Кіріспе

Солтүстік Тынық мұхитының жағалау суларында кездесетін гагар тұқымдасының құсы.

Көзілдірік гагар (Cepphus columba) ('/ɡ//ɪ//l//ɪ//m//ɒ//t/') – гагар тұқымдасы (Alcidae) құс тұқымдасына жататын құс түрі. Cepphus туысының үш түрінің бірі, ол көзілдірік гагарға ең жақын. Көзілдірік гагардың бес түршесі бар; барлық түршелер, қанаттарында қоңыр қара айдармен бөлінген ерекше жамақтары бар, қара жылтырмен жабылған қара қоңыр түсті. Оның реңі ала-көк, қара және ақ түсті, ұзын мүсізі және тырнақтары қара. Аяқтары, табандары және аузының іші қызыл. Бұл құс қара гагарға өте ұқсас, бірақ одан сәл кішідірек және көзілдірік гагардағы қара қанат айдары жоқ. Бұл теңіз құсы Сібірден Аляскаға, Калифорнияға дейінгі Солтүстік Тынық мұхитының жағалау суларында кездеседі. Көзілдірік гагар тасты жағажайларда, жартастарда және шалқая суға жақын аралдарда көбейеді және кейде қыстайды. Қыста, ең солтүстік ареалдарында мұз жылжуына байланысты, кейбір құстар сәл оңтүстікке қарай жылжыса, оңтүстік ареалдарында сәл солтүстікке қарай көшіп, көбінесе қорғалған жерлерді таңдайды. Бұл түр ұсақ балықтармен және теңіз омыртқасыздарымен қоректенеді, көбінесе теңіз түбінде, оларды қуалап суға сүңгіп ұстайды. Көзілдірік гагарлар моногамды, жағалауға жақын шағын колонияларда ұялайды. Олар ұялайтын қуыстың айналасындағы шағын аумақтарды қорғайды және бір-екі жұмыртқа салады. Екі ата-ана да жұмыртқаларды күтіп, балапандарды тамақтандырады. Ұядан шыққаннан кейін жас құс ата-анасына тәуелді болмайды. Жұмыртқалар мен балапандарды бірнеше құстар мен басқа да жануарлар жейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы көзілдірік гагарды кең таралған және тұрақты популяциясы болғандықтан, алаңдатуға жатпайтын түр деп санайды. Бұл құсқа климаттың өзгеруі, жабайы сүтқоректі жануарлардың енгізілуі және мұнай төгілуі қауіп төндіреді.

Сипаттама

Күгілқұйрық – орташа денелі гагара, ұзындығы мен салмағы бар. Екі жыныстың да сыртқы түрі мен салмағы бірдей, тек Калифорниядағы құстарда аналықтарының еркектерге қарағанда кеңірек ұсы бар екені анықталды. Ересек құстың жазғы немесе түсі көбінесе қара қоңыр, жылтыр қара түсті, қоңыр қара айдармен бөлінген ақ қанатты дағы бар. Қыста олар көкшіл қара түсті, көбінесе қара жиектерімен, ал қанат асты мен құйрығы ақ. Маңдай, қас, құлақ жапқыштары ақ ұштары бар қара түсті, кейде ұштары тар болып, басы қара көрінеді. Ересек құстар тамыз бен қазан айлары арасында қысқы түске ауысады, бұл процеске шамамен бір ай уақыт кетеді және құс шамамен төрт апта бойы ұша алмайды. Қаңтар мен наурыз айлары арасында құстар көбеюге дайын қауырсындарына ауысады. Аяқтары мен тырнақтары қызыл, тырнақтары қара. Көздің қабыршағы қоңыр, ал көзді жұқа, үзіліссіз ақ сақина қоршап тұрады. Ұсы ұзын, қара, ал аузының ішкі жағы қызыл. Күгілқұйрық жақсы жүреді және әдетте тік қалыпта тұрады. Отырғанда көбінесе табан сүйектеріне сүйенеді. Күгілқұйрық қара гагараға ұқсас, бірақ оны үлкен денесімен және көбею маусымындағы қара сұр қанат астымен, сондай-ақ ақ қанат дағындағы қара қоңыр айдармен ажыратуға болады. Ол көбінесе туған жеріне адал болады, яғни көбейіп, ұялаған колониясына қайта оралады, бірақ кейде ұшып кеткеннен кейін ұзақ қашықтыққа жылжып, тұрақтап қалады. Мысалы, Фарлон аралдарында сақиналанған балапан Британдық Колумбияда көбейгені тіркелді. Бұл гагаралар көгершін жұмыртқалары бар ұяларды мекендемейді, әсіресе батыс көгершін жұмыртқаларын. Бұл гагара әдетте ұя орнын сақтайды, яғни ұя орнын әдетте бірнеше рет пайдаланады, бірақ жұбайы көбейіске келмесе, мұндай мінез-құлықты көрсетпейді. Колониялар күндіз бақыланады, ал инкубация немесе бала күтімі кезіндегі құстардан басқа, ересектер түнде колонияда қалмайды. Құстар әдетте таңертең колонияға келеді, ал ерте түстен кейін, судың жоғары көтерілген кезде саны азаяды. Колонияға келуге су тасқыны әсер етеді, су тасқыны жоғары болғанда көбірек, ал төмен болғанда аз көрінеді, себебі бұл құстың жемтігі төмен су кезінде қолжетімді болады, сондықтан құстар колониядан алыстайды. Саналар жұмыртқа салу алдында ең көп өзгереді, ал инкубация және жұмыртқа салу кезінде салыстырмалы түрде тұрақты болады. Күгілқұйрықтар ұзақ мерзімді жұптық байланыстар құрады, жұптар әдетте жыл сайын қайта қосылады, бірақ кейде ажырасады. Балапандардың ұшып кетуіне 29-54 күн уақыт кететіні белгілі. Бұл шақырудың мақсаты – аумақтың иесі екенін жариялау. Тағы бір дауыс – трилл, үлкен арақашықтықтағы иелікті білдіреді. Триллді жеке орындауға немесе жұптар арасында дуэт ретінде орындауға болады; егер дуэт ретінде орындалса, онда шақыру жұптық байланысты нығайтуға көмектеседі. Трилл әдетте демалыс күйінде беріледі, бірақ құйрығын көтеріп, қанаттарын жайып, мойны мен басын шашады, содан кейін мойны мен басын шайқап, трилл шайқауы жасалады. және көбею маусымында колониядан шамамен 100 метр ішінде. Су бетіндегі құмшабақтармен қоректенген кезде екі-он секундқа дейін суға түсу жиі кездеседі. Балапанның тамақтануы сәл өзгеше, омыртқасыздарға қарағанда балық көбірек, әсіресе тасты балықтар (Себастидтер тұқымдасы).

Жыртқыш және паразиттер

Құстардың жыртқыштығы – құсқұйрық құнының жұмыртқаларын жоғалтудың ең көп кездесетін себебі. Ұяларын аулайтын түрлерге солтүстік-батыс қарғасы (northwestern crow), жұмыртқалар мен балапандарды аулайтын кең таралған жыртқыш, сондай-ақ қанатты шағалалар, мысықтар және жасыл жыландар жатады. Суда оларды касаткалар (orca) мен алып Тынық мұхиты сегізқалқандары (giant Pacific octopuses) аулап жегені туралы хабарлар бар. Бұл түр Alcataenia campylacantha таспа құртына да осал. Балапандарда құсбегілер (Ixodes uriae) мен биттердің (Ceratophyllus) кездесуі тіркелген. Климаттың өзгеруі осы құсқа теріс әсер етеді және температураның көтерілуімен репродуктивтік қабілеті төмендейді. Сонымен қатар, ол мұнайға өте осал, мұнайлы жағалауларға жақын ересек құстарда гепатоцеллюлярлық зақымдану белгілері байқалады, онда бауырда аспартат аминтрансферазаның деңгейі жоғарылайды. Әйтпесе, мұнай төгілуінің құсқұйрық құнына тигізетін әсері әлі анық емес.