Кіріспе

Швед ғалымы және жазушысы (1630–1702)

Олаус Рудбек (Олаф Рудбек Ұлы деп те аталады, оны ұлынан ажырату үшін, кейде латынша Олаус Рудбеккиус атымен де танылады) (13 қыркүйек 1630 – 12 желтоқсан 1702) – швед ғалымы және жазушысы, Уппсала университетінің медицина профессоры және бірнеше рет сол университеттің ректоры болған. Ол Вестерос қаласында король Густав Адольфтың жеке дін қызметкері болған епископ Йоханнес Рудбеккиус пен ботаник Олаф Рудбек Кішінің ұлы болып дүниеге келді. Рудбек ең алдымен екі сала бойынша еңбектерімен белгілі: адам анатомиясы және тіл білімі, бірақ ол музыка және ботаника сияқты көптеген басқа салаларда да табысқа жетті. Ол Уппсала қаласында Швециядағы алғашқы ботаникалық бақты құрды, ол Рудбек бағы деп аталды, бірақ жүз жылдан кейін оның ұлының шәкірті, ботаник Карл Линнейдің құрметіне қайта аталды.

Адамның анатомиясы

Ол Рудбектер отбасында дүниеге келген. Швециядағы оның қолдаушыларының айтуынша, ол лимфа жүйесін зерттеушілердің алғашқыларының бірі болды және 1652 жылдың көктемінде Швеция патшайымы Кристинаның сарайында өз жаңалығын көрсеткені құжатталған. Дегенмен, ол бұл туралы 1653 жылдың күзіне дейін, даниялық ғалым Томас Бартолин өзінің ұқсас жаңалығын жариялағаннан кейін ғана жариялады. (Лимфа жүйесін алғашқы ашқан басқа да ғалымдар туралы ақпарат алу үшін Гаспаро Аселли және Жан Пекке қараңыз). Рудбектің зерттеулері патшайымның оның мансабына қолдау көрсетуіне әкелді. Адам анатомиясын зерттеуді жеңілдету үшін ол университет ғимараты Густавианумның үстіне купол салдырды, ал оның ішінде студенттердің алдында диссекция жасауға болатын Theatrum anatomicum сияқты арена салынды. Бұл купол әлі де сақталған және Упсаланың танымал жері болып табылады. "Густавианум" собордың алдында орналасқан және әлі де университет құрамына кіреді.

Тарихи лингвистика

1679 және 1702 жылдар аралығында Рудбек өзін тарихи тіл біліміне және патриотизмге арнады, ол «Атлантика» (швед тілінде «Atland eller Manheim») деп аталатын төрт томдық 3000 беттік трактат жазды, онда Швецияның Атлантида, өркениеттің отаны және швед тілінің Адамның бастапқы тілі екенін дәлелдеуге тырысты, ал латын және иврит тілдері одан пайда болған деп мәлімдеді. Оның еңбегін бірнеше скандинавиялық авторлар, соның ішінде даниялық профессор Людвиг Холберг және швед жазушысы және дәрігері Андреас Кемпе сынға алды. Екеуі де Рудбектың жазбалары негізінде сатиралық шығармалар жазды. Кейіннен Дени Дидро «Энциклопедиядағы» «Этимология» мақаласында оның еңбегін этимологияны мифтік тарихпен қате байланыстырудың ескерту мысалы ретінде пайдаланды. Дэвид Кинг Рудбектың өмірбаянында ол ежелгі ескерткіштер мен қабірлердің жасын олардың үстінде жиналған гумустың қалыңдығы арқылы өлшеу жүйесін әзірлегенін айтады. Көптеген қорытындылары дұрыс болмаса да, ол қазіргі заманғы археология әдістерін болжады және өз заманындағы көптеген тарихшылар мен антикварлардан озып кетті. Оның тіл біліміндегі теорияларына қарамастан және Бартолинмен басымдық дауына қарамастан, Рудбек көп жылдар бойы Швецияда ұлттық беделге ие болды. Оның ұлы Олоф Рудбек кіші әкесінің тіл біліміндегі жұмысын жалғастырды және Швеция Еуропаның ірі державаларының бірі болуға ұмтылған кезде билікке «ақыл-ойлық негіз» беруге қатысты. Рудбек кіші әкесінің фантастикалық тілдік байланыстарының тізіміне сами және иврит тілдерінің арасындағы қарым-қатынас туралы болжамдарды қосты. Олаустың сіңілісінің ұлы, Петтер Рудебек, одан да әрі барып, Троя соғысы мен ежелгі Троя қаласын Швецияның оңтүстігінде орналастырған кітаптар жазды. Аталған Дэвид Кинг ата мен ұлы Рудбектің түрлі тілдердің бір-бірімен байланысы туралы нақты қорытындылары жоққа шығарылғанын, бірақ олар кейінірек индоевропалық тілдерді жүйелі зерттеуге және географиялық және тарихи тұрғыдан алыс тілдердің байланысты екендігінің ғылыми дәлеліне жол ашқанын атап өтті.

Мұра

Рудбек астрономияны қоса алғанда, көптеген ғылыми салаларда белсенді болды және Уппсала қаласында оның іздері бүгінгі күнге дейін көрініп тұр. 1702 жылы Уппсаланың көп бөлігін қамтыған өрт кезінде Рудбектің көптеген жазбалары жойылды. Рудбек өзі қала тұрғындарына жетекшілік етіп, үйі өртеніп жатқанда шатырдан бұйрықтар берді. Ол сол жылы, өрттен кейін көп ұзамай қайтыс болды және Уппсала соборының наушығында жерленді. (Содан бері швед монархтары оның қабірінің үстінде жиі таж кидіріп отыр.) Нобель отбасы, оның ішінде Браннобельді құрған Людвиг Нобель және Нобель сыйлығының негізін салған Альфред Нобель, Рудбектің қызы Венделаның ұрпақтары еді, ол әкесінің бұрынғы студенті Петер Олай Нобелиусқа үйленді. Ботаник Карл Линней Рудбек пен оның ұлының құрметіне Рудбекия туысына атау берді.