Кіріспе

Қоғамдық кеңістіктегі өнер

Қоғамдық өнер – кез келген медиадағы өнер, оның формасы, функциясы және мағынасы қоғамдық процесс арқылы жалпы жұртшылық үшін жасалады. Бұл өзіндік кәсіби және сындық дискурсы бар ерекше өнер жанры. Қоғамдық өнер визуалды және физикалық тұрғыдан көпшілікке қолжетімді; ол сыртқы және ішкі ортада қоғамдық кеңістікте орнатылады. Қоғамдық өнер коммерциялық, партиялық немесе жеке концепциялар мен мүдделер емес, қоғамдық немесе әмбебап ұғымдарды бейнелеуге тырысады. Ерекше айта кетерлігі, қоғамдық өнер – қоғамдық жасау, сатып алу және/немесе күту процесінің тікелей немесе жанама өнімі. Қоғамдық кеңістікте немесе оған жақын жерде жасалған немесе қойылған тәуелсіз өнер (мысалы, граффити, көше өнері) ресми немесе нақты қоғамдық қолдаусыз, қоғамдық өнер жанрының бөлігі ретінде танылмаған. Алайда, бірнеше көше суретшілерінің күш-жігеріне байланысты бұл көзқарас өзгеріп келеді. Мұндай ресми емес өнер туындылары жеке немесе мемлекеттік меншікте, қоғамдық кеңістікке тікелей жақын немесе табиғи ортада болуы мүмкін, бірақ қаншалықты кең таралған болса да, қоғамдық процесс немесе қоғамдық қолдаудың болмауы себепті, ол кейде "нағыз" қоғамдық өнердің анықтамасынан тыс қалады.

Қоғамдық өнердің ерекшеліктері

Қоғамдық өнердің ерекше белгілері – оның баршаға қолжетімділігі, қоғамдық кеңістікте орналасуы, қауымдастықтың қатысуы, ашық процесі (қоғамдық қаржыландыруды қоса алғанда); мұндай туындылар тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін. Куратор және өнер/сәулет тарихшысы Мэри Джейн Джейкобтың пікірінше, қоғамдық өнер өнерді тіршілікке жақындатады.

Қоғамдық қолжетімділік: қоғамдық кеңістікте/қоғамдық кеңістікте орналастыру

Қоғамдық өнер физикалық және/немесе визуалды түрде жұртшылыққа қолжетімді болады. Егер қоғамдық өнер жеке меншіктегі жерге орнатылса да, жалпы жұртшылықтың кіру құқығы сақталады. Қоғамдық өнерге арнайы орынға бейімделу тән, яғни өнер туындысы «өзі орналасқан жер мен қауымдастыққа жауап ретінде жасалады». Шер Краус Найт былай дейді: «Өнердің қоғамдық болуы оның көрермендермен байланысу сапасы мен әсеріне байланысты. Өнер қауымдастықпен қарым-қатынас жасау мүмкіндіктерін ұсынады, бірақ нақты қорытынды талап ете алмайды, әлеуметтік ойларды ұсынады, бірақ жұртшылықтың өз қорытындысына келуіне мүмкіндік береді». Қоғамдық өнер көбінесе «қоғамдық жерлердегі өнер» бағдарламалары шеңберінде жасалады және ұсынылады, бұл бағдарламаларға қауымдық өнер білімі мен өнер көрсетілімдері кіруі мүмкін.

XX ғасырдағы АҚШ

1930 жылдары 19 ғасырдағы ескерткіштер арқылы көрініс тапқан ұлттық символиканы шығару, үгіт-насихат мақсаты бар ұзақ мерзімді ұлттық бағдарламалармен реттеле бастады (Федералды өнер жобасы, АҚШ; Мәдениет басқармасы, Кеңес Одағы). Президент Рузвельттің «Жаңа мәміле» сияқты бағдарламалары Ұлы депрессия кезінде қоғамдық өнердің дамуына көмектесті, бірақ олардың да үгіт-насихат мақсаты болды. «Жаңа мәміле» өнер бағдарламалары американдық мәдениетке ұлттық мақтаныш сезімін дамытуға бағытталған, бірақ шатқаятын экономика мәселесіне тоқталмайтын. Қоғамдық өнер мемлекеттік кеңістіктегі ресми ұлттық тарихты бейнелеуден гөрі артық мәнге ие болды. Қоғамдық өнер, енді көбінесе халыққа арналды, мұражай галереяларында көрсету қиын үлкен мүсіндік формалар үшін қолайлы орта жасауға бағытталды. Мысалы, Куинстегі Ногучи бағы (Нью-Йорк, 1985) өнер туындысы мен оның орны арасындағы берік байланыстың қажеттілігін көрсетеді. Бұл қарым-қатынас Дональд Джаддтың Техастағы Чинати қоры (1986) жобасында дамыды, ол ірі масштабтағы инсталляциялардың тұрақтылығын жақтады, олардың нәзіктігі жұмысты орын ауыстыру кезінде жойылуы мүмкін.

Тұрақтылық және қоғамдық өнер

Қоғамдық өнер өзінің мәні бойынша дизайндық қиындыққа тап болады: айналадағы ортадағы бейнелерді қалай тиімді пайдалану керек. "Тұрақтылық" тұжырымы қаланың экологиялық жетіспеушіліктеріне жауап ретінде туындайды. 1980 жылдан бері Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан қолдау көрсетіліп келе жатқан тұрақты даму экономикалық, әлеуметтік және экологиялық аспектілерді қамтиды. Тұрақты қоғамдық өнер туындысы қалалық жаңару және демонтаждау жоспарларын қамтуы керек. Тұрақтылық көптеген экологиялық жоспарлау және инженерлік жобаларда кеңінен қолданылып келеді. Тұрақты өнер – бұл қоғамдық кеңістіктің қажеттіліктеріне жауап берудегі үлкен сынақ. 2016 жылы Үндістанның Харьяна штатында "Миссиялық барс" атты тағы бір қоғамдық өнер туындысы жасалды. Тикли ауылының шұрайлы жерінде су қоймасының 115 фут биіктігіндегі қабырғаларына суретші Ханни Мор басшылық еткен команда екі барс суретін салған. Акцияның мақсаты – бірлесіп өмір сүру және қоршаған ортаны сақтау туралы хабар тарату. Бұл өнер туындысын барлық бағытта бірнеше шақырымнан көруге болады. Рон Финлидің Оңтүстік Орталық Лос-Анджелестегі "Гангста бағбан" (немесе "Партизан бағбан") ретіндегі жұмысы – тұрақтылық, азық-түлік қауіпсіздігі және азық-түлік әділдігі мәселелерін көтеретін уақытша қоғамдық өнер туындыларын, яғни қоғамдық азық-түлік бақшаларын құрудың мысалы. Андреа Зиттель "Индианаполис аралы" сияқты тұрақтылық пен пермакультураға сілтеме жасайтын және қатысушылардың белсенді қатысуына мүмкіндік беретін туындылар жасады.

Интерактивті қоғамдық өнер

Кейбір қоғамдық өнер тікелей қолмен қатысуға шақыру үшін жасалған. Мысалға, интерактивті музыкалық, жарық, бейне немесе су элементтерін қамтитын қоғамдық өнерді атауға болады. Мысалы, Онтарио ғылым орталығының алдындағы сәулеттік орталық – Стив Маннның фонтаны және музыкалық аспап (гидраулофон), онда адамдар су ағындарын жауып, дыбыс тудыратын механизмдер арқылы суды өткізу арқылы дыбыс шығара алады. Ертедегі және ерекше интерактивті қоғамдық өнер туындысы – Джим Палластың 1980 жылғы «Жарық ғасыры», ол Мичиган штатының Детройт қаласындағы радармен анықталған дыбыстар мен қозғалыстарға күрделі түрде реакция жасайтын үлкен сыртқы жарық мандаласы болды (25 жыл өткен соң қателікпен жойылды). Тағы бір мысал – Ребекка Хакеманның 2015 жылғы «Жалпы айтылатын машиналар» және «Қалалық алаңдағы шыны жобасы / Көрнекі туристік бинокльдер» (2008, 2013, 2021, 2022 жылдар) еңбектері. «Жалпы айтылатын машиналар» Джефф Кунның «Split Rocker» сияқты Нью-Йорктегі басқа қоғамдық өнер туралы адамдардың пікірлерін жазады және жауаптарын онлайн режимінде көрсетеді.

Жаңа жанрдағы қоғамдық өнер

1990 жылдары кейбір суретшілер қоғамдық кеңістікте көркем әлеуметтік араласуға шақырды. Бұл күш-жігер "контекстуалдық өнер", "қарым-қатынас өнері", "қатысушылық өнер", "диалог өнері", "қоғамдық негіздегі өнер" және "активистік өнер" терминдерімен қатар "жаңа жанрлық қоғамдық өнер" терминін де қолданды. Сюзанн Лейси "жаңа жанрлық қоғамдық өнерді" "жеке тұлға саясаты мен әлеуметтік белсенділікке байланысты әртүрлі аудиториялар үшін әлеуметтік тұрғыдан қатыстырылатын, интерактивті өнер" деп анықтайды. Әлеуметтік мәселелерді метафоралық түрде бейнелеудің орнына, жаңа жанрлық қоғамдық өнер эстетикалық тартымдылығын сақтай отырып, шеттетілген топтарды нақты күшейтуге ұмтылды. Мысалы, 1993 жылы куратор Мэри Джейн Джейкобтың "Culture in Action" атты қоғамдық өнер көрмесі дәстүрлі өнер музейлеріне бармайтын көрермендермен байланыс арқылы әлеуметтік жүйелерді зерттеді.

Қоғамдық өнер

"Кураторлық қоғамдық өнер" термині контекстті, процесті және қатысушылардың барлық түрлерін ескере отырып, қоғамдық өнерді жасау жолын анықтау үшін қолданылады. Ол тікелей тапсырыс берудің жоғарыдан төменге қарайғы тәсілдерінен өзгешеленеді. Егер ол, негізінен, куратордың үшінші тарап үшін қоғамдық өнер туындысын жүргізіп, бақылайтынын көрSetсе, онда бұл туындыны куратор-аралықшымен бірлесіп жұмыс істейтін қауымдастық немесе жұртшылық тапсыруы мүмкін. Біріншіден, мұндай жобаларға тапсырыс берудің перспективалық мысалдары 1977 жылы Дорис С. Фридман құрған Қоғамдық өнер қоры арқылы, өнерге арналған проценттік қаражатты пайдаланудың жаңа тәсілімен, немесе 2005 жылы Женеваның қоғамдық өнер қорларының өте кең қалалық ортаны қамтыған Неон Параллакс жобасымен іске асырылды. Екіншіден, 1990 жылы Франсуа Херспен бірлесіп Франция қоры бастаған Les Nouveaux Commanditaires жобасын атауға болады, онда жоба қауымдастықтың тілегіне жауап береді. 2009 жылғы Нью-Йорк Хай-Лайны да жақсы мысал, бірақ онда өнер аз. Дуала қаласындағы (Камерун, 1991) doual'art жобасы жобаны жүзеге асыру үшін қауымдастықты, суретшіні және тапсырыс беруші мекемені біріктіретін тапсырыс беру жүйесіне негізделген.

Ескерткіштің қоғамдық өнері

Жеке тұлғаларға, адамдар тобына немесе оқиғаларға арналған ескерткіштер кейде қоғамдық өнер арқылы бейнеленеді. Мысалы, Майя Линнің Вашингтондағы Вьетнам соғысы ескерткіші, Тим Тейттің Нью-Орлеандағы ЖИТС монументі және Кэндзо Тангедің Жапониядағы Хиросима бейбітшілік саябағындағы А бомбасы құрбандарына арналған кенотафы.

Даулар

Қоғамдық өнер кейде дау тудырады. Төмендегі қоғамдық өнерге қатысты даулар ерекше атақты: Детройттың «Хайдельберг жобасы» 1986 жылы басталып, оның ерекше көзге түсетін сыртқы түріне байланысты ондаған жылдар бойы дау тудырды. Ричард Серраның минималистік туындысы «Тилтет Арк» 1989 жылы Нью-Йорк қаласындағы Фоули алаңынан кеңсе қызметкерлерінің жұмыс процесіне бөгет келтіргеніне шағымданғаннан кейін алынып тасталды. Ашық сот отырысында туындының көрсетілуіне тыйым салынды. Виктор Пасмордың «Аполлон павильоны» Англияның Питерли қаласындағы жаңа қаласындағы жергілікті саясаткерлер мен басқа да топтардың қала басқаруына және ресурстарды бөлуге қатысты наразылықтарына себеп болды. 2003 жылы Балтық заманауи өнер орталығы суретшілер Джейн мен Луиза Уилсонға осы туындыға арналған бейне инсталляция жасауға тапсырыс берді. Сэм Дюранттың «Scaffold» (2017) туындысы, Уокер өнер орталығының бағында орнатылып, жеті үкіметтік жазалау кезінде қолданылған дарға асу құрылғысын бейнеледі. Туып өскен американдықтар тобы бұл туындыны қорқынышты деп таныды, себебі Миннесота штатының Манкато қаласында 38 Дакота адамы дарға асылған болатын. Суретші туындыны бөлшектеп, тайпа ақсақалдарына өртеп, жерлеуге рұқсат беруге келісті. Морис Агистің «Dreamspace V» үлкен үрмелі лабиринты, Дурхам графтығының Честер-ле-Стрит қаласында орнатылып, 2006 жылы күшті желдің салдарынан тіректерінен босап, 9,14 метр биікке көтеріліп, ішінде отырған 30 адаммен бірге екі әйелдің қазасына және үш жасар қыздың ауыр жарақат алуына әкелді. АҚШ-тағы ескерткіштерге қатысты көптеген даулар болды, олардың көпшілігі Американдық Азаматтық соғысынан кейін Конфедерациялық штаттардың сарбаздары мен көшбасшыларына арналған қоғамдық ескерткіштермен байланысты.

Онлайн құжаттама

Жергілікті және өңірлік қоғамдық өнердің онлайн деректер базалары 1990 және 2000 жылдары веб-базалық деректердің дамуымен бірге пайда болды. Онлайн қоғамдық өнер деректер базалары жалпы сипаттамалы немесе таңдамалы (скульптуралармен немесе қабырға суреттерімен шектелген) болуы мүмкін, және олар мемлекеттік, мемлекеттік емес немесе тәуелсіз болуы мүмкін. Кейбір онлайн деректер базалары, мысалы, Смитсоновтың американдық өнер мұражайының Американдық өнер мұрағаты. Қазіргі уақытта оның деректер базасында алты мыңнан астам туынды сақталған. Оннан астам мемлекеттік емес ұйымдар мен білім беру мекемелері көптеген аймақтарды қамтитын қоғамдық өнер туындыларының онлайн деректер базаларын ұстап тұрады, оның ішінде Ұлттық өнер қоры, WESTAF, Public Art Fund, Creative Time және басқалары бар. Public Art Online, Ұлыбританияға ерекше назар аударған қоғамдық өнер туындылары, мақалалар және жағдайларды зерттеулер туралы деректер базасын жүргізеді. Ұлыбританияда орналасқан Қоғамдық өнер институты алты континенттегі қоғамдық өнер туралы ақпаратты сақтайды. WikiProject Public art жобасы 2009 жылы басталды және бүкіл әлем бойынша қоғамдық өнерді құжаттауға ұмтылды. Бұл жоба бастапқыда академиялық қауымдастықтың назарын аударса да, көбінесе студенттердің уақытша үлесіне сүйенді. Оның қазіргі жағдайы белгісіз.