Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вануатудың саяси жүйесі
Political system of Vanuatu
Вануату саясаты конституциялық демократия шеңберінде жүзеге асырылады. Конституцияда өкілді парламенттік жүйе қарастырылған. Республика Президенті сайлау арқылы тағайындалады. Вануату Премьер-министрі – үкімет басшысы. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Бұл институттар 1980 жылы ел тәуелсіздік алғаннан бері қалыптасып келеді және қауымдастық басшылары қолдайтын дәстүрлі басшылық және әділет жүйелерімен қатар өмір сүреді. Вануату – демократиялық мемлекет, оның саяси мәдениеті көптеген батыс демократияларынан ерекшеленеді, клиенттік қатынастар, сыбайлас жемқорлық және ресурстарды тарату мәселелеріне баса назар аударатын саяси пікірсайыстар кең таралған. Үкіметтер көбінесе көптеген шағын партиялардың коалициясынан құралады, олар үнемі өзгеріп отырады, партиялар мен депутаттар "жақтан өтеді" және Премьер-министрлер жиі сенімсіздік дауысымен қызметтен алынады. Вануатудағы маңызды саяси мәселелер: дәстүрлі жер құқықтары, шетелдік инвестициялар және шетелдіктерге азаматтық беру, инфрақұрылымды дамыту, Батыс Папуаның тәуелсіздігін мойындау, табиғи апаттар мен климаттың өзгеруіне жауап беру, тұрақсыздық пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, елдің мәдени мұрасын сақтау.
The politics of Vanuatu take place within the framework of a constitutional democracy. The constitution provides for a representative parliamentary system. The head of the Republic is an elected President. The Prime Minister of Vanuatu is the head of government. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and parliament. The Judiciary is independent of the executive and the legislature. These institutions, which date from the country's independence in 1980, exist alongside traditional systems of leadership and justice upheld by community chiefs. Vanuatu is a democracy, whose political culture is different from that in most Western democracies, with strong elements of clientelism, corruption, and political debate that focuses strongly on the distribution of resources among communities. Governments typically comprise coalitions of numerous small parties which change regularly, with parties and MPs "crossing the floor" and Prime Ministers frequently being ousted in motions of no confidence. Major political issues in Vanuatu include: customary land rights, foreign investment and the sale of citizenship to foreigners, infrastructure development, recognition of West Papua, response to natural disasters and climate change, the tackling of instability and corruption, and the safeguarding of the country's cultural heritage.
Сот тармағы
Вануатудың Жоғарғы соты Вануатудағы жоғарғы сот болып табылады; ол бас судьядан және тағы үш судьяға дейін құрамында болады. Осы соттың екі немесе одан көп мүшесі апелляциялық сотты құрауы мүмкін. Магистрат соттары көптеген күнделікті құқықтық мәселелерді қарастырады. Құқықтық жүйе британдық және француздық құқыққа негізделген. Конституция сонымен қатар, әдет-ғұрыптық құқық мәселелерін қарау үшін басшылар төрағалық ететін ауылдық немесе аралдық соттар құруды көздейді.
The Supreme Court of Vanuatu is the superior court in Vanuatu; it consists of a chief justice and up to three other judges. Two or more members of this court may constitute a Court of Appeal. Magistrate courts handle most routine legal matters. The legal system is based on British and French law. The constitution also provides for the establishment of village or island courts presided over by chiefs to deal with questions of customary law.
Саяси тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, Вануатудағы үкімет пен қоғам француз және ағылшын тілдеріне қарай бөлінеді. Алайда, бұл бөліну соңғы жылдары саяси партиялардың фрагментациясы және тәуелсіздік алғаннан кейінгі ұлттық идентичностьтің қалыптасуы салдарынан күңкейген. Бүгінде Вануатудағы саяси одақтар тұрақсыз және көбінесе идеологиядан гөрі сайлауға ыңғайлылықпен басқарылады. Бастапқыда ағылшын тілінде сөйлейтін Уолтер Лини, Дональд Калпокас және Вануаку Патидің басқа да көшбасшылары ерте тәуелсіздікке қолдау білдірді, ал француз тілінде сөйлейтін саяси лидерлер отарлық әкімшілікпен, әсіресе Франциямен, байланысты жалғастыруды жақтады. 1980 жылы тәуелсіздік алдында Джимми Стивенстің "Нагриамель" қозғалысы, жеке француз мүдделерімен одақтасып, Эспириту-Санто аралын жаңа үкіметтен тәуелсіз деп жариялады. Тәуелсіздік алғаннан кейін Вануату Папуа-Жаңа Гвинеядан көмек сұрады, оның күштері Сантода тәртіпті қалпына келтірді. Сол кезден бастап 1991 жылға дейін Вануа'аку Пати және оның ағылшын тілінде сөйлейтін басшылығы Вануату үкіметін бақылады. 1991 жылдың желтоқсанында, Вануаку Патидегі жарылыстан кейін, франкофондық орташа партиялар одағының (UMP) жетекшісі Максим Карло Корман Вануатудың алғашқы франкофондық премьер-министрі болып сайланды. Ол Уолтер Линидің бөлінген VP фракциясымен коалициялық үкімет құрды, қазір ол Ұлттық Біріккен партия (NUP) деп аталады. 1995 жылы 30 қарашада өткен парламенттік сайлаудан кейін Карлот Корманның орнын диссидент UMP көшбасшысы Серж Вохор иеленді. Келесі 2 жылда үкімет басшылығы парламенттегі тұрақсыз коалициялардың салдарынан бірнеше рет өзгерді. 1997 жылдың қарашасында Президент Парламентті таратып жіберді. 1998 жылы 6 наурыздағы сайлаудан кейін Вануа'аку Патидің басшысы Дональд Калпокас премьер-министр болып сайланды. 1999 жылдың қарашасындағы сенімсіздік дауысы Барак Сопені премьер-министр қызметіне жеткізді. 2001 жылы наурызда Эдвард Натапейге тағы бір сенімсіздік дауысы жасалды, нәтижесінде ол премьер-министр болды. Эдвард Натапей 2002 жылғы мамырдағы ұлттық парламент сайлауында премьер-министр болып қайта оралды. 2004 жылы Натапей парламентті таратып, сол жылдың шілдесінде өткен тағы бір ұлттық сайлаудан кейін Вохор Вануаку партиясының екі мүшесі жаңа коалицияға қосылу үшін дезертирлік жасағаннан кейін қайтадан премьер-министр болды. Вохор Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуы үшін сынға ұшырады, ал 11 желтоқсанда Вохорды Хэм Лини сенімсіздік дауысымен премьер-министр лауазымынан алмастырды. 2004 жылдың наурыз айында президент Джон Банинің өкілеттігі аяқталды, және оның орнына Альфред Масенг Нало сайланды. Көп ұзамай Налоның қылмыскер екені анықталды, және ол сайлау кезінде екі жылға шартты жаза алған. Егер оның сотталғандығы сайлау кезінде белгілі болғанда, Налоның кандидатурасы автоматты түрде жарамсыз болар еді. Үміткерлерді тексеріп, олардың өтініштерін қарастыратын сайлау комиссиясы сотталғандығын анықтамады, себебі полициядан алынған бұрынғы қылмыстар туралы анықтама дұрыс толтырылмаған (Port Vila Presse Online, 28 сәуір 2004). Нало отставкаға кетерден бас тартты, бірақ Жоғарғы Сот 2004 жылдың мамырында оны қызметінен босатуға бұйырды, және бұл шешім апелляциялық сотта да расталды. 2008 жылғы парламент сайлауынан кейін басқарушы коалиция сақталды, бірақ Хам Линиді премьер-министр лауазымында Эдвард Натапей алмастырды.
Historically, government and society in Vanuatu tend to divide along linguistic French and English lines. However, this division has become blurred in recent years due to the fragmentation of political parties and the evolution of a post independence national identity. Political alliances in Vanuatu today are unstable and driven mostly by electoral convenience rather than ideology. Originally, English speaking politicians such as Walter Lini, Donald Kalpokas, and other leaders of the Vanua'aku Pati favored early independence, whereas French speaking political leaders favored continuing association with the colonial administrators, particularly France. On the eve of independence in 1980, Jimmy Stevens' Nagriamel movement, in alliance with private French interests, declared the island of Espiritu Santo independent of the new government. Following independence, Vanuatu requested assistance from Papua New Guinea, whose forces restored order on Santo. From then until 1991, the Vanua'aku Pati and its predominantly English speaking leadership controlled the Vanuatu Government. In December 1991, and following a split in the Vanua'aku Pati, Maxime Carlot Korman, leader of the Francophone Union of Moderate Parties (UMP), was elected Vanuatu's first Francophone prime minister. He formed a coalition government with Walter Lini's breakaway VP faction, now named the National United Party (NUP). Following parliamentary elections on November 30, 1995, Carlot Korman was succeeded by Serge Vohor, a dissident UMP leader. Over the next 2 years, government leadership changed several times due to unstable coalitions within the Parliament. In November 1997, the President dissolved Parliament. Following the subsequent election on March 6, 1998, Donald Kalpokas, the leader of the Vanua'aku Pati, was elected prime minister. A vote of no confidence in November 1999 brought Barak Sopé to the fore as Prime Minister. Yet another vote of no confidence resulted in the selection of Edward Natapei as Prime Minister in March 2001. Edward Natapei returned as Prime Minister in the May 2002 national parliamentary elections. In 2004, Natapei dissolved parliament, and following another national election in July of that year, Vohor became Prime Minister again when two members of the Vanu'aku Party defected to join a new coalition. Vohor was criticised over the establishment of diplomatic relations with China, and on December 11, Vohor was replaced as Prime Minister by Ham Lini in a Motion of No Confidence. In March 2004 the term of office of President John Bani expired, and Alfred Maseng Nalo was elected in his place. It was soon discovered that Nalo was a criminal and, at the time of his election, was serving a two year suspended sentence for aiding and abetting, misappropriation, and receiving money dishonestly after money from the sale of cocoa went missing. Had his conviction been known at the time of the election, Nalo's candidature would automatically have been invalid. The electoral commission which supervises candidates and conducts background checks on candidates did not detect the conviction because the police issued certificate of previous offences had allegedly been completed incorrectly (Port Vila Presse Online, 28 April 2004). Nalo refused to resign, but the Supreme Court ordered his removal from office in May 2004, and the decision was subsequently confirmed by the Court of Appeal. Following the 2008 parliamentary elections, the governing coalition was maintained, but Ham Lini was replaced as prime minister by Edward Natapei.