Кіріспе

Жеміс ағаштарының тұқымдарын өндіру үшін оларды тозаңдану қажет. Тозаңдану – гүлдің өзінде немесе басқа гүлдегі тозаңның аналық торабына түсу процесі. Кейбір ағаш түрлері, соның ішінде көптеген жеміс ағаштары өздігінен тозаңдану арқылы жеміс бермейді, сондықтан жеміс бақшаларына тозаңдаушы ағаштар отырғызылады. Тозаңдану процесі үшін тозаңды тасымалдаушы қажет, ол жануарлар, жел немесе адамның араласуы (қолмен тозаңдау немесе тозаң себу құралын пайдалану арқылы) болуы мүмкін. Кросс-тозаңдану нәтижесінде ата-ана өсімдіктерінен өзгеше генетикалық құрамы бар тұқымдар пайда болады; мұндай тұқымдар қасақана түрде, жеміс ағаштарының қажетті қасиеттерін селекциялау бағдарламасының бөлігі ретінде жасалуы мүмкін. Кросс-тозаңдануға немесе жәндіктер арқылы тозаңдануға ұшыраған ағаштар, гүлдері өздігінен тозаңданатын ағаштарға қарағанда көбірек жеміс береді. Жеміс ағаштарында аралар жеміс пайда болуы үшін тозаңдану процесінің маңызды бөлігін құрайды. Дүние жүзіндегі жеміс ағаштарының тозаңдануы жүздеген жылдар бойы зерттелді, және жеміс бақшаларында балама тозаңдаушылар да бар. Балдырлар кейде жеміс бақшаларында кездеседі, бірақ көбінесе маңызды тозаңдаушылар болу үшін жеткілікті мөлшерде болмайды; тек бірнеше ағашы бар үй бағында олардың рөлі айтарлықтай үлкен болуы мүмкін. Алма өсірушілер бақшаларында бірнеше жабайы аралардың тозаңдау қызметін де пайдаланады. Жеміс ағаштарын тозаңдату үшін көктемгі бал аралары (Osmia туысы) жиі қолданылады. Британ жазушысы Кристофер О’Тул өзінің «Қызыл майсон арасы» атты кітабында Osmia rufa-ның Еуропадағы жеміс бақшаларында бал арасынан гөрі тиімді тозаңдаушы екенін айтады. Еуропада O. rufa және O. cornuta екеуі де қолданылады, ал Солтүстік Американың батысында «Көк бақша арасы» (Osmia lignaria, көк түске қарағанда қара түсті) – тиімді тозаңдаушы. Жапонияда жапондық бақша арасы – мүйізді ара, Osmia cornifrons – алма тозаңдануының 80%-ын қамтамасыз етеді. Жапониядан тыс, Osmia cornifrons АҚШ-тың шығысында да жиі қолданылады, өйткені басқа майсон аралары сияқты, ол бал арасынан 100 есе тиімдірек – гектарына тек 600 мүйізді ара қажет, ал ондаған мың бал арасы қажет. Үй шаруашылығында өсірушілер оларды қала маңындағы жерлерде көбірек қабылдайды, өйткені олар сирек шағады. Тозаңданудың жеткіліксіздігінің белгілері – алмалардың кішкентай болуы және пісіп жетілмеуі. Тозаңдануды бағалау үшін тұқымдарды санауға болады. Жақсы тозаңдалған алмалардың сапасы жоғары, олардың жетіден онға дейін тұқымы болады. Үш тұқымынан аз алма көбінесе пісіп жетілмейді және жаздың басында ағаштардан түсіп қалады. Тозаңданудың жеткіліксіз болуы тозаңдаушылардың немесе тозаңдаушы ағаштардың жетіспеуінен немесе гүлдену кезінде қолайсыз ауа райынан туындауы мүмкін. Толық тозаңдану үшін көбінесе бірнеше араның баруы қажет.

Жемшөп

Алма сияқты алмұрт та өзімен-өзі үйлесімсіз және тозаңдану үшін, содан кейін жеміс беру үшін жәндіктерді тартуы қажет. Бал араларының алмұрт гүлдеріне нашар қызығушылығына қарсы күресудің бір жолы – бал араларын гүлдерді тозаңдатуға ынталандыру үшін бал араларын тартатын заттарды қолдану. Бал араларын тартатын заттарға ұрық феромонын немесе жас феромонды имитациялайтын феромондар, немесе басқа да тартушы заттар кіруі мүмкін. Алмұрт гүлдеріне бал араларын тартудың басқа да әдістері бар. Бірі – толыққанды тозаңдау, яғни, аралардың мөлшерін осыншалықты көбейту, араларға тартымдылығына қарамастан, барлық гүлдер тозаңданып шығады. Тағы бір әдіс – бақшаға ара ұяларын гүлденудің шамамен 30 пайызы біткенге дейін әкелмеу. Аралар түнгі уақытта бақшаға көшіріледі және көбінесе байыпты нектар көзін тапқанша бірнеше сағат бойы алмұрт гүлдерін аралайды. Бір акрға бір ұя орнату ұсынылады.

Сүмбілер мен қарақұмық

Азиялық сливалардың көпшілігі тозаңдану үшін екінші сортты қажет етеді, ал еуропалық сливалардың көпшілігі өздігінен гүлдейді. Жақсы кептірілетін еуропалық сливалар құрғақ жеміс ретінде "құрма" деп те аталады. Азиялық сливалардың бірнеше түрі ерте гүлдейді, сондықтан тозаңдауды басқару өріктерге ұқсас. Дегенмен, әсіресе азиялық сливалардың жеміс беретін бұтақтары нашар болуы мүмкін, ал тозаңданудың артық болуы жемістерді күшті жұмыла сұрыптауды талап етеді.

Әбіш

Абрикостар бадам сияқты ботаникалық тұрғыдан ұқсас, және бадам сияқты ерте гүлдеуі мүмкін. Сондықтан, тозаңдаушыларды басқару да ұқсас, бірақ жеміс жұқартпаған жағдайда ағашқа артық көлемде жеміс бітуі мүмкін.

Персикалар мен нектариндер

Көптеген шафтали мен нектариндер өзінен-өзі жеміс беретін болғандықтан, алма мен грушаға қарағанда аз тозаңдаушылар қажет.

Шарап

Пірішті вишнялар, сондай-ақ қышқыл вишнялар деп аталатын вишнялар өздігінен гүлдейді. Кейбір сорттарда тозаңдаушыларды пайдалану арқылы жеміс түлімі артуы мүмкін. Көптеген тәтті вишнялар тозаңдану үшін екінші сортты қажет етеді, тіпті өздігінен гүлдейтін сорттар да екінші сортпен жақсырақ жеміс береді. Пірішті вишнялар тәтті вишняларды тозаңдата алады. Вишняларды жұқалаудың қажеті жоқ.

Жүзімді өрік

Кейбір інжірлер тозаңданусыз жеміс береді. Тозаңданған інжірлер инжир арасына тәуелді.

Бадам

Калифорнияның көптеген [бадам] сорттарының гүлдері өз-өзімен тозаңдануға қабілетсіз, сондықтан өнім алу үшін басқа сорттармен тозаңдану қажет. Жақсы өнімді анықтайтын ең маңызды фактор – гүлдеу кезеңіндегі тозаңдау. Калифорниядағы бадам бақтарында гүлдеудің басында өнімді тозаңдату үшін бір миллионнан астам бал арасы орналастырылады. Калифорниялық бал өсірушілердің өзі бұл маңызды қажеттілікті қамтамасыз ете алмайды, сондықтан жыл сайын бал аралары елдің әр тарапынан Сан-Хоакин аңғарына келеді. Бір акрға 2-3 ара ұясы ұсынылса да, коммерциялық аралардың жетіспеуіне байланысты сұраныс жоғары болғандықтан, көптеген бадам өсірушілері тозаңдау кезінде аралардың тығыздығын азайтуға мәжбүр. Осы өсірушілер аралардың тығыздығының төмендігін өтеу үшін SPLAT Bloom сияқты жартылай химиялық препараттарды қолдана бастады. SPLAT Bloom аралардың мінез-құлқын өзгертіп, оларды көбірек азық іздеуге итермелейді, соның салдарынан бадам бақшасындағы гүлдердің барлығын тозаңдайды (тозаңдану мен жеміс түюді арттырады), тек араға жақын емес. Өздігінен тозаңданатын бадамды зерттеу нәтижесінде бірнеше бадам сорттары шығарылды, олар тозаңдау үшін басқа ағашқа мұқтаж емес. 2008 жылы испандық ескі "Tuono" сортын зерттеушілер танымал "Nonpareil" бадамының қасиеттеріне жақын жаңа өздігінен тозаңданатын сорттарды – "Lone Star" және "Independence" сияқты сорттарды шығара бастады. Өздігінен тозаңданатын ағаштар жеміс беру үшін екінші ағаштан тозаң алуға қажеттілігі болмаса да, жақсы өнім алу үшін олар әлі де жәндіктердің тозаңдануына тәуелді. Өздігінен тозаңданатын бадам өсірушілер бақтағы аралардың санының жартысына (немесе одан да азына) дейін жеткілікті жеміс жинағанын хабарлайды.

Желмен тозаңдатылған жаңғақтар

Жылға, жаңғақ, пекан және каштан – желмен тозаңданатын, қоңыржай белдеуде өсетін жаңғақтар. Көбінесе бұл желмен тозаңданатын жаңғақтар екі түрлі сортты (және қолайлы желді) қажет ететін таңдалған сорттар болып табылады. Көмекші жәндіктер мен құстар тозаңды жеуі мүмкін, бірақ олар тозаңдану процесіне әсер етпейді. Сонымен қатар, қарағай, гинкго және араукария сияқты желмен тозаңданатын қылқан жапырақты ағаштардың жеуге жарамды тұқымдары да жиналады, және бұл тұқымдар халық арасында жаңғақ деп аталады.

Цитрус

Көптеген цитрус сорттары тұқымсыз болады және тозаңданусыз, партенокарпиялық жолмен өндіріледі. Кейбір сорттар екі жағдайда да жеміс бере алады: тозаңданса, сегменттерінде тұқым пайда болады, ал тозаңданбаса – тұқымсыз болады. Тозаңдану қажет цитрус түрлері өзін-өзі тозаңдандыруға қабілетті болуы мүмкін, сондықтан тозаңды анадан топыраққа дейін тек қысқа қашықтыққа аңтанушы таратуы керек. Мысалы, Мейер лимондары сияқты кейбір цитрус түрлері ыдыстарда өсірілетін өсімдіктер болып табылады. Олар үй ішінде гүлдегенде, көбінесе гүлдері түсіп қалады, себебі тозаңдаушыларға қол жеткізілмейді. Мұндай жағдайда адам қолмен тозаңдану жүргізу – тиімді шешім. Аз ғана цитрус түрлері, соның ішінде кейбір таңжело мен мандарин, өзін-өзі тозаңдандыруға жарамсыз және жарық тозаңдануды қажет етеді. Егістіктерді отырғызған кезде тозаңдаушыларды алдын ала жоспарлау қажет. Гүлдеу кезеңінде басқарылатын балауса араларының қораптары жеткілікті тозаңдануды қамтамасыз ету үшін жиі қолданылады.

Папайя

Папайяның көптеген сорттары екі жынысты болып келеді, олардың еркек және әйел гүлдері бөлек өсімдіктерде орналасады. Жеміс беру үшін екі типті өсімдіктердің де болуы қажет. Кейбір папайя өсімдіктері өздігінен тозаңдана алады, әйел немесе гермафродит гүлдерін шығарады, онда бір гүлде еркек және әйел бөліктері болады. Гавай және Бразилия папайяларының, сондай-ақ Австралияда өндірілетін папайялардың шамамен жартысы еркек өсімдіктердің қатысуынсыз жеміс бере алады. Толық піскен жемісте 1000 дәнек болуы мүмкін, сондықтан қабылдағыш тозаң қалқаншасына 1000-нан астам тозаң түйіршігі түсуі керек. Табиғи папайя тозаңдануына қатысатын факторлардың нақты тізімі жоқ. Көптеген аймақтарда ірі жәндіктер маңызды рөл атқарады, олардың ішінде бауырластар, сфинкс бауырластар және, мүмкін, колибрилер негізгі тозаңдаушылар болып табылады. Бал аралары папайя гүлдерінің нектары мен тозаңына тартылады, бірақ тар түтіктер мен терең гүлдер бал араларының негізгі тозаңдаушы ретінде тиімділігін шектеуі мүмкін. Дегенмен, сау және тұрақты жеміс алу үшін қажетті тозаң мөлшеріне байланысты, шаруалар өз бақтарында бал араларын тозаңдау үшін орналастыруға тырысады. Алғашқы зерттеушілер жел мен гравитацияның осы тропикалық жемісті тозаңдауда маңызды рөл атқарады деп сенді, бірақ қазіргі зерттеулер оның екеуін де растамайды.

Жағымды жеміс

Жеуге жарамды құмарлық жемісінің көптеген сорттары өзін-өзі тозаңдандыра алады. Әрбір гүл тек 1-2 күнге ғана ашылады және оның жәндіктермен тозаңдануға мүмкіндігі болмауы мүмкін болғандықтан, жеміс түюді қолмен тозаңдандыру арқылы жақсартуға болады.