Кіріспе

Солтүстік жарты шарда кездесетін көшпелі су құсы. Қара мойынды лоун (Gavia arctica), сондай-ақ Арктикалық лоун және қара мойынды дайвер деп те аталады, Солтүстік жарты шарда кездесетін көшпелі су құсы, негізінен Солтүстік Еуропа мен Азияның тұщы сулы көлдерінде көбейеді. Қыстау үшін Атлант мұхитының солтүстік-шығысында, Тынық мұхитының шығыс және батыс жағалауларындағы мұзсыз, қорғалған жерлерді таңдайды. Бұл құстың түрін алғаш 1758 жылы Карл Линней сипаттаған, қазіргі таңда екі түршесі белгілі. Бұрын ол Тынық мұхиты лоунымен бір түр деп есептелген, бірақ бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Митохондриялық және ядролық интрон ДНК-ны қолданған зерттеуде қара мойынды лоунның Тынық мұхиты лоуны, жалпы лоун және сары мойынды лоуннан тұратын топқа жақын екені анықталды. Қара мойынды лоунның дене ұзындығы шамамен алғанда , ал салмағы әртүрлі болуы мүмкін. Көбелек шағында аталықтарының жоғарғы жағы көбінесе қара болып келеді, тек кейбір қанаттары мен құйрықтарында ақ түсті квадраттар болады. Басы мен мойны сұр, ал бүйірлері ақ және қара жолақты. Көп бөлігі мойны қара түсті болғандықтан, осы құсқа "қара мойынды лоун" деген ат қойылған. Екі түршені ажырату үшін мойнының түсін қарастыруға болады, себебі G. a. viridigularis түршесінің мойны жасыл түсті. Көдесінің астыңғы жағы көбінесе ақ, соның ішінде мойнының төменгі бөлігі де ақ. Бүйірлері де ақ болады, бұл ерекшелік оны Тынық мұхиты лоунынан ажыратуға көмектеседі. Көбелек шағы болмаған кезде мойнындағы қара дақ жоғалады да, орнына ақ түс пайда болады. Мойнындағы қара сызықтардың көпшілігі де жоғалады, тек төменгі жағындағылары ғана сақталады, ал жоғарғы жағындағы қауырсындары үлгісіз болады, тек бірнеше ақ дақтары болады. Жасы келген құстар көбелек шағындағы ересек құстарға ұқсас, бірақ түсі жалпы алғанда қоңырлау болады. Көбелек шағының басталу уақыты әр түрлі: оңтүстік аймақта сәуір айында басталады, ал солтүстік аймақта көктемгі мұздың еруін күтеді. Ол ұясын сопақша пішінде, ені шамамен екі метрге жететіндей етіп салады, көбінесе көлге жақын немесе одан шығып тұрған өсімдіктерге салады. Қара мойынды лоун әдетте екі, сирек жағдайда бір немесе үш қоңыр-жасыл жұмыртқа қояды, олардың бетінде қара дақтар болады. 27-29 күндік инкубациядан кейін балапандардан шығады, оларды кішкентай балықтар мен жәндіктермен тамақтандырады. Бұл ересек құстардың балықпен тамақтануынан өзгеше. Осы азықты табу үшін ол жеке немесе жұппен, сирек жағдайда топта азықтанады. Судан сүңгіп, тереңге түспейді. Көптеген сүңгіулер сәтті аяқталады. Ұядан кем дегенде бір балапанның шығуының ықтималдығы 30%-дан 90%-ға дейін өзгереді. Көптеген жағдайларда сәтсіздікке жыртқыштар мен су тасқыны себеп болады. Жалпы алғанда, бұл құстың саны азайып келеді, бірақ Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны әлі де ең аз алаңдаушылық тудыратын түрлердің қатарына жатқызады, себебі популяцияның азаюы жеткілікті түрде жылдам емес. Қара мойынды лоун 1918 жылғы Көшпелі құстар туралы шарт және Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын қорғау туралы келісім бойынша қорғалады.

Таксономия және этимология

Қара мойынды лаун, Гавия арктика, алғаш рет Карл Линнейдің 18 ғасырдағы Systema Naturae еңбегінде Colymbus arcticus деп сипатталған. Гавия туысының атауы латын тілінен алынған, ол "теңіз шаяны" дегенді білдіреді, бұл атауды ежегі римдік табиғат зерттеушісі Плиний Ескісі қолданған. Виридигуляр түрінің атауы латынша "viridis" – "жасыл" және латынша "gularis" – "мойын" деген мағынаны білдіреді, бұл түрінің жасыл мойнына сілтеме жасайды. Қара мойынды лаунның қазақша атауы оның қара мойындық дағынан шыққан. Бұл лаун Арктикалық лаун және қара су құсы деп те аталады. Бірақ бір жыл өткен соң, 1919 жылы Артур Кливленд Бент бұл бұрынғы түрді қазіргі орнына – кіші түр ретінде жіберуді ұсынды. Қара мойынды лаун бұрын Солтүстік Американың Тынық мұхиты лаунымен бір түр деп есептелген, ол оның кіші түрі болды. Бұл бөліністі AOU 1985 жылы жасады. Бұл түрдің филогенезиясы күмәнді, қара мойынды лаун мен Тынық мұхиты лауны дәстүрлі түрде бауырлас түрлер деп санайды, ал митохондриялық және ядролық интрон ДНК қолданған зерттеу қара мойынды лаунды Тынық мұхиты лаунынан тұратын топқа бауырлас ретінде орналастыруды қолдады, сондай-ақ қара лаун мен сары мүсінді лаун сияқты екі бауырлас түрге де. Соңғы зерттеу толық емес шежірелік сұрыптау бойынша филогенез құруы мүмкін деген негізде сынға ұшырады. Алдыңғы филогенезде Тынық мұхиты лауны мен қара мойынды лаун арасындағы бөлініс шамамен 6,5 миллион жыл бұрын болған деп болжанады.

Сипаттама

Ересек қара мойынды шағаланың ұзындығы, қанаттарының ені және салмағы – 1 кг. Атаулы түрінің басы мен артқы мойны сұр, ал мойны қара және алдыңғы мойнында үлкен қара жаңқа бар, екеуі де жұмсақ күлгін жылтырмен көмкерілген. Төменгі мойнында қысқа, параллель ақ сызықтардан тұратын, алқа тәрізді жапсырма бар. Мойынның екі жағында, төменгі жапсырмадан басталып, көкірекке дейін созылатын бес шамасында ұзын, параллель ақ сызықтар бар, көкірек те параллель ақ және қара сызықтармен өрнектелген. Қалған бөлігі, соның ішінде көкіректің ортасы, таза ақ түсті. Жоғарғы қанаттары қанат тамырына дейін қараңғы, онда жоғары контрастты ақ шаршылардың бірнеше қатары бар және кішкентай ақ дақтар төменгі және ортаңғы қанат жапқыштарында орналасқан. Қалғаны қара түсті. Қанаттың астыңғы жағы жоғарғы жағынан ақшыл, ал астыңғы қанат жапқыштары ақ. Құйрығы қара түсті. Мұражайы мен аяқтары қара, аяқтарының ішкі жартысы ашық сұр. Банандары мен аралық қабықшалары сұр, соңғылары ет тәрізді түсті. Көздің қабықшасы терең қоңыр-қызыл. Еркек және ұрғашы шағалалар бір-бірінен ажыратылмайды, ал viridigularis түрі атаулы түріне өте ұқсас, тек оның мойын жамылғысы қара емес, жасыл. Viridigularis түрі де қызғылт жылтырды сақтайды, бірақ ол атаулы түрінен азырақ.

Әндіктер

Еркек құс көбейген кезде жоғары әуенмен, ритмикалық түрде "оооэé ку клоооéé ку клоооéé ку клуууéé" деп ысқырықтайды. Сондай-ақ, "ааа оо" деген зар естіледі, және әсіресе түнде берілетін, құрқыраған немесе қаққан "кнарр кнор" дыбысын да естиміз. Ұядағы ескерту дабылы – көтеріңкі "уиик". Ұшқанда, "квоу" деп айқайлайтын ұшу дыбысын шығарады.

Өсіру

Бұл түр әдетте көліне жақын жерде ұя салады, шамамен көлдің ішінде. Ұясының диаметрі шамамен … құрайды. Қара мойынды шағатайлар көбінесе балапандары екі апталыққа жеткен соң, ұялаған жерлерінен жақын маңдағы ылғалды жерлерге көшеді. Жұптасу алдында, аналық мойнын иіп, жағаға жақын жүзіп, қолайлы жер тапқан соң жағаға жатады. Аталық кейде аналықтың соңғы қозғалысын қайталайды. Осы уақытта тек бір ғана дыбыс естіледі – "һұм" деген бір ноталы үн. Жұптасу кезінде аталық жағаға шығып, аналыққа мініп, кейде қанаттарын қаттырақ соғады. Содан кейін аталық суға қайта оралып, өзін тазартады. Аналық жағада ең көп дегенде 23 минут тұрады, содан кейін ұя салуға кіріседі. Инкубация кезеңінің басында жұмыртқасын жоғалтқан ересек құстардың кейбіреуі қайтадан ұялайды. Көбінесе, тек бір балапан қанаттанып ұшып кетеді, ал екіншісі ұядан шыққаннан кейін жеті күн ішінде өледі. Шотландияда жүргізілген зерттеу көрсеткендей, бір жұп жылына шамамен 25% жағдайда балапанын қанаттандырады. Кем дегенде бір балапанның қанаттануы көлдегі балықтың тығыздығына байланысты; балық тығыздығы жоғары көлде жұптың балапанын қанаттандыру мүмкіндігі төмендейді, тіпті бұл шағатай негізінен балықпен қоректенсе де. Мұның екі себебі болуы мүмкін: біріншісі, балықтың саны азайғанда сулықтардың саны артады, ал сулықтар балапандар үшін балама тағам көзі болып табылады, екіншісі, балықтың тығыздығы жоғары болса, шағын балапандарды жейтін шоқыр балықтың саны көбейеді.

Тамақтандыру

Бұл құс кейбір субарктикалық көлдердің пелагикалық аймағындағы ең ірі жыртқыш болып табылады, ол балықпен, кейде жәндіктермен, моллюскалармен, қаңқалылармен және өсімдіктермен қоректенеді. Судан 5 метрден аспайтын тереңдікте суға сүңгіп кіреді. Суға сүңгір алдында, ол әдетте мойнын тік көтеріп, толық ұзындығына дейін созады. Ол көбінесе суға түсер алдында сәл жоғары секіреді. Бұл сүңгу жиі болады, орташа есеппен минутына 1,6 рет. Көптеген сүңгулер, олардың 80% -і сәтті аяқталады, және сәтті сүңгулер, әдетте, сәтсіз сүңгулерге қарағанда қысқа болады, әр сәтті сүңгу үшін орташа есеппен 17 секунд, ал сәтсіз сүңгу үшін 27 секунд. Бұл сүңгулер көбінесе кішкентай азықтармен аяқталады, ал үлкен азықтарды әкелетін сүңгулер әдетте 40 секундтан астам уақытқа созылады, осы кезде бұл құс жылдам жүзетін балықтарды ұстайды. Балапандар бір мезгілде бір ғана жеммен тамақтандырылады. Жас балапандар ұрықтан шыққаннан кейін кем дегенде 36 күннен кейін өздері тамақ іздей алады, бірақ олар 70 күндік жасқа дейін күнделікті тамақтандырылады. Сүтқоректі жыртқыштар, мысалы, қызыл түлкілер мен қарағай мысықтары оларға қауіпті, ал Еуропа мен Африкада Африка-Еуразиялық көшіп-қонушы су құстарын сақтау туралы келісім бойынша қорғалады.

Қауіптер

Бұл құстың өмір сүруіне көлдің қышқылдануы және ауыр металдармен ластануы қауіп төндіруі мүмкін. Сонымен қатар, ол мұнаймен ластануға, әсіресе балық аулау аймақтарына жақын жерде осал. Балық аулау торлары да өлімге себеп болатын факторлардың бірі. Бұл құс жағалауға жақын орналасқан жел электр стансаларына (жел фермаларына) сезімтал. Жалпы алғанда, ересек қара мойынды шағаланың жылдық өлім көрсеткіші 10% құрайды.