Кіріспе

Дәрілік препараттар класы

H2 антагонисттері, кейде H2RA деп аталады және H2 блокерлері деп те аталады, асқазанның тері жасушаларындағы гистамин H2 рецепторларында гистаминнің әсерін тоқтатып, осы арқылы асқазан қышқылының өндірісін азайтатын дәрілер класы. H2 антагонисттері диспепсия, асқазан жарасы және гастроэзофагеальды рефлюкс ауруын емдеуде қолданылуы мүмкін. Олар протондық сорғы тежегіштерімен (ПСБ) ығыстырылды. Омепразол ПСБ-нің жаралар мен рефлюкс эзофагитінің симптомдарын емдеуде және жеңілдетуде ранитидин мен циметидин сияқты H2 блокерлерінен тиімдірек екені анықталды. H2 антагонисттерінің барлығы "тидин" әріптерімен аяқталады және олар антигистаминнің бір түрі болып табылады. Дегенмен, күнделікті қолданыста "антигистамин" термині көбінесе аллергиялық реакцияларды жеңілдететін H1 антагонисттерін білдіреді. H1 антагонисттері сияқты, кейбір H2 антагонисттері рецепторлардың конститутивтік активтілігіне байланысты рецептор антагонисттері емес, кері агонисттер ретінде жұмыс істейді. Бірінші H2 антагонисті – циметидин Сэр Джеймс Блэк Smith, Kline & French (қазіргі GlaxoSmithKline) компаниясында 1960 жылдардың ортасы мен соңында жасалған. Ол алғаш рет 1976 жылы саудаға шығарылды және Тагамет саудалық атауымен сатылды, ол бірінші блокбастер дәріге айналды. Квантитивтік құрылым-активтілік қатынастарын (QSAR) қолдану арқасында басқа да препараттар жасалды, олардың ішінде Zantac ретінде сатылатын ранитидин, оның жағымсыз әсерлері жақсы (кейін бұл жорамал жоққа шығарылды), дәрілік өзара әрекеттесуі азырақ және күштірек деп есептелді.

Тарих және дамуы

Циметидин – кейінірек жаңа дәрілер жасалған прототиптік гистаминді H2 рецепторларының антагонисті болды. Циметидин Джеймс В. Блэк, С. Робин Ганелин және басқалар Смит, Клайн және Френч (SK&F; қазір ГлаксоСмитКлайн) компаниясында асқазан қышқылының бөлінуін басуға қабілетті гистамин рецепторларының антагонистін жасау жобасының нәтижесі болды. 1964 жылы гистамин асқазан қышқылының секрециясын күшейтетіні, ал дәстүрлі антигистаминдердің қышқыл өндірісіне ешқандай әсері жоқ екені белгілі болды. Осы фактілерге сүйене отырып, SK&F ғалымдары гистамин рецепторларының екі түрлі түрі бар деген гипотезаны ұсынды. Дәстүрлі антигистаминдерге әсер ететін рецепторды H1 деп, ал гистамин арқылы асқазан қышқылының секрециясын күшейтуге әсер ететін рецепторды H2 деп атады. SK&F командасы гистаминнің құрылымын бастапқы нүкте ретінде пайдалана отырып, классикалық жобалау процесін қолданды. Ол кездегі H2 рецепторының моделін жасау үшін жүздеген модификацияланған қосылыстар синтезделді. Бірінші табыс – H2 рецепторының ішінара антагонисті болып табылатын Nα гуанилигистамин. Осыдан кейін рецептор моделі одан әрі жетілдіріліп, H2 рецепторының спецификалық бәсекелестік антагонисті – буримамидтің жасалуына әкелді. Буримамид Nα гуанилгистаминнен 100 есе күшті, бұл оның H2 рецепторына тиімді әсер ететінін дәлелдейді. Бірақ буримамидтің әсері ауызға қабылдау үшін әлі де жеткіліксіз болды. Құрылымын одан әрі жақсарту жөніндегі жұмыстар, қосылыстың қышқыл диссоциациясы тұрақтылығына байланысты асқазандағы құрылымдық өзгерістерді ескере отырып, метиамидтің жасалуына әкелді. Метиамид тиімді препарат болды, алайда, ол қабылдауға жарамсыз бүйрек токсикациясымен және агранулоцитозбен байланысты болды. Токсикалықтың тиоурея тобынан туындағаны болжалды және циметидинді табуға дейін ұқсас гуанидин аналогтары зерттелді, ол алғашқы клиникалық сәтті H2 антагонистіне айналды. Ранитидин (көбінесе Zantac деген брендтік атауымен таныс) Glaxo (қазір ГлаксоСмитКлайн) компаниясы циметидиннің табысына жете алу мақсатымен жасады. Ранитидин де гистамин H2 рецепторының және сандық құрылым-белсенділік байланыстарының (QSAR) сол кезде жетілдірілген моделін пайдалана отырып, дәрі-дәрмекті ұтымды жобалау процесінің нәтижесі болды. Glaxo циметидиннің имидазол сақинасын азотты қосымшасы бар фуран сақинасына ауыстыру арқылы модельді одан әрі жетілдірді, соның нәтижесінде ранитидин жасалды, ол жақсырақ көтерілуге (яғни, дәрілік заттарға аздап кері әсер етуге), ұзақ әсер етуге және циметидинге қарағанда он есе белсендірек болуға ие болды. Ранитидин 1981 жылы енгізілді және 1988 жылға қарай әлемдегі ең көп сатылатын рецепт бойынша берілетін дәрі болды. H2 рецепторларының антагонистері кейіннен одан да тиімді протондық сорғы тежегіштерімен (PPI) ығыстырылды, оның ішінде омепразол көптеген жылдар бойы ең көп сатылатын дәрі-дәрмекке айналды.

Фармакология

H2 антагонисттері – асқазанның париетті жасушаларының H2 рецепторларындағы гистаминнің бәсекелестік антагонисттері болып табылады. Олар париетті жасушалардың қалыпты қышқыл секрециясын және тамақтанған кездегі қышқыл секрециясын басады. Олар мұны екі механизм арқылы іске асырады: асқазандағы энтерохромафинге ұқсас жасушалар (ECL) бөліп шығарған гистамин париетті жасушалардың H2 рецепторларына байланыстырылуына кедергі келтіреді, бұл қышқыл секрециясын күшейтеді; демек, қышқыл секрециясын күшейтетін басқа заттар (гастрин және ацетилхолин сияқты) H2 рецепторлары бұғатталғанда париетті жасушаларға тигізетін әсері азаяды.

Блокада аурулары

Гистамин көкшамырдың қабынуын тудыруы мүмкін және цистит (көкшамыр қабынуы) немесе ауыр көкшамыр синдромы сияқты көкшамыр ауруларының белгілеріне әсер етеді. Гистамин көкшамырдың тегіс бұлшық етіндегі H2 рецепторларына байланысады, бұл көкшамыр бұлшық еттерінің босаңсуына және зәрдің жиналуын күшейтуге алып келеді. Гистаминнің көкшамыр ауруларының дамуына тікелей қатысы жоқ сияқты, бірақ ол көкшамырдың қабынуына және оған байланысты симптомдарға себеп болуы мүмкін. Көкшамырдағы H2 рецепторлары көкшамырдың жирылуын реттеуде маңызды рөл атқарады. Жануарларға жасалған зерттеулерде H2 рецепторларының антагонисттері көкшамырдың жирылуын азайтып, оның жұмысын жақсартатыны көрсетілді. Көкшамырдағы H2 рецепторларының белсенділігін тоқтату көкшамырдың жирылуын азайтуға және зәрдің жиналуын жақсартуға көмектеседі. H2 рецепторларының антагонисттері, мысалы, көкшамырдың жоғары сезімталдығы сияқты жағдайларды басқаруда пайдалы болуы мүмкін, бірақ олар циститті немесе ауыр көкшамыр синдромын емдеу үшін әдетте қолданылмайды, сондай-ақ көкшамыр ауруларындағы олардың әрекет ету механизмі әлі толыққанды түсініксіз. Гистаминді H2 рецепторларының антагонисттері цистит немесе ауыр көкшамыр синдромының белгілерін жеңілдетуге қабілетті екендігі туралы шектеулі зерттеулер бар.

Дәрілік өзара әсерлесулер

Фармакокинетикаға қатысты циметидин, әсіресе, организмдегі дәрі-дәрмектердің метаболизмі мен бауыр цитохром P450 (CYP) жолы арқылы шығарылуының кейбір механизмдеріне бөгет қояды. Нақтырақ айтқанда, циметидин P450 ферменттерінің CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6, CYP2E1, CYP3A4 ингибиторы болып табылады. Осы ферменттер арқылы дәрі-дәрмектердің метаболизмін төмендету арқылы циметидин олардың қан сарысуындағы концентрациясын уытты деңгейге дейін көтере алады. Көптеген дәрі-дәрмектерге әсер етеді, соның ішінде варфарин, теофиллин, фенитоин, лидокаин, хинидин, пропранолол, лабеталол, метопролол, метадон, трициклді антидепрессанттар, кейбір бензодиазепиндер, дигидропиридин кальций канал блокаторлары, сульфонилмочевиналар, метронидазол және этанол мен метилендиоксиметамфетамин (МДМА) сияқты кейбір ойын-сауыққа қолданылатын препараттар. Жаңадан жасалған H2 рецептор антагонисттері CYP метаболизмін өзгертуге көбінесе дайын емес. Ранитидин циметидиндей күшті CYP ингибиторы емес, бірақ ол соңғысымен бірнеше өзара әрекеттесулерді бөліседі (мысалы, варфарин, теофиллин, фенитоин, метопролол және мидазолам). Фамотидин CYP жүйесіне минималды әсер етеді және маңызды өзара әрекеттесулерге ие емес.