Кіріспе

Аневризма – қан тамыры қабырғасындағы оқшауланған, қалыптан тыс әлсіз нүктеде пайда болатын, көпіршік немесе шар сияқты сыртқа қарай иілген түзілім. Аневризмалар тұқым қуалау арқылы немесе қан тамырларының аурулары салдарынан дамуы мүмкін. Аневризмалар қан тірбуы (тромбоз) және эмболизацияның бастапқы нүктесі (нидусы) бола алады. Аневризманың мөлшері артқан сайын, жарылып, бақытсыз қан кету қаупі де арта түседі. Аневризма кез келген қан тамырында кездесуі мүмкін, бірақ ең қауіптілері – мидағы Уиллис шеңберінің аневризмасы, көкірек аортасын зақымдайтын аорта аневризмасы және іш аортасының аневризмасы. Жүрек ұрысынан кейін жүректің өзінде де аневризма пайда болуы мүмкін, оның ішінде қарыншалық және куыс аралық аневризмалар. Сонымен қатар, туа пайда болған куыс аралық аневризма да сирек кездесетін жүрек ақауларының бірі болып табылады.

Этимология

Бұл сөз грек тілінен келген: ἀνεύρυσμα, аневризма, "кеңею", ἀνευρύνειν, aneurynein, "кеңейту".

Жіктеу

Аневризмалар түріне, морфологиясына немесе орналасқан жеріне қарай жіктеледі.

Нағыз және жалған аневризмалар

Нағыз аневризма – артерия қабырғасының барлық үш қабатын (интима, медиа және адвентиция) қамтитын аневризма. Нағыз аневризмаларға атеросклероздық, сифилиттік және туа біткен аневризмалар, сондай-ақ трансмуральді миокард инфарктісінен кейін пайда болатын қарыншалық аневризмалар (жүректің жұқарып қалған қабырғасының барлық қабаттарын қамтитын аневризмалар да нағыз аневризмалар болып саналады) жатады. Жалған аневризма немесе псевдоаневризма – артерия немесе венадан толығымен ағып шығып, бірақ қоршаған тіндермен шектеліп, сыртында жиналған қан жиынтығы. Бұл қанға толы қуыс ақырында қан ұю арқылы (тромбоз) тесікті бітеп тастайды немесе қоршаған тіндерге жарылып шығады. Бұл коронарлық ангиография сияқты тері арқылы жасалатын хирургиялық процедуралар, артериялық егілу немесе инъекция үшін артерияны пайдалану салдарынан пайда болуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Аневризманың көрінісі өмірге қауіпті гиповолемиялық шок асқынуларынан бастап рентген суретінде кездейсоқ табылуына дейін ауысуы мүмкін. Симптомдар аневризма орналасқан жеріне байланысты өзгеше болады және мыналарды қамтиды:

Патофизиология

Аневризмалар түрлі өзара байланысты себептермен пайда болады. Көптеген факторлар, соның ішінде қан тамыры қабырғасына және тамыр арқылы қозғалатын қанға әсер ететін факторлар, осы процеске ықпал етеді. Аневризманың кеңейіп бара жатқан бөлігіндегі қан қысымы артерияны қамтитын қан тамырларын зақымдап, тамыр қабырғасын одан әрі әлсіретуі мүмкін. Емделмесе, бұл аневризмалар уақыт өте келе өсіп, жарылады. Инфекция. Микоздық аневризма – артериялық қабырғаға инфекциялық процестің әсер етуінен пайда болатын аневризма. Микоздық аневризмасы бар адамның артерия қабырғасында бактериялық инфекция болады, нәтижесінде аневризма қалыптасады. Микоздық аневризмалардың бір себебі – инфекциялық эндокардит. Ең көп кездесетін жерлері – ішек, жамбас, мойын және қол артериялары. Микоздық аневризма сепсиске немесе аневризма жарылған жағдайда өмірге қауіпті қан кетуге алып келуі мүмкін. Іш аортасының аневризмаларының 3%-дан азы микоздық аневризма болып табылады. Сифилис. Сифилистің үшінші сатысы аорта аневризмасы түрінде көрінеді, бұл туника адвентициясындағы ваза вазорумның жоғалуына байланысты болады. Мыс жетіспеушілігі. Аневризмалардың аз бөлігі мыс жетіспеушілігінен туындайды, бұл лизил оксидаза ферментінің активтілігінің төмендеуіне әкеледі, ол тамыр қабырғаларының маңызды құрауышы – эластинге әсер етеді. Мыс жетіспеушілігі тамыр қабырғасының жұқаруына себеп болады, сондықтан мыс жетіспеушілігі бар адамдарда, тауықтарда және түйелерде өлімнің себебі ретінде тіркелген.

Механика

Аневризмалық қан тамырлары ерекше механикалық қасиеттерінің салдарынан қалыпты қан қысымы мен ағыны кезінде жарылуға ұшырайды, себебі олардың құрылымы әлсіз. Бұл құбылысты жақсырақ түсіну үшін, бірінші кезекте сау артериялық тамырларды қарастырайық, олар (биоматериал үшін in vivo) сипатталады. Бір осьті жүктеме кезінде Hooke заңына сәйкес сызықтық серпімділік аймағына ие кристалл материалдарынан өзгеше, көптеген биоматериалдар J пішіндес кернеу-деформация қисығын көрсетеді, ол сызықтық емес және төмен қарай иілген. Сонымен қатар, аневризмалық тамыр қабырғасының максималды созу беріктігі, яғни жарылуға төзімділігі, қалыпты аортадан 50%-ға төмен екені анықталды. Жарылған аневризмалық аорта қабырғасының беріктігі 54,2 Н/см2 құрады, бұл қалпына келтірілген аорта қабырғасының беріктігінен (82,3 Н/см2) әлдеқайда төмен.

Диагностика

Ми аневризмасының жарылуы диагнозы көбінесе компьютерлік томографияда (КТ) субарахноидтық қан кету белгілерін табу арқылы қойылады. Егер КТ нәтижесі теріс болса, бірақ клиникалық көріністерге сүйене отырып, аневризманың жарылғаны күдіктенілсе, ми-жұлын сұйықтығында қанды анықтау үшін бел омыртқадан пункция жасалуы мүмкін. Компьютерлік томографиялық ангиография (КТА) – дәстүрлі ангиографияға балама ретінде қолданылады және артериялық катетер салу қажеттілігін жояды. Бұл тесттің өзінде, қарапайым КТ сканына тамырға енгізілетін контрастты зат қосылады. Контрастты зат тамырға енгізілгеннен кейін, ол ми артерияларына жетеді және КТ арқылы бейнеленеді. Осы бейнелер ми артерияларына қан ағынының қалай жүзектесетінін нақты көрсетеді.

Емдеу

Тарихи тұрғыдан алғанда, артериялық аневризмаларды емдеу хирургиялық араласумен немесе қан қысымын бақылаумен қатар, сақтап бақылаумен шектелген. Әсіресе, іш қуысы аорта аневризмасы (ІҚАА) жағдайында, шешім қабылдау айқын тәуекел мен шығындарсыз болмайды, сондықтан ІҚАА диаметріне ғана емес, сонымен қатар жергілікті қалыңдық және қабырғалық кернеу сияқты геометриялық және механикалық ерекшеліктерді ескеретін, жаңа шешім қабылдау әдістерін анықтауға үлкен қызығушылық бар.

Қалта ішінде

Қазіргі уақытта ми аневризмасын емдеудің екі тәсілі бар: хирургиялық кесу немесе эндоваскулярлық орам. Медициналық әдебиетте нақты жағдайларда қай тәсілдің тиімдірек екендігі туралы пікірталас жүріп жатыр. Хирургиялық кесуді 1937 жылы Джонс Хопкинс ауруханасының профессоры Уолтер Данди енгізген. Ол аневризманы ашу үшін краниотомия жасаудан және аневризманың табаны немесе мойнына клип қоюдан тұрады. Хирургиялық техника жылдар бойы өзгеріске ұшырап, жақсартылып келді. Эндоваскулярлық орамды 1989 жылы UCLA-да итальяндық нейрохирург Гидо Гуглиельми енгізді. Бұл процедурада катетерді жамбас артериясы арқылы, аортадан, ми артерияларына және соңында аневризманың ішіне енгізеді. Платиналық орамдар аневризма ішінде қан ұю реакциясын күйзетеді, ол сәтті болған жағдайда аневризманың дөңгелегін толтырып, жарылуына кедергі келтіреді. Ағын бағыттайтын құрылғыны қолдануға болады, бірақ ол асқынуларға әкелуі мүмкін.

Аорталық және перифериялық

Аортадағы, қолдардағы, аяқтардағы немесе бас аневризмаларында тамырдың әлсізделген бөлігі тамырдың қалдықтарына тігілген байпас жүйесімен алмастырылуы мүмкін. Тігудің орнына, нитинол сымдарымен қатты және кеңейтілмелі етілген жүйе түтігінің ұштарын кіші диаметрде тамырдың қалдықтарына оңай енгізуге болады, содан кейін олар ең қолайлы диаметрге дейін кеңейтіліп, сыртқы лигатура арқылы бекітіледі. Жақында сыртқы лигатураны кеңейтілетін сақинамен алмастыруға мүмкіндік беретін жаңа құрылғылар жасалды, бұл жедел өрлеуші аорталық диссекция кезінде қолдануға болады, ауа өткізбейтін (коагуляцияның толуына тәуелді емес), доғаның ойыс бөлігіне дейін созылған оңай және жылдам анастомозды қамтамасыз етеді. Аз инвазивті эндоваскулярлық техникалар арқылы жабынған металл стен-жүйелерін аяқ артериялары арқылы енгізіп, аневризманың үстіне орналастыруға болады.

Бүйрек

Бүйрек аневризмалары өте сирек кездеседі, олардың құрамы жалпы жағдайдың 0,1–0,09% құрайды, ал жарылу одан да сирек болады. 3 см-ден кішкентай аневризмалар үшін негізгі емдеу әдісі – серікке жүретін гипертонияны бақылау арқылы консервативті емдеу. Егер белгілер пайда болса немесе аневризманың көлемі ұлғайса, эндоваскулярлық немесе ашық ота жасау қарастырылуы керек. Жүкті әйелдерге (жоғары жарылу қаупі – 80% дейін) хирургиялық ем көрсетілуі тиіс.

Эпидемиология

Бас сүйек аневризмасының кездесу жиілігі 0,4%-дан 3,6%-ға дейін бағаланады. Қауіп факторлары жоқ адамдарда 2–3% таралу күтіледі. Интракраниалдық аневризмалар балалық жаста сирек кездеседі, барлық аневризмалардың 95%-дан астамы ересектерде пайда болады. Бұрын аневризмалар түзу кіреберістері мен шығару жолдары бар қатты шарлар ретінде модельделді. Технология жетілген сайын аневризманы анықтау және талдау жеңілдеді. Зерттеушілер науқастың денесін компьютерлік томографиядан өткізіп, дұрыс геометрияға ие 3D компьютерлік модель құра алады. Аневризмаларды ерекше "балон" пішінімен модельдеу мүмкін болды. Қазіргі кезде зерттеушілер науқастың аневризмасын дәл модельдеу үшін қажетті параметрлерді оңтайландыруда, бұл сәтті араласуға әкеледі. Дегенмен, қазіргі модельдеу барлық айнымалыларды ескере алмайды. Мысалы, қан Ньютон емес сұйықтық деп есептеледі. Кейбір зерттеушілер қанды Ньютон сұйықтығы ретінде қарастырады, себебі ол кейде үлкен қан тамырларында талдауға елеусіз әсер етеді. Алайда, кішкентай қан тамырларын, мысалы, бас сүйегі ішіндегі аневризмаларды талдағанда бұл жағдай өзгеше. Сол сияқты, кішкентай ыдыстардағы қабырға қалыңдығының өзгеруін модельдеу кейде қиын, сондықтан зерттеушілер қабырға қалыңдығын тұрақты деп қарастырады. Зерттеушілер есептеу уақытын қысқарту үшін мұндай болжамдар жасайды. Бірақ, қате болжамдар дұрыс емес диагнозға алып келіп, науқастың өмірін қауіпке тікелей ұшыратуы мүмкін.

Атақты істер

АҚШ сенаторы, кейіннен президент болған Джо Байден 1988 жылы екі рет ми аневризмасына шалдықты. Ол оларды сәтті операциялар арқылы түзеткеннен кейін жазылып кетті. Люсиль Болл жүрек операциясынан кейін бірнеше күн өткен соң, іш қуысындағы аортаның жарылуынан қайтыс болды, операция аорта аневризмасын кесу үшін жасалған болатын. Лора Браниган ми аневризмасынан қайтыс болды. Дэвид Коун аневризмаға шалдықты және 1996 жылғы бейсбол маусымының көп бөлігін өткізіп алды. Дэви Купер 1995 жылы футбол сериалын түсірілімінде субарахноидтық қан кетуден қайтыс болды. Джон Олеруд 1989 жылы аневризмадан зардап шекті және содан бері карьерасының барлық кезеңінде қорғаныш шлем киіп жүрді. Альберт Эйнштейн жөнделген аорта аневризмасынан қайтыс болды. Томас Микал Форд 52 жасында аневризманың жарылуынан қайтыс болды. Шарль де Голль мойнындағы аневризманың жарылуынан қайтыс болды. Ричард Холбрук кеуде аортасының аневризмасынан қайтыс болды. Эдит Пиаф бауыр жетіспеушілігінен туындаған аневризмадан қайтыс болды. Стюарт Сатклиф миының оң жарты шарындағы аневризмадан қайтыс болды. Реймонд Ф. Бойс 1974 жылы аневризмадан қайтыс болды. Джон Риттер 2003 жылы дұрыс диагноз қойылмаған кеуде аортасының жарылуынан (аорта аневризмасы) қайтыс болды. Изабел Гранада ми аневризмасынан қайтыс болды. Джеффри Томпсон қызының үйлену тойында, өзінің ойын-сауық паркі Блэкпул Плежер Бичте ми аневризмасынан қайтыс болды. Эдвин Росарио 1997 жылы аневризмадан қайтыс болды. Джони Митчелл 2015 жылы ми аневризмасына шалдықты, бірақ сақтап қалды. Грант Имахара 2020 жылдың шілдесінде ми аневризмасынан қайтыс болды. Д.Дре 2021 жылдың қаңтарында ми аневризмасына шалдықты. Жовит Балдивино 2022 жылдың желтоқсанында ми аневризмасынан қайтыс болды. Том Сайзмор 2023 жылдың наурызында ми аневризмасынан қайтыс болды.