Кіріспе

Пеликан (Pelecanus туысы) – Pelecanidae тұқымдасына жататын ірі су құстарының туысы. Олардың ұзын томсығы және олжаны ұстау үшін, ал жұтқаннан кейін суын ағызып тастау үшін қолданылатын үлкен тамақ қыбы (құйрық қыбы) бар. Пеликандардың көпшілігі ақшыл түсті, тек қоңыр және перуандық пеликандардан басқа. Пеликанның барлық түрлерінің томсықтары, тамақ қыбы және жалаңаш беттері көбейтіс маусымы басталар алдында жарқын түске енеді. Қазіргі кезде кездесетін сегіз пеликан түрінің таралу аймағы әртүрлі, маусымға байланысты, бірақ географиялық тұрғыдан кең. Пеликандар Амазонканың ішкі бөлігінде, Оңтүстік Америкада, полярлық аймақтарда және ашық мұхиттарда кездеспейді. Бір түр кем дегенде Австралияның Қызыл орталығындағы шөлді аймаққа, қатты жаңбырдан кейін уақытша көлдер пайда болғанда, көшіп барады. Мысалы, АҚШ-тың Юта штатындағы Ұлы тұзды көлде, ең жақын жағалаудан (Тынық мұхитының батыс жағалауынан) шамамен 965 км қашықтықта ақ пеликандарды кездестіруге болады. Солтүстік Америкада олар Миссисипи өзені және басқа да ірі су жолдарымен солтүстікке қарай жүздеген шақырымға ұшып барады. Бұрын фрегаттармен, қара құстармен, тропикалық құстармен, ганнеттермен және бубиктермен туыс деп есептелген пеликандар, шын мәнінде, аяқ киім мен мысқұйрық құстарымен (бірақ бұл екі құс нағыз "құстар" емес) жақын туыс және Pelecaniformes орнына жіктеледі. Ибистер, қалақтар, тұзбастар және суырлар да осы топқа жатады. Пеликанның қазба қалдықтары кем дегенде 36 миллион жыл бұрынғы Египеттің кейінгі эоцендік қабаттарынан табылған, қазіргі пеликан түрлеріне ұқсас тибиотарсус сүйегіне жатады. Олардың Ескі әлемде пайда болып, Америкаға тарағаны болжамдалады, бұл туыстың сегіз түрінің Ескі және Жаңа әлемге бөлінуінде көрінеді. Бұл атаудың өзі "балта" деген мағынаны білдіретін pelekys (πέλεκυς) сөзінен шыққан. Классикалық дәуірде бұл сөз пеликан мен тоқылдаққа қатысты қолданылған. Pelecanus туысын алғаш рет Карл Линней 1758 жылы жарық көрген Systema Naturae еңбегінің 10-шы басылымында ресми түрде сипаттаған. Ол олардың ерекше белгілерін: ұшында иілген тік томсық, сызықты мұрын тесіктері, жалаңаш бет және толыққанды қосылған аяқтары деп атап көрсеткен. Бұл алғашқы сипаттамаға фрегаттар, қара құстар және сулидтер де кірген.

Сипаттама

Пеликан – өте ірі қанаттылар, олардың жоғарғы тұмсығының ұшы төмен қарай иілген жалпақ тісті болып келеді, ал төменгі тұмсығына үлкен тері қалтасы бекітілген. Төменгі тұмсықтың жіңішке тарамдары мен иілгіш тіл бұлшықеттері балықты, кейде жаңбыр суын ұстауға арналған себет тәрізді қалта құрайды. Олардың мойны ұзын, аяқтары қысқа, мықты және толыққанды тыбықты аяқтары бар. Олар ұшатын құстардың арасындағы ең ауырларының бірі болғанымен, сүйектері мен тері астындағы ауа қалталарының арқасында олар өз көлемдеріне қарағанда жеңіл, бұл оларға суда жоғары жүзуге мүмкіндік береді. Еркектер әдетте ұрғашылардан ірілеу және тұмсықтары ұзын, барлық құстардың арасындағы ең ұзыны. Жасы пеликанның қауырсыны ересектердікінен қараңғырақ болады. Жанадан туған балапандар қауырсыны жоқ, қызғылт түсті болады, 4-14 күннен кейін сұр немесе қара түске айналады, содан кейін ақ немесе сұр түсті қауырсынмен жабылады. Ауа қалталары пеликанның суда жақсы жүзуіне көмектеседі, сондай-ақ, олар балық аулау үшін ұшып суға түскенде денесінің соққысын жұмсартады. Ішкі және жағалау суларында мекендейтін құстар, олар полярлық аймақтарда, терең мұхитта, мұхиттық аралдарда (Галапагос аралдарынан басқа), Оңтүстік Американың ішкі аймақтарында және Амазонка өзенінің сағасынан оңтүстікке қарай созылған Оңтүстік Американың шығыс жағалауында кездеспейді. Олардың сирек кездесуі және оқшауланғандығы осы қалдықтар Австралиядан келген шатасқан құстар болуы мүмкін екенін көрсетеді (қазіргі жағдай сияқты).

Мінез-құлық және экология

Пеликанның күшті аяқтары мен қанатты аяқтары жақсы жүзуге көмектеседі. Олар басының арқасын майлы секрецияны жинап алу үшін, оның қауырсынына жағады, ол су өткізбеу үшін қолданылады. Осылайша, ұшу кезінде едәуір энергия үнемделеді. Ересек пеликандар байланыс үшін, әсіресе қанаттары мен тұмсықтарын пайдалана отырып, визуалды көрсетулер мен мінез-құлыққа сүйенеді. Агрессивті мінез-құлық қарсыластарды тұмсықтарымен итеру және шабу, немесе қанаттарын қорқынышты түрде көтеру және маусылдатудан тұрады. Ересек пеликандар колонияда қарқыраса да, басқа жерлерде немесе көбейту маусымынан тыс уақытта үнсіз болады. Керісінше, колониялар шулы, себебі балапандар көп дауыс шығарады. Барлық түрлерде жұптасу ұяда жүзеге асады; жұптасудан кейін көп ұзамай басталады және жұмыртқа салудан 3–10 күн бұрын жалғасады. Еркек ұя салу материалдарын әкеледі, жерде ұя салатын түрлерде (ұя жасамайтын) кейде қапшықта, ал ағашта ұя салатын түрлерде кесіп. Содан кейін аналық бұл материалды жинап, қарапайым құрылымға айналдырады. Кейде тамақтанғаннан кейін, әсіресе пеликан балапандары қатты дауыстап, бір қанаты мен аяғымен шеңберге сүйреліп, басын жерге немесе жақын жердегі нәрсеге соғып, "қайқыншақтап" жатқандай көрінеді; кейде қайқыншақтау ұрыққа ұқсап, балапанның қысқа уақытқа есінен таюына әкеледі; себебі нақты белгісіз, бірақ жалпы сенім бойынша, ол өзіне және тамақтандыруды күтіп тұрған кез келген бауырларынан назар аудару үшін. Сонымен қатар, кейде қосмекенділер, тасбақалар, шаяндар, жәндіктер, құстар мен сүтқоректілер де желінеді. Балықтардың мөлшері пеликанның түріне және орналасқан жеріне байланысты өзгереді. Мысалы, Африкада қызыл арқалы пеликан әдетте балық тоқтыларынан бастап, ал үлкен ақ пеликан біршама үлкен балықтарды таңдайды, бірақ Еуропада соңғы түрлер балықтарды, бірақ барлық пеликан түрлері топта немесе жалғыз тамақтана алады, далматин, қызыл арқалы және нүктелі пеликандар жалғыз тамақтануды артық көреді. Балық аулау кезінде барлық пеликан түрлері бір-бірімен бірлесіп жұмыс істейді, ал далматин пеликандары тіпті үлкен құзқарлармен де жұмыс істейді. Пеликандар кейде басқа су құстарынан жемді тартып алады. Австралиялық және американдық ақ пеликандар төменге суға секіріп, алдымен аяқтарымен, содан кейін тұмсықтарымен олжаны жинап алады, бірақ олар – қалған пеликан түрлері сияқты – негізінен суда жүзіп жүргенде тамақтанады. және "жәндіктер мен ұсақ шаяндардан бастап, қаздар мен кішкентай иттерге дейін". Сонымен қатар, Дассен аралында және басқа жерлердегі ағашқа бауланған құсқарлар, балық тұқымдас маржандар, үлкен қырлы терндер және африкалық пингвиндер де кездеседі. Әсіресе аулаудың әртүрлі түрін ұнататын австралиялық пеликанның жас австралиялық ақ ибис, жас және ересек сұр телек және күміс шағалақтармен тамақтануы тіркелді. Қаңыр пеликанның Калифорнияда жас қарапайым марраларды, Мексиканың Баха-Калифорнияда ірі қара балапандардың жұмыртқаларын және ұяларын жейтіндігі туралы хабарланған. Чилидегі перуан пеликандары императорлық шағдардың, жас перуандық суға секіруші петрелдердің және сұр шағалақтардың ұяларын жейтіндігі тіркелді. Австралиялық, қоңыр және перуандық пеликандардың өз түрінің балапандарын жейтіндігі белгілі. Қоңыр және перуандық пеликандардың жиынтық популяциясы 650 000 құсқа шаққанда, АҚШ пен Кариб бассейнінде шамамен 250 000, Перуде 400 000 құс бар. АҚШ үкіметі екі таксонды бөлек түрлерге көтеруді қабылдамады. 1950-1960 жылдары қоңыр пеликанның саны айтарлықтай төмендеді, негізінен қоршаған ортаны ДДТ ластануының салдарынан, ал 1970 жылы АҚШ-та бұл түр жойылып бара жатқан түр ретінде саналды. 1972 жылдан бастап АҚШ-та ДДТ-ны қолдануға шектеу қойылып, оның популяциясы қалпына келді және ол 2009 жылы тізімнен шығарылды. Перулық пеликан қатерлі деп саналады, өйткені BirdLife International популяциясы 500 000-нан асады деп есептелсе де, және мүмкін өсуде, ол бұрын әлдеқайда жоғары болды. 1998 жылғы Эль-Ниньо кезінде бұл көрсеткіш күрт төмендеді және болашақта да осындай төмендеуге ұшырауы мүмкін. Қорғау қажеттіліктеріне бүкіл аумақтағы тұрақты бақылау, әсіресе Эль-Ниньо жылдарынан кейін халықтың үрдістерін анықтау, маңызды көбейту колонияларына адамның кіруін шектеу және балық шаруашылығымен өзара әрекеттесуді бағалау кіреді. Бұл пеликанның саны 13 000-18 000-ға дейін және ол IUCN-нің қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде қатерлі деп саналады.

Өлім және бұзылу

Пеликандар адамдар тарапынан балық үшін болжамды бәсекелестікке байланысты қудаланған, дегенмен олардың тамақтануы адамдар аулаған балықпен көбінесе сәйкес келмейді. Оңтүстік Африканың Батыс Кейп аймағындағы Дайер аралындағы алып ақ пеликандар 19-шы ғасырда гуано өндіретін теңіз құстарының жұмыртқалары мен балапандарын жегендіктен, гуано жинаушылардың күнкөрісіне қауіп келтіріп, қырылып келген.

Улану және ластану

1950-1960 жылдары Солтүстік Америкада қоңыр пеликан популяциясының күрт азаюының басты себебі – қоршаған ортаның ДДТ-мен ластануы болды. Ол мұхиттық азық тізбегіне еніп, көптеген түрлерді, соның ішінде пеликанның негізгі қоректік балығы – солтүстік анчоусты залалдап, жинақтады. Оның метаболиті ДДТЭ пеликан және көптеген басқа да құстар үшін репродуктивті уыт болып табылады, ол жұмыртқа қабығының жұқаруына және әлсіреуіне, соның салдарынан жұмыртқаларды басып жатқан құстардың кездейсоқ ұрып-соғуынан көбейтудің сәтсіздігіне әкеледі. 1972 жылы АҚШ-та ДДТ қолдануға тиым салынғаннан кейін, ондағы қоңыр пеликанның жұмыртқа қабығы қалыңдап, олардың саны көбінесе қалпына келді. 1960 жылдардың соңында Луизианада ДДТ улануынан қоңыр пеликан санының күрт төмендеуінен кейін, популяцияны толықтыру және қайта орнату үшін Флоридадан 500 пеликан әкелінді; 1975 жылдың сәуір және мамыр айларында олардың 300-ден астамы эндорин пестицидімен уланудан қайтыс болды. 1990 жылы Солтон теңізінен балық жеген ботулизмге шалдыққан шамамен 14 000 пеликан, оның ішінде 7 500 американдық ақ пеликан қырылды. Балықпен қоректенетін су құстары ретінде пеликандар мұнай төгілуіне өте осал, тікелей майлануынан және олардың тамақ ресурстарына тигізетін әсерінен. Калифорниядағы Балық және ойын комиссиясына 2007 жылы ұсынылған есепте, соңғы 20 жылда Калифорнияда мұнай төгілуінен 500-ден 1000-ға жуық қоңыр пеликан зардап шеккені айтылды. Пеликандар балықшылармен суды бөлісіп немесе балық аулау қалдықтарын іздеп араласқанда, олар белсенді және тасталған балық аулау сымдарына ілігіп қалуы мүмкін. Балық ілгегі жұтылып немесе қап немесе қанатты аяқтардың терісіне ілініп қалады, ал берік монофиламенттік балық аулау сымы тұмсыққа, қанаттарға немесе аяқтарға оралып, мүгедектікке, аштыққа және көбінесе өлімге әкелуі мүмкін. Солтүстік Америка мен Австралияда жараланған пеликандар мен басқа да жабайы жануарларды емдеу және қалпына келтіру үшін еріктілерден құралған жергілікті құтқару ұйымдары құрылды.

Паразиттер мен аурулар

Басқа құстар сияқты, пеликан да түрлі паразиттерге ұшырайды. Құс безгегін Culex pipens масасы таратады, ал осы қансорушы жәндіктердің жоғары тығыздығы пеликан колонияларын тастап кетуге мәжбүр етеді. Суқұйғыштар аналь тесігіне немесе кейде қаптың ішкі жағына жабысып қалуы мүмкін. Америкалық ақ пеликанның паразиттерін зерттеу 75 түрлі түрді анықтады, оның ішінде таспа құрттар, сүректі құрттар, шыбықтар, биттер, кенелер және нематодалар бар. Қоңыр пеликан да ұқсас кең ауқымдағы паразиттерге ие. Нематодалар Contracaecum multipapillatum және C. mexicanum, сондай-ақ трематод Ribeiroia ondatrae Пуэрто-Рикодағы пеликан популяциясында аурулар мен өлімге себеп болды, бұл аралдағы пеликанға қауіп төндіруде. Көптеген пеликан паразиттері басқа құс түрлерінде де кездеседі, бірақ кейбір биттер өте жаңа иесіне бейім. 2012 жылдың мамыр айында Перуде жүздеген перулік пеликан аштық пен дөңгелек құрттармен зарарлану салдарынан қырылғаны хабарланды.

Дін, мифология және танымал мәдениет

Пеликан (ежелгі египет тілінде хенет) ежелгі Египетте өлім және артық өмірмен байланысты болған. Ол қабірлердің қабырғаларында бейнеленген, сондай-ақ жыландардан қорғайтын символ ретінде жерлеу мәтіндерінде кездеседі. Хенет пирамида мәтіндерінде «патшаның анасы» деп аталған, осылайша ол құдай ретінде қарастырылған. Патша еместерге арналған жерлеу папирустарында пеликанның қайтыс болған адамның артық өмірдегі қауіпсіз жолын болжау қабілетіне ие деп сенгендіктері айтылады. Яһуди діни заңдарында пеликан кошер (жеуге жарамды) деп есептелмейді, себебі ол теңіз құсының бір түрі және осылайша таза емес жануар саналады. Эндрю Ланг сілтеме жасайтын Квинсленд штатының мурри халқының мифі австралиялық пеликанның қара-ақ реңін қалай алғанын баяндайды. Әңгімеде пеликан бұрын қара құс болғандығы айтылады. Су тасқыны кезінде ол суға батып бара жатқан адамдарды құтқару үшін каноэ жасаған. Ол бір әйелге ғашық болып, оны құтқаруға шешім қабылдаған, бірақ ол және оның достары оны алдап қашып кеткен. Содан кейін пеликан оларға қарсы соғысқа дайындалу үшін өзін ақ сазбен бояп, соғыс суретін салған. Ол аяқтамас бұрын, басқа бір пеликан осындай ерекше, ала реңді құсты көріп, оны өзінің тұмсығымен өлтірген, содан бері барлық пеликандар қара және ақ болып келеді. Ежелгі Перудегі моче халқы табиғатқа табынған. Олар жануарларға ерекше мән бергендіктен, өнер туындыларында көбінесе пеликанды бейнелеген. Алкатраз аралына испандықтар ондағы көптеген қоңыр пеликандардың болуына байланысты осы атты берген. «Алкатраз» сөзі араб тіліндегі «ал-кадус» сөзінен шыққан, ол су тасымалдауға арналған ыдысқа қатысты қолданылған және пеликанның лақтығымен салыстырылған. Ал, ағылшын тіліндегі «альбатрос» атауы испан сөзінің бұрмалануынан пайда болған.

Христиандық

Физиолог, 3 немесе 4 ғасырдағы дидактикалық христиандық мәтін, пеликандар өскенде өз балаларын өлтіріп, ата-аналарының бетін соғады деп айтады, бірақ анасы үш күн бойы оларды жоқтап, содан кейін өзінің қабырғасын соғып, оларды қан арқылы қайта тірілтеді. Физиолог мұны адамдардың санамсыздықтарымен Құдайға келтірілген азапты және Исаның айқышқа мастықтағы өз құрбандығымен күнәлілерді кешіруін бейнелейді (оның қабырғасынан ағып жатқан қан мен суға қараңыз), қошқар мен тудың бейнесін толықтырады. Бұл мифтік ерекшелік "Adoro te devote" ("Бізге көңілсіз табынамыз") гимнінде де кездеседі, онда әулие Тома Аквинский Мәсіхті мейірімді құдайлық пеликан ретінде сипаттайды, оның бір тамшы қаны әлемді құтқара алады. Сол сияқты, 1678 жылғы христиандық аллегориялық роман "Саяшының жолы" пеликанның өз кеудесін балаларын қанмен тамақтандыру үшін, сондай-ақ Мәсіхтің өз халқын қан арқылы өлімнен құтқаруға қаншалықты құштар екенін көрсету үшін, өзінің тұмсығымен тесетінін сипаттайды. Англияның Елизавета I бұл символды қабылдап, өзін "Англия шіркеуінің анасы" деп бейнеледі. Оның "Пеликан портреті" деп аталатын портреті шамамен 1573 жылы Николас Хиллиард салған. Пеликан көптеген христиандық өнер туындыларында, әсіресе Еуропада кеңінен қолданылады. Мысалы, Киелі кітаптың 1611 жылғы алғашқы басылымында атау бетінің төменгі жағында балаларын тамақтандырып жатқан пеликанның суреті бейнеленген. Пеликанның өзін-өзі құрбан ету сипаты орта ғасырлық кең таралған жануарлар туралы кітаптармен нығайтылды. "Өз құдайшылдығында пеликан" немесе "пеликан vulning (латынша vulnerō, "жаралаймын, зақымдаймын, ауыртамын") өзін" деген түсінік діни иконографияда және геральдикада қолданылды. Геральдикалық бейнелерде "пеликан vulning" пеликанның өзін-өзі жарақаттағанын, ал "пеликан өз құдайшылдығында" ана пеликанның өз балаларын өз қанымен тамақтандырғанын көрсетеді. Португалия королі Жоау II пеликанды өзінің жеке мөрі ретінде қабылдады, бұл оның қан құрбандығын ұлтты асыраумен теңестіру үшін христиандық символиканы еске түсірді. Пеликан символы сонымен қатар оның билік кезеңінде Сантас Касас да Мизерикордияның қайырымдылық әрекеттерінің артуымен және оның әйелі Д. Леонор бақылауындағы Госпиталь дас Кальдас да Рейна мен Госпиталь Реал де Тодос ос Сантостың қайта құрылуымен байланысты болды. Бұл бейне орта ғасырлық Корпус Кристи мерекесімен байланысты болды. Оксфорд және Кембридж университеттерінің әрқайсысы құрылған күндеріне ең жақын діни мерекелердің атымен аталатын колледждерге ие, ал Оксфордтағы Корпус Кристи колледжінің гербінде пеликандар бейнеленген. Прагадағы Карл университетінің медицина факультетінің эмблемасы да пеликан болып табылады. Ирландиялық қан құю қызметінің символы пеликан, ал қызмет штаб-пәтері оның көп бөлігінде Дублиндегі Пеликан үйінде орналасқан. Геральдикалық пеликан сонымен қатар пабтың аты мен бейнесіне айналды, кейде "Алтын Hind" кемесінің суретімен бірге. Фрэнсис Дрейк мырзаның әйгілі кемесі бастапқыда Пеликан деп аталған, ол британдық жарты пенни монетасын безендірген.