Кіріспе
Солтүстік жарты шарда кездесетін көшпелі су құсы. Қара мойынды лоун (Gavia arctica), сондай-ақ Арктикалық лоун және қара мойынды дайвер деп те аталады, Солтүстік жарты шарда кездесетін көшпелі су құсы, негізінен Солтүстік Еуропа мен Азияның тұщы сулы көлдерінде көбейеді. Қыстау үшін Атлант мұхитының солтүстік-шығысында, Тынық мұхитының шығыс және батыс жағалауларындағы мұзсыз, қорғалған жерлерді таңдайды. Бұл құстың түрін алғаш 1758 жылы Карл Линней сипаттаған, қазіргі таңда екі түршесі белгілі. Бұрын ол Тынық мұхиты лоунымен бір түр деп есептелген, бірақ бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Митохондриялық және ядролық интрон ДНК-ны қолданған зерттеуде қара мойынды лоунның Тынық мұхиты лоуны, жалпы лоун және сары мойынды лоуннан тұратын топқа жақын екені анықталды. Қара мойынды лоунның дене ұзындығы шамамен алғанда , ал салмағы әртүрлі болуы мүмкін. Көбелек шағында аталықтарының жоғарғы жағы көбінесе қара болып келеді, тек кейбір қанаттары мен құйрықтарында ақ түсті квадраттар болады. Басы мен мойны сұр, ал бүйірлері ақ және қара жолақты. Көп бөлігі мойны қара түсті болғандықтан, осы құсқа "қара мойынды лоун" деген ат қойылған. Екі түршені ажырату үшін мойнының түсін қарастыруға болады, себебі G. a. viridigularis түршесінің мойны жасыл түсті. Көдесінің астыңғы жағы көбінесе ақ, соның ішінде мойнының төменгі бөлігі де ақ. Бүйірлері де ақ болады, бұл ерекшелік оны Тынық мұхиты лоунынан ажыратуға көмектеседі. Көбелек шағы болмаған кезде мойнындағы қара дақ жоғалады да, орнына ақ түс пайда болады. Мойнындағы қара сызықтардың көпшілігі де жоғалады, тек төменгі жағындағылары ғана сақталады, ал жоғарғы жағындағы қауырсындары үлгісіз болады, тек бірнеше ақ дақтары болады. Жасы келген құстар көбелек шағындағы ересек құстарға ұқсас, бірақ түсі жалпы алғанда қоңырлау болады. Көбелек шағының басталу уақыты әр түрлі: оңтүстік аймақта сәуір айында басталады, ал солтүстік аймақта көктемгі мұздың еруін күтеді. Ол ұясын сопақша пішінде, ені шамамен екі метрге жететіндей етіп салады, көбінесе көлге жақын немесе одан шығып тұрған өсімдіктерге салады. Қара мойынды лоун әдетте екі, сирек жағдайда бір немесе үш қоңыр-жасыл жұмыртқа қояды, олардың бетінде қара дақтар болады. 27-29 күндік инкубациядан кейін балапандардан шығады, оларды кішкентай балықтар мен жәндіктермен тамақтандырады. Бұл ересек құстардың балықпен тамақтануынан өзгеше. Осы азықты табу үшін ол жеке немесе жұппен, сирек жағдайда топта азықтанады. Судан сүңгіп, тереңге түспейді. Көптеген сүңгіулер сәтті аяқталады. Ұядан кем дегенде бір балапанның шығуының ықтималдығы 30%-дан 90%-ға дейін өзгереді. Көптеген жағдайларда сәтсіздікке жыртқыштар мен су тасқыны себеп болады. Жалпы алғанда, бұл құстың саны азайып келеді, бірақ Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны әлі де ең аз алаңдаушылық тудыратын түрлердің қатарына жатқызады, себебі популяцияның азаюы жеткілікті түрде жылдам емес. Қара мойынды лоун 1918 жылғы Көшпелі құстар туралы шарт және Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын қорғау туралы келісім бойынша қорғалады.
The black throated loon (Gavia arctica), also known as the Arctic loon and the black throated diver, is a migratory aquatic bird found in the northern hemisphere, primarily breeding in freshwater lakes in northern Europe and Asia. It winters along sheltered, ice free coasts of the north east Atlantic Ocean and the eastern and western Pacific Ocean. This loon was first described by Carl Linnaeus in 1758 and has two subspecies. It was previously considered to be the same species as the Pacific loon, of which it is traditionally considered to be a sister species, although this is debated. In a study that used mitochondrial and nuclear intron DNA, the black throated loon was found to be sister to a clade consisting of the Pacific loon and two sister species, the common loon and the yellow billed loon. The black throated loon measures about in length and can weigh anywhere from In breeding plumage, the adult of the nominate subspecies has mostly black upperparts, with the exception of some of the and , which have white squares. The head and hindneck are grey, and the sides white and striped black. Most of the throat is also black, giving this bird the name "black throated loon". The colour of the throat patch can be used to distinguish the two subspecies; the throat patch of the other subspecies, G. a. viridigularis, is green. The underparts are mostly white, including the bottom of the throat. The flanks are also white, a feature which can be used to separate this bird from the Pacific loon. When it is not breeding, the black patch on the throat is absent, replaced with white; most of the black lines on the throat are also missing, except those on the bottom sides, and the upperparts are unpatterned with the exception of a few white spots on the The juvenile is similar to the non breeding adult, except more brown overall. The timing of the breeding season is variable; in the southern part of its range, this loon starts breeding in April, whereas in the northern portion, it waits until after the spring thaw. It builds an oval shaped nest that measures about across, either near the breeding lake or on vegetation emerging from it. The black throated loon usually lays a clutch of two, rarely one or three, brown green eggs with dark splotches. After an incubation period of 27to 29days, the chick hatches, and is fed a diet of small fish and invertebrates. This contrasts with the mostly fish diet of the adult. To catch this food, it forages by itself or in pairs, very rarely foraging in groups. It dives from the water, going no deeper than Most dives are successful. Whether or not at least one chick will hatch from a nest is variable, ranging from 30% to 90%. Most failures come from predators and flooding. Overall, the population of this loon is declining, although the International Union for Conservation of Nature (IUCN) still rates it as least concern, because the population decline is not rapid enough. The black throated loon is protected under both the Migratory Bird Treaty Act of 1918 and the Agreement on the Conservation of African Eurasian Migratory Waterbirds.
Таксономия және этимология
Қара мойынды лаун, Гавия арктика, алғаш рет Карл Линнейдің 18 ғасырдағы Systema Naturae еңбегінде Colymbus arcticus деп сипатталған. Гавия туысының атауы латын тілінен алынған, ол "теңіз шаяны" дегенді білдіреді, бұл атауды ежегі римдік табиғат зерттеушісі Плиний Ескісі қолданған. Виридигуляр түрінің атауы латынша "viridis" – "жасыл" және латынша "gularis" – "мойын" деген мағынаны білдіреді, бұл түрінің жасыл мойнына сілтеме жасайды. Қара мойынды лаунның қазақша атауы оның қара мойындық дағынан шыққан. Бұл лаун Арктикалық лаун және қара су құсы деп те аталады. Бірақ бір жыл өткен соң, 1919 жылы Артур Кливленд Бент бұл бұрынғы түрді қазіргі орнына – кіші түр ретінде жіберуді ұсынды. Қара мойынды лаун бұрын Солтүстік Американың Тынық мұхиты лаунымен бір түр деп есептелген, ол оның кіші түрі болды. Бұл бөліністі AOU 1985 жылы жасады. Бұл түрдің филогенезиясы күмәнді, қара мойынды лаун мен Тынық мұхиты лауны дәстүрлі түрде бауырлас түрлер деп санайды, ал митохондриялық және ядролық интрон ДНК қолданған зерттеу қара мойынды лаунды Тынық мұхиты лаунынан тұратын топқа бауырлас ретінде орналастыруды қолдады, сондай-ақ қара лаун мен сары мүсінді лаун сияқты екі бауырлас түрге де. Соңғы зерттеу толық емес шежірелік сұрыптау бойынша филогенез құруы мүмкін деген негізде сынға ұшырады. Алдыңғы филогенезде Тынық мұхиты лауны мен қара мойынды лаун арасындағы бөлініс шамамен 6,5 миллион жыл бұрын болған деп болжанады.
Сипаттама
Ересек қара мойынды шағаланың ұзындығы, қанаттарының ені және салмағы – 1 кг. Атаулы түрінің басы мен артқы мойны сұр, ал мойны қара және алдыңғы мойнында үлкен қара жаңқа бар, екеуі де жұмсақ күлгін жылтырмен көмкерілген. Төменгі мойнында қысқа, параллель ақ сызықтардан тұратын, алқа тәрізді жапсырма бар. Мойынның екі жағында, төменгі жапсырмадан басталып, көкірекке дейін созылатын бес шамасында ұзын, параллель ақ сызықтар бар, көкірек те параллель ақ және қара сызықтармен өрнектелген. Қалған бөлігі, соның ішінде көкіректің ортасы, таза ақ түсті. Жоғарғы қанаттары қанат тамырына дейін қараңғы, онда жоғары контрастты ақ шаршылардың бірнеше қатары бар және кішкентай ақ дақтар төменгі және ортаңғы қанат жапқыштарында орналасқан. Қалғаны қара түсті. Қанаттың астыңғы жағы жоғарғы жағынан ақшыл, ал астыңғы қанат жапқыштары ақ. Құйрығы қара түсті. Мұражайы мен аяқтары қара, аяқтарының ішкі жартысы ашық сұр. Банандары мен аралық қабықшалары сұр, соңғылары ет тәрізді түсті. Көздің қабықшасы терең қоңыр-қызыл. Еркек және ұрғашы шағалалар бір-бірінен ажыратылмайды, ал viridigularis түрі атаулы түріне өте ұқсас, тек оның мойын жамылғысы қара емес, жасыл. Viridigularis түрі де қызғылт жылтырды сақтайды, бірақ ол атаулы түрінен азырақ.
Әндіктер
Еркек құс көбейген кезде жоғары әуенмен, ритмикалық түрде "оооэé ку клоооéé ку клоооéé ку клуууéé" деп ысқырықтайды. Сондай-ақ, "ааа оо" деген зар естіледі, және әсіресе түнде берілетін, құрқыраған немесе қаққан "кнарр кнор" дыбысын да естиміз. Ұядағы ескерту дабылы – көтеріңкі "уиик". Ұшқанда, "квоу" деп айқайлайтын ұшу дыбысын шығарады.
Өсіру
Бұл түр әдетте көліне жақын жерде ұя салады, шамамен көлдің ішінде. Ұясының диаметрі шамамен … құрайды. Қара мойынды шағатайлар көбінесе балапандары екі апталыққа жеткен соң, ұялаған жерлерінен жақын маңдағы ылғалды жерлерге көшеді. Жұптасу алдында, аналық мойнын иіп, жағаға жақын жүзіп, қолайлы жер тапқан соң жағаға жатады. Аталық кейде аналықтың соңғы қозғалысын қайталайды. Осы уақытта тек бір ғана дыбыс естіледі – "һұм" деген бір ноталы үн. Жұптасу кезінде аталық жағаға шығып, аналыққа мініп, кейде қанаттарын қаттырақ соғады. Содан кейін аталық суға қайта оралып, өзін тазартады. Аналық жағада ең көп дегенде 23 минут тұрады, содан кейін ұя салуға кіріседі. Инкубация кезеңінің басында жұмыртқасын жоғалтқан ересек құстардың кейбіреуі қайтадан ұялайды. Көбінесе, тек бір балапан қанаттанып ұшып кетеді, ал екіншісі ұядан шыққаннан кейін жеті күн ішінде өледі. Шотландияда жүргізілген зерттеу көрсеткендей, бір жұп жылына шамамен 25% жағдайда балапанын қанаттандырады. Кем дегенде бір балапанның қанаттануы көлдегі балықтың тығыздығына байланысты; балық тығыздығы жоғары көлде жұптың балапанын қанаттандыру мүмкіндігі төмендейді, тіпті бұл шағатай негізінен балықпен қоректенсе де. Мұның екі себебі болуы мүмкін: біріншісі, балықтың саны азайғанда сулықтардың саны артады, ал сулықтар балапандар үшін балама тағам көзі болып табылады, екіншісі, балықтың тығыздығы жоғары болса, шағын балапандарды жейтін шоқыр балықтың саны көбейеді.
Before copulation, the female hunches its neck and swims close to the shore until it finds a suitable place and then lies down on the shore. The male sometimes adopts the same posture as the female. During this time, the only vocalization made is a one note "hum". During copulation, the male, coming ashore, mounts the female and occasionally flaps its wings loudly. After this, the male returns to the water and itself. The female stays ashore for a maximum of about 23 minutes and usually starts to build the nest. Some of the adults that lose their clutch early in the incubation period renest. Most of the time, only one chick survives to fledge, the other dying within seven days of hatching. In Scotland, a study concluded that a single pair usually fledges a chick, on average, 25% of the time per year. Whether or not there is at least one chick fledged is influenced by the density of fish in the breeding lake; a lake with a higher density of fish usually reduces the chance that a pair will fledge a chick, even though this loon feeds mainly on fish. There are two factors that might contribute to this; the first being that aquatic insects, an alternative food source for chicks, are more dense when there are less fish, and the second being that a higher density of fish means more northern pike, a predator of small chicks.
Тамақтандыру
Бұл құс кейбір субарктикалық көлдердің пелагикалық аймағындағы ең ірі жыртқыш болып табылады, ол балықпен, кейде жәндіктермен, моллюскалармен, қаңқалылармен және өсімдіктермен қоректенеді. Судан 5 метрден аспайтын тереңдікте суға сүңгіп кіреді. Суға сүңгір алдында, ол әдетте мойнын тік көтеріп, толық ұзындығына дейін созады. Ол көбінесе суға түсер алдында сәл жоғары секіреді. Бұл сүңгу жиі болады, орташа есеппен минутына 1,6 рет. Көптеген сүңгулер, олардың 80% -і сәтті аяқталады, және сәтті сүңгулер, әдетте, сәтсіз сүңгулерге қарағанда қысқа болады, әр сәтті сүңгу үшін орташа есеппен 17 секунд, ал сәтсіз сүңгу үшін 27 секунд. Бұл сүңгулер көбінесе кішкентай азықтармен аяқталады, ал үлкен азықтарды әкелетін сүңгулер әдетте 40 секундтан астам уақытқа созылады, осы кезде бұл құс жылдам жүзетін балықтарды ұстайды. Балапандар бір мезгілде бір ғана жеммен тамақтандырылады. Жас балапандар ұрықтан шыққаннан кейін кем дегенде 36 күннен кейін өздері тамақ іздей алады, бірақ олар 70 күндік жасқа дейін күнделікті тамақтандырылады. Сүтқоректі жыртқыштар, мысалы, қызыл түлкілер мен қарағай мысықтары оларға қауіпті, ал Еуропа мен Африкада Африка-Еуразиялық көшіп-қонушы су құстарын сақтау туралы келісім бойынша қорғалады.
Қауіптер
Бұл құстың өмір сүруіне көлдің қышқылдануы және ауыр металдармен ластануы қауіп төндіруі мүмкін. Сонымен қатар, ол мұнаймен ластануға, әсіресе балық аулау аймақтарына жақын жерде осал. Балық аулау торлары да өлімге себеп болатын факторлардың бірі. Бұл құс жағалауға жақын орналасқан жел электр стансаларына (жел фермаларына) сезімтал. Жалпы алғанда, ересек қара мойынды шағаланың жылдық өлім көрсеткіші 10% құрайды.