Кіріспе

Емдіктерді шамадан тыс пайдаланудан туындаған бас ауруы (MOH), сондай-ақ кері қайту бас ауруы деп те аталады, әдетте бас ауруын басу үшін ауыртпалықтарды жиі қабылдағанда пайда болады. Мұндай жағдайларды көбінесе ауыртпалықтан туындаған бас ауруы деп атайды. Кері қайту бас аурулары көбінесе күнделікті болып келеді, өте қатты ауыруға шақыруы мүмкін және созылмалы күнделікті бас ауруының жиі себебі болып табылады. Олар әдетте мигрень немесе кернеулі бас ауруы сияқты бастапқы бас ауруы бар науқастарда кездеседі, олар бас ауруын жеңілдететін дәрі-дәрмектерді шамадан тыс қабылдау салдарынан эпизодтық жағдайдан созылмалы күнделікті бас ауруына ауысады. MOH – бұл ауыр, мүгедектікке алып келетін және жақсы сипатталған ауру, ол бүкіл әлемде кең таралған проблема және қазір бас ауруының үшінші ең көп кездесетін түрі саналады. Хроникалық күнделікті бас ауруы (ХКБ) бар және жедел емдіктерді шамадан тыс қолданатын пациенттердің үлесі 18%-дан 33%-ға дейін жетеді. Дәрі-дәрмектерді шамадан тыс пайдаланудан туындаған бас ауруының (MOH) таралуы зерттелген топқа және қолданылған диагностикалық критерийлерге байланысты өзгереді. Дегенмен, MOH жалпы халықтың шамамен 1,2%-ына әсер етеді деп есептеледі, бірақ екінші және үшінші деңгейдегі медициналық көмекте оның жиілігі әлдеқайда жоғары.

Жіктеу

Дәрі-дәрмектерді шамадан тыс қолданудан туындаған бас ауруы – бұл ХБЖК (Бас ауруларының халықаралық жіктемесі) классификациясы. Бас аурулары саласындағы мамандырған сарапшылар жылдар бойы әртүрлі диагностикалық критерийлер жиынтығын ұсынды және оларды қайта қарады. MOH термині алғаш рет 2004 жылы ХБЖК-нің 2-ші басылымында пайда болды. Бұл бас ауруының екіншілік екендігін анықтау мақсатында, осы бас ауруының негізіндегі дәрі-дәрмектерді шамадан тыс қабылдауды көрсету болды. MOH диагностикалық критерийлерінің кейінгі екі қайта қаралуы (2005 және 2006 жылдары) аурудың созылмалылығы (айына 15 күндік бас ауруы үш айдан астам сақталуы) және дәрілік препараттар кластары негізінде аурудың анықтамасын жетілдіріп, кеңейтті, соның арқасында MOH-тың негізгі түрлері анықталды. Атап айтқанда, эргтомин, триптан, опиоидтар және комбинирленген препараттар үшін айына 10 күндік қабылдау 3 айдан астам қажет, ал қарапайым анальгетиктер айына 15 күндік қабылдау 3 айдан астам болғанда шамадан тыс қолданылған болып есептеледі.

Себептер

MOH көптеген түрлі дәрі-дәрмектерді жиі қолдану кезінде пайда болады, соның ішінде көбінесе: триптандар, эрготаминдер, қарапайым және комбинациялық анальгетиктер және опиоидтар. Тамақ пен дәрілік кофеинді тұтыну, бас ауруының түріне қарамастан, созылмалы күнделікті бас ауруының пайда болуына шамалы тәуекел факторы болып көрінеді. MOH қайталанатын бас ауруы тарихы жоқ науқастарда өте сирек кездеседі, және бас ауруына байланыссыз ауырсынуға, мысалы, артрит немесе тітіркенішті ішек синдромы үшін анальгетиктер қабылдаған науқастарда да сирек дамиды. Бұдан әрі, MOH отбасылық анамнезінде MOH болған жағдайда дамуы ықтимал, бұл генетикалық сезімталдықты көрсетеді. Ребаунд бас ауруларының нейрондық қайта бейімделу процесінен туындайтыны есептеледі. Аналгетиктерді қабылдау ауырсық шегін көтереді. Сол себепті, ұзақ уақыт бойы ауырсық тітіркендіруі болмағанда, ми қалыпты тітіркендіруді ауырсық ретінде сезіну үшін қайта бағалайды. Дәрі-дәрмектерді тым жиі қабылдағаннан кейін емізуді асыра пайдаланудан туындайтын бас ауруының даму уақыты қолданылатын дәрі-дәрмектің түріне байланысты. Егер адам триптан (мысалы, Суматриптан және т.б.) қабылдаса, MOH дамуына шамамен 1,7 жыл қажет болуы мүмкін. Егер олар эрготамин (мысалы, Эрготамин және т.б.) қабылдаса, бұл шамамен 2,7 жыл, ал анальгетиктер (мысалы, Напроксен және т.б.) қабылдаса, 4,8 жылға дейін созылуы мүмкін. Осылайша, дәрі-дәрмектерді жиі қабылдау мен MOH дамуы арасындағы кешігу қолданылатын дәрі-дәрмек түріне байланысты өзгереді. Бұл жағдайдың дамуына себеп болатын негізгі механизмдер әлі де толыққанды белгісіз, және олардың рөлін анықтау эксперименттік зерттеулердің немесе жануарлар моделінің жетіспеуімен қиын. Әртүрлі патофизиологиялық бұзылыстар туралы хабарланған, және олар созылмалы бас ауруын бастау және күшейтуде маңызды рөл атқарады (генетикалық бейімділік, рецепторлар мен ферменттер физиологиясы және реттелуі, психологиялық және мінез-құлық факторлары, физикалық тәуелділік, соңғы функционалдық нейровизуализация нәтижелері). Кейбір жағдайларда, адамдар дәрі-дәрмектерді шамадан тыс пайдаланудан туындайтын бас ауруына генетикалық тұрғыдан бейім болуы мүмкін. Ауырсықты басатын дәрілерді созылмалы түрде шамадан тыс қолданған науқастарда жүргізілген ПЭТ зерттеуінде мидың орбитофронтальді қабығының белсенділігінің төмендеуі байқалды, бұл затты теріс пайдалану кезінде де кездеседі. Бұл кейбір адамдарда тәуелділікке бейімделудің нейробиологиялық негізі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, MOH дамуына ықпал ететін факторлардың күрделі өзара әрекеттесуін толыққанды түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет.

Бас ауруын емдеу

Опиоидтар мен буталбитал кейде мигрень мен бас ауруды емдеу үшін тиісінше қолданылмайды және мигреньге арналған тиімді емдеулердің пайдасына олардан аулақ болу керек. Опиоидтар мен буталбиталды қолдану бас ауруын нашарлатып, МОГ-ға (медициналық жағынан туындаған бас ауру) әкелуі мүмкін. Бас ауруға арналған рецептсіз дәрілерді аптасына екі күннен аспайтын пайдаланумен шектеу керек. Белгілі бір дәрілерді кенеттен тоқтату алдында пациенттің дәрігерімен кеңесу маңызды, себебі мұндай әрекет медициналық маңызды физикалық абстиненциялық синдромды тудыруы мүмкін. Мысалы, буталбиталды кенеттен тоқтату кейбір пациенттерде құрысуға себеп болуы мүмкін, ал қарапайым рецептсіз анальгетиктерді пациент медициналық бақылаусыз қауіпсіз тоқтатуға болады. Напроксен сияқты (күнде екі рет 500 мг) ұзақ әсер ететін анальгезиялық/қабынуға қарсы препарат, абстиненциялық кезеңде бас ауруды жеңілдету үшін қолданылуы мүмкін. Дәріні тоқтатудан екі ай өткен соң, МОГ-сы бар пациенттер бас ауруының жиілігі мен қарқындылығының айтарлықтай төмендеуін байқайды. Дәрі-дәрмектен бас тарту әр елде әртүрлі жүзеге асырылады. Көптеген дәрігерлер стационарлық бағдарламаларды артық көреді, бірақ тиімді дәрі-дәрмектен бас тартуды күрделі емес МОГ-сы бар пациенттерде (яғни, маңызды коморбидтіліктері жоқ, опиоидтарды немесе эрготаминді шамадан тыс пайдаланбайтын және алғашқы детоксикацияға тырысатын пациенттерде) амбулаториялық жағдайда да қол жеткізуге болады. Дәлелге негізделген көрсетімдер болмаған жағдайда, МОГ-сы бар пациенттерде алдын алу агентін таңдау негізгі бас ауруының түріне (мигрень немесе ТТГ), дәрінің жанама әсерлеріне, коморбидтік және бір мезгілде болатын жағдайлардың болуына, пациенттің қалауларына және бұрынғы емдеу тәжірибесіне негізделуі керек. Бас аурудың бастапқы жақсаруынан және эпизодтық үлгіге оралудан кейін, пациенттердің маңызды үлесі (45% дейін) қайталап, симптоматикалық дәрілерді шамадан тыс пайдалануға қайта оралады. Қайталаудың болжамдық факторлары, және емдеу стратегиясына әсер етуі мүмкін, МОГ пайда болған бастапқы бас ауруының түрі және қолданылатын дәрінің түрі (анальгетиктер, көбінесе анальгетиктердің комбинациясы, сондай-ақ барбитураттар немесе транквилизаторлар бар дәрілер қайталанудың айтарлықтай жоғары деңгейіне әкеледі), ал жынысы, жасы, аурудың ұзақтығы және алдын алу емді бұрын қабылдау қайталану деңгейін болжамайды. МОГ мүгедектікке себеп болатын жағдай және тиісінше емделмесе, ол дәрілерді шамадан тыс қабылдаумен байланысты ықтимал коморбидтіліктердің қаупін білдіреді, олардың жанама әсерлері бар. МОГ шамадан тыс қолданылатын дәрі-дәрмектерді тоқтату арқылы және абстиненциялық кезеңнен кейін дәрігер-пациент арасындағы жақын қарым-қатынасты дамытуға бағытталған арнайы тәсілдер арқылы емделуі мүмкін.

Тарих

Қайталанатын бас ауруы алғаш рет 1982 жылы доктор Ли Кудроу сипаттаған.