емес нәрсені тазарту; ойға жетелеуге мүмкіндік беретін жарықтандыру; ой арқылы жетілуді нығайту. XX ғасырдың музыка теориясы мамандары үшін оның үнсіздікті музыканың құрамдас бөлігі ретінде қарауы ерекше қызығушылық тудырады.

Әдептің метафизикасы

Оның алғашқы екі трактаты, De natura boni және De bono, жалпы жақсылық және физикалық жақсылық ұғымдарына метафизикалық зерттеу жасаудан басталады. Альберт физикалық жақсылықты bonum naturae деп атайды. Альберт метафизиканың моральдық ұғымдарымен тікелей айналысуға кіріспес бұрын мұны істейді. Альберттің кейінгі еңбектерінде ол, адам немесе моральдық жақсылықты түсіну үшін, алдымен жақсы болудің мәнін білу және жақсы амалдар жасау қажет дейді. Бұл тәсіл Альберттің жақсылық туралы неоплатондық теориялармен, сондай-ақ Псевдо-Дионисийдің ілімдерімен қызығушылығын көрсетеді. Альберттің көзқарасы католик шіркеуі және оның құрдастары тарапынан жоғары бағаланды.

Табиғи құқық

Альберт «De Bono» трактатының соңғы бөлігін әділдік және табиғи құқық теориясына арнады. Альберт Құдайды әділдік пен табиғи құқықтың ең жоғары нүктесі деп есептейді. Құдай заң шығарады және оның құдіреті шексіз. Оның заманына дейін, бұл табиғи құқыққа толық арналған, дінтанушы немесе философ жазған жалғыз еңбек болды.

Достық

Альберт өзінің "De bono" атты еңбегінде достық туралы айтады, сондай-ақ II Трактаттың басында достыққа қатысты өзінің идеалдарын және моральдық принциптерін ұсынады. Кейіннен ол "Супер этика" еңбегін жариялады. Оның еңбектерінде достық тақырыбын дамыту арқылы, оның өмірінде достық идеалдары мен моральдық құндылықтарының маңыздылығы арта түскені байқалады. Альберт Аристотельдің достыққа қатысты пікірін Цицеронның сөзімен түсіндіреді: "Достық – игі ниет пен махаббатқа толы, құдайлық және адамдық нәрселер арасындағы үйлесімнен басқа ештеңе емес". Альберт осы пікірмен келіседі, бірақ оған үйлесімділік немесе келісімді де қосады. Альберт осы үйлесімділікті "консенсио" деп атайды, ол адам рухындағы белгілі бір қозғалыс түрі. Альберт Аристотельдің достықтың қасиет екендігі туралы пікірін толыққанды қолдайды. Альберт достық пен моральдық жақсылық арасындағы туа біткен метафизикалық қанағатты байланыстырады. Альберт жақсылықтың бірнеше деңгейін сипаттайды: пайдалы (utile), құлқы (delectabile) және шынайы немесе шексіз жақсылық (honestum). Сөйтіп, әр деңгейге сүйенген үш түрлі достық қалыптасады, атап айтқанда: пайдалылыққа негізделген достық (amicitia utilis), құлқыға негізделген достық (amicitia delectabilis) және шексіз жақсылыққа негізделген достық (amicitia honesti; amicitia quae fundatur super honestum).

Мәдени сілтемелер

13 ғасырдың аяғындағы Страсбург соборының порталының тимпаны мен архивольттарының иконографиясы Альберттің еңбектерінен шабыттанды. Альбертті Данте жиі еске алады, ол өзінің этикалық жүйесінің негізі ретінде еркін ерік туралы оның ілімін пайдаланды. "Құдайлық комедиясында" Данте Альбертті шәкірті Томас Аквинмен бірге Күннің жұмағындағы даналықты сүйетін ұлылардың қатарына қосады. Сорен Кьеркегор "Қояндылық тұжырымы" еңбегінде Альберттің "құдайдың алдындағы ойларын мақтан тұтып, кенеттен ақымаққа айналғанын" жазды. Кьеркегор Готтард Освальд Марбахты сілтеме жасайды, ол "Albertus repente ex asino factus philosophus et ex philosopho asinus" [Альберт кенеттен есекке айналған философқа және философтан есекке айналған] деген сөздерді айтқан. Мэри Шеллидің "Франкенштейн" романында, бас кейіпкер Франкенштейн Альбертус Магнустың еңбектерін зерттейді. Иоганн Эдуард Эрдман Альбертті шәкірті Аквинастан гөрі ұлырақ және түпнұсқа деп есептейді. "Барлық уақытта ашық" телесериалында Аркрайт Сент Альберт күнін ойлап табады, соның арқасында Гранвилл клиенттердің қалталарын тексеруге мүмкіндік алады.

ықпал ету және құрмет көрсету

Альберттің есімімен бірнеше мектеп аталды, соның ішінде Нью-Йорк штатының Бардония қаласындағы Альберт Магнус орта мектебі; Иллинойс штатының Ривер-Форест қаласындағы Альберт Магнус лицейі; Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы Альберт Магнус колледжі. Альберт Магнус ғылым залы Томас Аквин колледжінде, Санта-Паула, Калифорния, Альберт құрметіне аталған. Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласындағы Провиденс колледжінің және Аквин колледжінің негізгі ғылыми ғимараттары да оның есімімен аталған. Кельн университетінің кампусындағы орталық алаңға Альберт мүсіні қойылған және оның есімімен аталған. Герхард Маркс 1950-ші жылдары жасаған бұл мүсін әлемнің әртүрлі жерлерінде (Йена университеті, Анд университеті және Хьюстон университетімен бірге) табылған төрт көшірмелердің бірі. Нью-Гэмпширдегі Ғылым және дизайн академиясы Альберттің құрметіне төрт үйінің бірін Магнус үйі деп атады. Алберттің заңға қосқан үлесіне құрмет көрсету үшін Хьюстон университетінің заң орталығы Альберттің мүсінін қойды. Ол Хьюстон университетінің кампусында орналасқан. Альбертус Магнус гимназиясы Германияның Ротвейль қаласында орналасқан. Манагуада (Никарагуа) 2004 жылы бизнес пен экономикалық дамуды зерттеу орталығы – Альбертус Магнус халықаралық институты құрылды. Филиппинде Санто-Томас университетінің Альбертус Магнус ғимаратында Музыка консерваториясы, Туризм және қонақжайлылық менеджменті колледжі, Білім беру колледжі және UST білім беру орта мектебі орналасқан. Сан-Карлос қаласындағы "Сен-Альберт Ұлы Ғылым Академиясы" мектепке дейінгі, бастауыш және орта білім беретін мектепте, олардың қамқоршысы ретінде Сент-Альберт бар екеніне мақтанады. Оның негізгі ғимараты 2008 жылы Альбертус Магнус залы деп аталды. Ла-Унион қаласындағы Сан-Альберто Магно академиясы да оның құрметіне арналды. Бұл ғасырлық католик орта мектебі осы күнге дейін өзінің бағдарлау миссиясын жалғастырып келеді, ол жоғары мектеп курстарын ұсынады. Табиғи философияға қосқан үлесі үшін Агробактериум альбертимагни бактериясы, Альберта магна өсімдік түрі, Бодигиелла альбертимагни қаңқалы жануар, Альбасфе альбертимагни брахиоподтың окаменелісі және 20006 Альбертус Магнус астероиды оның есімімен аталды. Оның есімімен көптеген католик бастауыш және орта мектептер аталды, соның ішінде Торонто, Калгари, Кельн және Дейтон қалаларындағы мектептер. Альбертус қаріпіне оның есімі берілген. Индиана штатының Нотр-Дам қаласындағы Нотр-Дам ду Лак университетінде Зам Холл шіркеуі Ұлы Альбертке арналған. Әкесі Джон Зам, C. S. C., ерлер жатақханасының есімімен аталған, ғылыми жаңалықтарды түсіндіру үшін дінді қолданудың Сент-Альберт үлгісіне назар аударды. Әкесі Замның Киелі кітап пен эволюциямен жұмыс істеуі кейде Сент-Альберт мұрасының жалғасы ретінде қарастырылады. Голландияның екінші ірі студенттік қауымы Гронинген қаласында орналасқан және киелі Альбертустың құрметіне Альбертус Магнус деп аталды. Сан Альбертоның ғылыми және көркемдік колледжі, Хопелаун, Нью-Джерси, АҚШ, Нью-Эчиядағы бауырлас мектебімен бірге 1986 жылы дін, ғылымдар мен өнерді бір-біріне қайшы келмейтін, бірақ даналық пен ақыл-ойға жету үшін бір-бірін қолдауы керек деп ойлаған және үйреткен адамның құрметіне құрылды. Вослорус католик шіркеуі (Вослорус Extension One, Ekurhuleni, Gauteng, South Africa) әулиеге байланысты аталды. Германиядағы Карлсруэге жақын Леопольдшафендегі католик шіркеуі де оның есімімен аталған, өйткені ол ғалымдардың қамқоршысы және жақын маңдағы Карлсруэ технология институтының үлкен ғылыми-зерттеу орталығы бар. Альберт I патшаның өлімінен бастап Бельгияда Альберт мерекесі күні Король мейрамы тойланады. Эдинбургтегі католик шіркеуінің есімі Сент-Альберттің құрметіне аталған. Сант-Альберто Магно – Римдегі титулярлық шіркеу.