Кіріспе

Канададағы өзен

Дон өзені – Оңтүстік Онтариодағы су арнасы, Торонто портында Онтарио көліне құяды. Оның сағасы Жоғарғы Канададағы Йорк қаласының көше жобасының шығысында, кейіннен Торонто, Онтариоға айналған муниципалитет орналасқан. Дон – Торонтоны сумен ағызатын маңызды су арналарының бірі (Хамбер және Руж өзендерімен бірге), олардың бастаулары Оук Риджс моренасында. Дон өзені екі тармақтан – Шығыс және Батыс тармақтарынан құралады, олар Онтарио көлінің солтүстігінде бірігіп, көлге оңтүстікке қарай ағып құяды. Бірігіс жерінен төменгі аймақ "Төменгі Дон", ал жоғарыдағы аймақтар "Жоғарғы Дон" деп аталады. Донға үшінші ірі тармақ – Тейлор Масси арнасы да қосылады. Торонто және аймақ қорғау басқармасы (ТРҚА) өзенді және оның айналасындағы су алабын басқаруға жауапты.

Топонимика

1788 жылы Оңтүстік Онтариода жұмыс істеген ағылшын геодезисі Александр Айткин Дон өзенін «Не ченг ква кеконк» деп атаған. Вице-губернатор Джон Грейвс Симконың әйелі Элизабет Симко өз күнделігінде тағы бір атаудың – «Вонскотанах» екенін жазды. Бұл Анишнаабе тілінде «артындағы күйген жерлерден келген өзен» деген мағынаны білдіреді, бұл солтүстіктегі топал жазықтарында ертерек болған орман өртіне сілтеу болуы мүмкін. Дон өзені атауын губернатор-лейтенант Симко берген, себебі кең аңғар оған Англиядағы Йоркширдегі Дон өзенін еске түсірген.

Тарих

Адамдар Дон өзені аймағына алғаш рет шамамен 12 500 жыл бұрын келген деп саналады, көбінесе көшпелі аңшылар ретінде. Дон аңғарының өзінде археологиялық дәлелдер аз болғанымен, Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс аймағындағы аймақтық табылған жерлер тұрақты елді мекендердің шамамен 6000 жыл бұрын пайда болғанын көрсетті. Ең маңызды табылған орын – "Withrow Site". Ол 1886 жылы Ривердейл саябағының шығысында жол салу кезінде ашылған. Онда 5000 жылға жуық мерзімге жататын адам сүйектері мен басқа да артефакттар табылды. Жерді талап ету процесінен кейін, Торонто сатып алынған жерлерге қатысты аборигендік құқықтарды беру 2010 жылы қаржылық келісімдер арқылы аяқталды. 1793 жылы Йорк қаласының негізі қаланғаннан кейін, Донның төменгі ағысында бірнеше диірмендер салынды. Алғашқыларының бірі – Тодморден Миллс. Бұл диірмендерде ағаш, ұн және қағаз өнімдері өндірілді. 1850 жылдарға қарай Дон мен оның салалары бойында 50-ден астам диірмен жұмыс істеді. Донның төменгі ағысы өнеркәсіптік ортаға айналды. Донның жағалауында мұнай сақтау қоймалары, құс және шошқа етін өңдеу зауыттары салынды. 1879 жылы Дон аңғарының кірпіш зауыты ашылды. Осы зауыттардан және жақын орналасқан қалалардан шыққан ластанған сулар Дон өзенін және оның батпақты аузын ластанған қауіпті аймаққа айналдырды. Блурдан солтүстікке қарай екі маңызды төбе орналасқан. Блур көшесіндегі "Шәкәр нан төбесі" – Принс Эдвард виадугының (көбінесе Блур виадугы деп аталады) құрылысы кезінде алынып тасталған конустық төбе. Дон Миллс жолының жанындағы "Тамперс Хилл" 1960 жылдары Дон Долина паркуэйінің құрылысы кезінде тегістелді. 1880 жылдары Донның бұрынғы Винчестер көшесіндегі көпірден оңтүстікке қарай төменгі бөлігі түзетілді (алғашқы ауыздың шығысында) және қосымша порт кеңістігі мен кемелерге арналған өнеркәсіптік док кеңістігін құру үшін арнаға орналастырылды. "Донды жақсарту жобасы" деп аталған түзетілген өзен ластанған суларды Ашбриджс шығанағының батпағына бұрып жіберуі тиіс еді. Бұл сәтті болмады, сондықтан ауыз 90 градусқа батысқа бұрылды, онда ол ішкі портқа құяды. Порттың бұл қысқа бөлігі Китинг каналы деп аталады. "Лейк-Шор" бульварынан солтүстікке қарай орналасқан канал 1950 жылдары Гардинер автожолының салынуымен кеме қатынасына жарамсыз болды. Кемелер әлі де Черри-стриттегі көпірдің астынан өтіп Китинг каналына кіре алады. ХХ ғасырдың басында өзен мен аңғарға тиісінше көңіл бөлмеді. Өзен бойында 31 бөлек сарқырама суды тазарту қондырғысы салынды. Аңғарда және оған жақын жатқан шатқалдарда 20-дан астам жер қоқыс және өнеркәсіптік қалдықтарды тастау үшін полигон ретінде пайдаланылды. 1917 жылы Дон Деструкторы өзен жағасында, Дундас-стрит-Ист көшесінен солтүстікке қарай салынды. Инсинератор 52 жыл бойы жұмыс істеді, жылына 50 000 тоннаға жуық қоқысты өртеді. 1910 жылдардан 1930 жылдардың басына дейін Дон аңғары үйсіз адамдар үшін лагерь ретінде пайдаланылды. Бұл жерлер "хобо-жангли" деп аталды. Бұл аймақта қоныстанған адамдар жиі мазақталып, қамауға алынып, полиция шабуылдарына ұшырады. 1946 жылы Ширриф компаниясының Тодморден Миллс ауданындағы пионерлердің үйлерін бұзу жоспары ашуланған азаматтарды Дон аңғарының табиғатты қорғау қауымдастығын құруға итермеледі. Қауымдастықтың қарсылығы Ширрифтің 1947 жылы жобадан бас тартуына әкелді. Қауымдастық өз қызметін жалғастырды, ағаш көшеттерін отырғызды, жабайы гүлдерді, әсіресе триллиумдарды жинауды тоқтатты және вандализмді болдырмады. Қауымдастық халықты Дон аңғары туралы білім беру үшін білім беру шараларын өткізді, соның ішінде аңғар арқылы арнайы пойыз және Лт. Губернатор Симконың каноэмен Донға саяхатын қайта жаңғырту. Сондай-ақ, қауымдастық Донға ластанудың ағып кетуін тоқтату үшін магистральдық канализация құрылысын ұсынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін су айдынының солтүстік бөлігінде қалалар тез кеңейді. Сонымен қатар, табиғатты қорғауға қызығушылық Онтариода су бассейндерін басқару үшін табиғатты қорғау органдарын құруға әкелді. Су бассейндерін басқару үшін органдар құрылды, ал 1947 жылы Дон аңғарының қорғау басқармасы құрылды. Басқарманың өкілеттігі шектеулі болды және оны жергілікті муниципалитеттер қаржыландырды, олар нақты жер сатып алу үшін төлеуі керек еді. Мысалы, 1950 жылы Лоуренс даңғылындағы Милн-Холлоудағы Шығыс Дон өзенінде үлкен қорғаныс аймағын салу жоспары дамудың жоғары құнына байланысты жүзеге аспады. 1954 жылы Торонто аймағын "Хейзел" атты дауыл соқты. Зыянның басым бөлігі Хамбер өзені аймағында болды. Дон су айдынында жауын-шашын аз болды және адам өмірінен айырылмады. Алайда, дауылдың әсері Торонто аймағындағы табиғатты қорғау органдары үшін өзгерістерге әкелді. 1957 жылы ДВКА, Торонто аймағындағы басқа да табиғатты қорғау органдарымен бірге, Метро Торонто және аймақтық табиғатты қорғау басқармасына реформаланды және болашақта апаттың қайталануын болдырмау үшін су тасқынына қарсы шаралар салуға және Дон мен басқа аңғарларда мүлікті сатып алуға міндеттелді. Өзенге жақын орналасқан өнеркәсіптік жерлердің үлкен бөлігі реттелетін су тасқыны аймағына қосылды. Бұл МТРКА су тасқынынан қорғалмаған кез келген дамуға вето құқығына ие болғанын білдірді. МТРКА 1998 жылы ТРКА-ға айналды. 1950 жылдары мен 1960 жылдардың басында Дон Долина паркуэйі (DVP) Төменгі Дон арқылы өсіп келе жатқан қалалық трафикті қамтамасыз ету үшін салынды. Жоба үлкен инженерлік жұмыс болды. Аңғардағы үйлер, фермалар және коттедждер экспроприацияланды. Нәтижесінде Донды қайтару жөніндегі топ құрылды, ол Торонто қалалық кеңесіне азаматтық кеңесші орган болды. Олардың мақсаты мен көрегендігі – Донды "таза, жасыл және қолжетімді" ету. Осыдан бері олар қоқыс тазалауға, ағаштар отырғызуға және аңғардың төменгі бөлігінде сегіз батпақты құруға немесе қалпына келтіруге көмектесті, соның ішінде Блур виадугының оңтүстігінде орналасқан Честер Спрингс батпағы. Басқа да топтар, соның ішінде Донның шығыс жақтағы достары да белсенді болды. 1995 жылы МТРКА су айдынының жаңарту кеңесін құрды, ол су айдынындағы қалпына келтіру жұмыстарын үйлестіру үшін құрылды. 1991 жылы "Донды қайтару" тобы "Донды қайтару" атты құжатты жариялады, онда қалпына келтіру жоспарлары, соның ішінде Донның табиғи аузы жазылған. 1998 жылы Торонтоның жағалауын жаңарту жоспары басталды. Аталған төрт жобаның бірі – Дон өзенінің табиғи аузы. 2001 жылы Донның табиғи аузын зерттеу үшін экологиялық бағалау басталды. Жоба "Хейзел" дауылының күтілетін нәтижесіне негізделген үлкен су тасқынына дайындық жоспарымен байланысты болды. 2007 жылы Торонтоның жағалау даму корпорациясы (қазір WaterfrontToronto) Дон аузының конфигурациясын қарастыратын төрт түрлі нұсқаны қарастырған дизайн конкурсын өткізді. Жеңіске Майкл Ван Валкенбург Ассоциаттары ие болды. Экологиялық бағалау 2008 жылы аяқталды және құрылыс 2010 жылы басталды деп жоспарланған. Алайда, 2016 жылдың мәліметі бойынша жоспарланған өзгерістер қаражаттың жетіспеуіне байланысты тоқтап тұр. Өнеркәсіптік ластанудың тоқтатылуы және әртүрлі топтардың тазалау жұмыстарынан кейін өзен жаңарып, бірнеше балық түрлері өзенге оралды және шектеулі спорттық балық аулау пайда болды. Паркте үш аймақ болады: Батыс Дон жерлерінен Ривердейл паркіне дейінгі қалалық аймақ, Ривердейлден Блурға дейінгі парктік аймақ және қалған бөлігі үшін табиғи аймақ. Велосипед және жаяу жүргіншілерге арналған жолдар ойын-сауық және көлік қажеттіліктері үшін қолданыстағы жолдармен байланыстырылады. Бұрынғы жасыл кеңістіктерді, соның ішінде Блур виадугының солтүстігіндегі бұрынғы қар жинау орнын қалпына келтіру үшін қолжетімді жаңа кіру орындарымен бірге Мастер жоспары көзделген.

Геология

Дон аңғары төменгі ағысында терең, кең аңғарымен ерекшеленеді. Блур-стрит виадугінде аңғардың ені шамамен 400 метрді, ал өзеннің ені – 15 метрді құрайды. Бұл оның мұздық тегіне байланысты. Дон өзені мен оның терең аңғары шамамен 12 000 жыл бұрын Висконсин мұз басу кезеңінің соңында қалыптасқан. 35 000 жылға созылған мұз басу кезеңінде бүкіл Онтарио мұзбен жабылған. Климат жылына бастағанда мұздықтар еруге кірісті. Оңтүстік Онтариода мұз шегінісі кезінде бірнеше өзен пайда болды, олар Ирокез көліне құйып, кейіннен Онтарио көліне айналған мұздық көлге су жинады. Дон өзені қазір мұздықтан пайда болған терең және кең аңғармен салыстырғанда өте кішкентай. Дон өзені қазір «жетілмеген» өзен ретінде жіктеледі. Сол кездегі ландшафт мұздық құрамынан тұрғандықтан, мұздық сулары мыңдаған жылдар бойы терең аңғарларды ойып шығарды. Уақыт өте келе, изостатикалық көтерілу нәтижесінде Жер қабығы көтеріліп, еңкейді. Бұл Ирокез көлінің оңтүстікке қарай ағып кетуіне әкелді. Оның бұрынғы жағалауының іздерін Торонтодағы Давенпорт жолының солтүстік жағынан көруге болады. Дон аңғарында бұрынғы жағалау сызығы Еглинтон даңғылының солтүстігінде анық байқалады. Бүгінде Дон өзенінің бастауы – Ок-Риджс моренасы, ол Висконсин мұз басуының тағы бір салдары. Бұрынғы жағалаудың орналасуы Дон су алабындағы топырақтардың өзгеруін көрсетеді. Жағалаудың солтүстігіндегі топырақтар негізінен лювизольді Халтон Тиллінен тұрады, ал оңтүстігінде – құмды мұздық-көлдік шөгінділер орналасқан. Дон аңғары аймақтың геологиялық тарихын зерттеу үшін өте қолайлы орын. Дон Вэлли кірпіш зауыты – бұрынғы кірпіш өндіретін фабрика, онда тақтатас қазылып алынған. Зауыттың артқы қабырғасында жергілікті геологтар өткен үш мұз басу кезеңінің жазбасын тапты. 120 000 жылға дейін сонатын тоғыз түрлі қабат анық көрінеді.

Гидрология

Су айдынының қалалық сипатына байланысты Дон өзені төменгі ағынды су ағыстарын үлкен көлемді су тасқындарымен кезектестіреді. Орташа немесе күшті жаңбырдан кейін су деңгейі үш сағат ішінде 1-2 метрге дейін өте жылдам көтерілуі мүмкін. Дон өзенінің орташа базалық ағымы шамамен 4 м³/с құрайды. Топтық ағындар ақпан айының соңында және қыркүйек айының соңында болады, бұл Торонто аймағындағы маусымдық өзгерістерге сәйкес келеді. «Хэйзел» даулының деңгейіндегі су тасқынына негізделген максималды ағын шамамен 1700 м³/с деп бағаланған. 2005 жылдың 19 тамызындағы ерекше күшті жазғы дауыл Дон аңғарында қысқа мерзімді су тасқынына әкелді. Сол оқиға үшін ең жоғары ағын мөлшері 55,3 м³/с деп өлшенді. Су ағыны дауыл кезінде жоғары болғандықтан, су тасқыны өзеннің түбін шайып, балықтардың мекендеу ортасын азайтады. Сонымен қатар, су тасқынымен бірге айналасындағы үстірттіктерден өзенге көп мөлшерде шөгінді әкелінеді. Бұл шөгінділер өзеннің сағасынан кейін Китинг арнасында жиналады. Қазба жұмыстарына жауапты TRCA бағалауынша, қазылып алынған шөгіндінің көлемі жылына шамамен 35 000 м³ құрайды.

Өзен ағысы мен салалары

Донның шығыс тармағы, сондай-ақ Кіші Дон өзені деп аталады, Оук Риджс Морайнасының оңтүстік жиегінен, Йонг-стриттің батысында басталып, Ричмонд-Хилл, Торнхилл, Уилоудейл және Дон-Миллздің шығысындағы шатқалды орман арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Шығыс Донның екінші тармағы, Герман Миллс Крик деп белгілі, негізгі шығыс тармағымен қатар жүреді және Стилс даңғылында, Торонтоның солтүстік шекарасында қосылады. Лоренс даңғылының оңтүстігінде өзен Чарльз Сауриоль табиғат қорғау қорығынан өтеді. Бұл аймақ көбінесе дамытылмаған саябақ жері. Қорық оңтүстікке қарай Донның салаларына дейін созылады. Бұл жерде бір кезде клен қантының шеберханасы мен құбыр желісі орналасқан, оған жыл сайын Шығыс Йорк аймағының студенттері келіп тұратын. Чарльз Сауриоль – Донның тарихи қорғаушысы. Батыс тармағы Мейпл ауданындағы Воган қаласынан басталады, Конкорд қалалық-өнеркәсіптік айманы мен Г. Росс Лорд суқоймасы арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Йонг-стритті кесіп өтеді, Хоггс Холлоу арқылы өтеді, Йорк университетінің Глендон ("Дон аңғары") кампусынан өтеді, содан кейін Лисайд, Флемингдон Паркі және Торнклифф Паркі арқылы шығыс жартысына қосылады. Тейлор Масси Крик өзенінің батыс бөлігі және батыс тармағының оңтүстік бөлігі саябақтармен қоршалған (қараңыз: Торонто шатқалдық жүйесі). Соңғы жылдары өнеркәсіптік кәсіпорындар мен теміржол инфрақұрылымының қысқартылуы жаңа кеңістіктерді босатты, олар қазір велосипед жолдарына айналдырылуда, бұл жолдар Онтарио көлінің жағалауынан солтүстікке қарай бірнеше бағытта 30 шақырымнан астам жолдан тыс, асфальтталған жолдарды ұсынады. Торонто көбінесе тегіс болғанымен, жергілікті велосипедшілер аймақ бойынша техникалық қиындықтары жоғары бірнеше тау жолдарын жасады, олар негізгі жолдарды жалғастырады. Өзеннің салаларынан төмен ағыс бойында, өзен Кротсерс орманы деп аталатын орманды аймақтан өтеді, ол шатқалдың беткейлерінде өсетін жоғары сапалы бук-күл орманының болуына байланысты экологиялық тұрғыдан сезімтал аймақ ретінде белгіленген. Көлше жолының оңтүстігінде ол нашарлаған бөлікке кіреді және бұрынғы өнеркәсіптік кезеңнің қалдығы – цемент және болаттан жасалған док қабырғасы бар түзетілген бөлікке жетеді. Өзен сол жерден Lake Shore Boulevard East көшесіндегі Китинг каналына құяды, ол Торонто портының солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Дон өзенінен болатын су тасқынын бақылау үшін Waterfront Toronto компаниясының Порттық Жерлерді Су Тасқынынан Қорғау Жобасы өзенді Китинг каналынан оңтүстікке қарай (Дон жолының батыс жағына шамамен параллель), содан кейін батысқа қарай (Комиссарлар көшесінің оңтүстік жағына шамамен параллель) Торонто портындағы жаңа ауызға дейін созады. Жасалған кеңейту табиғи өзен аңғарында орналасады және жаңа саябақ жерін қамтамасыз етеді. Жаңа өзен аңғары салынғаннан кейін, Дон өзеніндегі су деңгейі жоғары болған кезде ғана Китинг каналына су ағып түседі. Өзенді кеңейтудің қосалқы өнімі – Торонтоның Порттық Жерлерінің солтүстік-батыс бұрышында Вильерс аралының құрылуы.

Тазалау

1880 жылдары Дон аңғарындағы шатқалдар арқылы канализация, мал қалдықтары және өнеркәсіптік ағынды суларды тасымалдау үшін құбырлар төселді. Ластану мен жағымсыз иістер 1950 жылдардың соңына дейін сақталды. Содан бері шағын жақсартулар жасалды. Қала сарқырама суды сақтау резервуарларын орнатты, үй иелерінен су жинағыштарды ажыратуды талап етті және су жолдарына ағып түсетін ластаушы заттарды жою үшін көшелерді тазартты. 1979 жылдан бері Төменгі Донда еріген оттегі, фосфаттар және ерітілген қатты заттардың көрсеткіштері жақсарды; алайда 2021 жылға қарай, Тейлор Масси шатқалында елеулі жақсару байқалмады.