Кіріспе

Шығармашылық шеңбердегі шетелдік этникалық топ – Кзинти (жекеше: Кзин) – Ларри Нивеннің «Белгілі Ғарыш» сериясында жасалған мысық сияқты шетелдік түр. Кзинтилер алғаш рет Нивеннің «Жауынгерлер» (алғаш рет 1966 жылы «Worlds of If» журналында, кейін 1975 жылы «Tales of Known Space» жинағында жарияланды) және «Жұмсақ қару» (1967) әңгімелерінде енгізілді. Кзин кейіпкері, Жануарлармен сөйлейтін (кейін Чми деп аталды), Нивеннің Хьюго және Небула сыйлықтарын жеңіп алған «Жыңғыр әлем» (1970) және «Жыңғыр әлем инженерлері» (1980) туындыларында маңызды рөл атқарды, бұл Кзинтилер және олардың адам өркениеттерімен байланысы туралы толыққанды ақпарат берді. «Жыңғыр әлемнен» кейін Нивен бірнеше достарына «Жауынгерлерден» кейінгі, бірақ «Жұмсақ қарудан» бұрынғы оқиғаларды жазуға рұқсат берді. Осы әңгімелер (соның ішінде Нивеннің өзі жазған бірнешеуі) «The Man Kzin Wars» жинағының бірнеше томында топтастырылды, ол ақырында он төрт томға жетті, ал біріншісі 1988 жылдың маусымында жарық көрді. Кзинти сондай-ақ «Дүниелер жоңғарлары» (2008) және «Дүниелер тағдыры» (2012) романдарында, «Дүниелер флоты» сериясындағы (Эдвард М. Лернермен бірлесіп жазылған) туындыларда да кездеседі. Нивен Кзинтилерді «Жұлдызды жол» ғаламына енгізіп, олар алғаш рет «Жұлдызды жол: Анимациялық серияда» пайда болды. Ұқсас кейіпкерлер «Жұлдызды жол: Төменгі палубалар» және «Жұлдызды флот ғаламында» да кездеседі, сондай-ақ «Жұлдызды жол: Кәсіпорын» сериясы үшін дайындалған, бірақ серия тоқтатылғандықтан жарық көрмеген материалдарда да бар.

Негізгі деректер

Кзинтилер Жерден сәл суық және құрғақ планетада жазық далаларда аң аулаумен айналысқан мысық тектес жануардан пайда болды. Кзин тілінде олардың туған планетасы "Туған Әлем" деп аударылады. Кзинтилер әдетте әлемді Кзингоме деп атайды. Кзиннің туған әлемі 61 Ursae Majoris жұлдызының айналасында айналатын үшінші планета. Кзин өркениеті темір ғасырындағы технологиялық деңгейде болған кезде Жотоки деп аталатын шетелдік нәсіл қонды және алғашқы жабайы аң аулаушы-жинаушы Кзинти тайпасымен жасырын байланыс орнатты. Жотокилер жұлдызаралық саудагерлер еді, олар жалдамалы әскер ретінде пайдалана алатын түр іздеді. Жотокилер Кзинтилерге жоғары технологиялық қару-жарақ және басқа да құрылғыларды (ғарыш кемелерін қоса алғанда) қалай пайдалану керектігін үйреткеннен кейін, Кзинтилер көтеріліп, бұрынғы билеушілерін құлдарға айналдырды, және кейде тамақ ретінде де пайдаланды. Риит (Патшалық) әулетінің гербі тістеген із сияқты көрінеді, бірақ шындығында тісті жапырақ, айналасында Кзин жазуымен "Жемқордан билеушіге" деген сөздер жазылған. Кзин қоғамында еркектер басым. Нәсілдің басшысы Патриарх деп аталады, бұл мұрагерлік атақ. Кзинтилер өздерін "батырлар" немесе "Батырлар нәсілі" деп атайды және өздерін "батырлар" деп санайды, сондықтан олардың қоғамы "батырлықпен әрекет етуге" және батырлыққа лайық мінез-құлыққа үлкен мән береді. Кзинтилер үшін "батырлық" – адалдық пен ізгілік. Кзин құрметі, атап айтқанда страх, көп жағынан Бушидоның самурай кодексіне ұқсас. Страх олардың мәдениетінде ақша қолданбайтындықтан, ақша немесе жақсылық жүйесі ретінде қызмет етеді. Мысалы, егер Патриарх сатушының базарлық стендінен ет алса, сатушы айтарлықтай страхқа ие болады, бұл сатушыға құрмет әкеледі, оған жақсы клиенттерді тартуға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде көбірек страхқа және сатушының қоғамдағы жоғары статусына әкеледі. Кзинтилер генетикалық манипуляция технологиясына қол жеткізгеннен кейін, олар ең "батырлық" қасиеттерін шығарып, жағымсыз қасиеттерін жою үшін өздерін манипуляциялай бастады. Осы мақсатта, әйелдер бала тууға қабілетті болғандықтан ғана бағаланғандықтан, еркектер басым Кзин қоғамы өз әйелдерінің көп бөлігін (көбінесе) субсапиенцияға дейін жеткізді. Кзинтилерді көбінесе "антропоморфты жолбарыстар" деп сипаттайды, бірақ маңызды және айқын айырмашылықтар бар. Бұл жолбарыс өлшеміне тең екі аяқты жануарлардың бойы шамамен 2 метрге жетеді, салмағы жоғары болады, үлкен құлақтары, икемді арқасы бар кеудесі, үлкен тістері мен тырнақтары болады. Бір адам Кзинтиді "2 метрлік өлім" деп сипаттады. Кейбір антропоморфты жануарлардан айырмашылығы, Кзинтилер адамдар сияқты екі аяқта тұрады; оларда саусақты немесе "артқа иілген" аяқтары жоқ. Олардың қолында үш саусақ және қарсыласатын бас бармақ бар, барлығы кері тартылатын тырнақтарымен. Кзинтилердің қалың жұны сары, сары және қара түстердің әртүрлі комбинацияларынан тұрады. Толық қара жұн сирек кездеседі. Кзинтилердің құйрықтары жалаңаш, егеуқұйрық құйрығына ұқсас, ал мұрындары қара. Кзинтилердің құлақтарының сыртында және құлақтың жартысында ғана жүн бар, әдетте қызғылт түсті болып көрінеді және қытай күн шамы (немесе коктейль шамы) сегменті сияқты пішіндес; оларды кейде "құстың қанаттары" деп те атайды; олар ұрыс кезінде қорғану үшін басына жалпақтап бүгілуі мүмкін. Кзинтилер "Батыр тілі" деп аталатын ышқылдаған тілде сөйлейді, ол жазу түрінде үтір мен нүктелерге ұқсайды. Кзинти балаларын Қара діни қызметкерлер тексеріп бағалайды. Әйелдердің ақыл-парасаттылығы тексеріледі; тым көп ақыл-парасаттылықты көрсеткендер өлтіріледі. Еркектер телепатияға тексеріледі; телепатиялық қабілеті барлар sthondat деп аталатын жануардың лимфасынан алынған есірткіге тәуелді болуға мәжбүр болады. Стондат лимфалық экстракты телепатиялық қабілетті айтарлықтай арттырады, бірақ ұзақ уақыт бойы қолданылғанда оған тәуелділік тудырады және уытты болады, бұлшық еттерінің әлсіреуіне және жүннің жұқаруына әкеледі. Қара жұн гені мен телепат генінің эксклюзивтілігі; ешқандай толығымен қара жұнмен жабылған Кзин телепатиялық емес, және мұндай балалардың барлығын Қара діни қызметкерлер алып, өздерінің сектасында өсіреді. Телепаттарды соғысшы класы олардың дағдыларын арнайы пайдалануына байланысты төзімділікпен қабылдайды, әйтпесе олар қоғамдағы төменгі таптық жағдайға төзуге мәжбүр болады, құлдың дәрежесінен жоғары, кездейсоқ құл жоғары әлеуметтік мәртебеге ие деп саналады. Телепаттар сирек немесе ешқашан есім алмайды, ал көбейту заңмен тыйым салынған. Кзинти әйелдерінің көп бөлігі (с. Kzinrret, көпше жұлдығы. Kzinrretti) субсапиентті, кемінде жүз сөз/дыбыстан тұратын сөздік қоры бар және негізінен инстинкттік мінез-құлыққа ие, және еркектер (с. Kzintosh, көпше жұлдығы. Kzintoshi) оларды мүлік ретінде қарастырады. Бұл әрқашан осылай болған жоқ: көне Kzinrrettiлер сапиент болған, Кзинтилер Жотоки биотехнологиясын оларды қазіргі күйіне жеткізгенше және еркектердің соғыс қабілетін арттырғанша. Кзин қоғамы бұл мәселені былай түсіндіреді: Тісті Құдай Kzinrrettiлердің жанын олар оны жаратқаннан кейін оған қарсы көтеріліс жасағандары үшін жазалап алған. Романдық кезеңге дейін, белгілі бір әулеттер әлі де саналы әйелдерді тудырады, сондай-ақ кейбір, мүмкін, көптеген жабайы тайпалар да. Бұл тайпалар, ұзақ уақыт бойы патриархаттан оқшауланғандықтан, генетикалық өзгерістерден аулақ болды. Wunderland планетасында кемінде екі саналы әйел бар, ал Ringworld планетасында да халық бар. Кзинтилер адамзат кездесетін алғашқы және үздіксіз шетелдік байланыс. Адамзатпен алғашқы байланыс адамдардың бейбітшілік дәуірін аяқтайды, тіпті тарих та зорлық-зомбылықсыз ақталған, зорлық-зомбылық жағдайы жойылды, тек 1000 адамның біреуінде ғана кездеседі, ал жеке адамдар арасындағы зорлық-зомбылық белгісіз болды, тек астероид белдеуіндегі сирек жағдайларда ғана, медициналық және психологиялық көмек жеткіліксіз болды.

Ман-Кзин соғыстары

Әлемде жазылған басқа авторлардың бірнеше әңгімелерінде бес Ман Кзин соғысы туралы айтылады. Бұл соғыстардың жалпы нәтижесін Беовульф Шаффер "Грендел" атты әңгімесінде былай қорытындылайды: "Кзинтилер аса қауіпті емес". Олар әрқашан дайындықсыз шабуылдайды, себебі жекпе-жек басталар алдында жеңіске деген сенім артқан сайын, одан алатын құрмет азаяды. Адамдардың үнемі артық логистикалық және технологиялық мүмкіндіктерімен, әр Ман Кзин соғысы Кзинти колониялық планеталарын жаулап алуға немесе босатуға әкеледі. Осылайша адамзат бұрынғы құл түрлері – Пьерин мен Кдатлиномен байланысқа түседі, сондай-ақ Каньон (бұрынғы Уорхед) және Фафнир (бұрынғы Шашт) сияқты әлемдерді иеленеді. Көптеген Ман Кзин соғыстары туралы әңгімелерде Альфа Центаврадағы ең жақын адам колониясы – Уундерланд суреттеледі, ол Кзинтилермен 50 жылдан астам уақыт басылып алынған. Соңында ("Шығарушылар сақинасында") Кзиннің жеңілісін Пирсонның қуыршақ шеберлері әдейі жасағанын білеміз, олар аутсайдерлерді бастапқыда "Біз жасадық" деген жерге әкелген. Бұл "Біз жасадық" қаласының әкіміне аутсайдерлерден несиеге "Жарықтан жылдам" қозғалтқыш сатып алуға мүмкіндік берді. Адамдар жарықтан жылдам кемелерге ие болғаннан кейін, Кзинтилер ғарыштағы шайқаста жеңе алмады. Қуыршақ шеберлері соғыс сайын Кзинтилердің ең агрессивті мүшелерінің ширегінен үштен біріне дейін қырылуы нәтижесінде бейбітшіл халық пайда болады деп үміттенеді, немесе кем дегенде, бірден өлтіріп жеуге тырыспастан, басқа түрлермен қатар өмір сүре алатын халық пайда болады. Бұл Кзин көзқарасының өзгеруі керемет табысқа жетті, бірақ Кзинтилер өзгерістерді және оларға жету үшін төлеген құнын жоғары бағаламайды. Шындығында, Кзинтилердің кдаптистер деп аталатын маргиналды тобы өздерінің нәсілі адамзатқа қарсы ұлы жеңіліске ұшырағанына ренжіді, тіпті Құдай адамзатты (Кзинтилерді емес) Өзінің бейнесінде жаратты және Ол басқа нәсілдерге қарағанда адамдарды жақсы көреді және қорғайды деген адамдық ұғымды қабылдады. Қуыршақ шеберлері күткендей, "табиғи" іріктеу болды, адамдармен соғыста ақылсыз агрессивті Кзинтилер қаза тапты, ал қарапайым, ақылды және сақты Кзинтилер аман қалды, мүмкін, тағы бір бессз мәнсіз соғысты бастаудың салдары туралы ойлану үшін. Кзинтилер адамдармен жеңіске жете алу үшін қажетті күрделілікке және көрегендікке жеткен кезде, олардың саны да, күші де жетпеді. Бір кезде Луи Ву Кзиннің туған жеріне сапар шегіп, Кзин Патриархының аң аулау қорығына кіруге мүмкіндік алғанда, жас Кзин мен оның әкесімен кездесті. Жас жігіт: "Оларды жеуге болады ма?" деп сұрады. Луи Ву Кзин күлімсіреп (тістерін көрсету Кзиннің шайқасқа шақыруы), ал үлкен Кзин "ЖОҚ" деп жауап берді. Ву Кзиннің жас Кзин үшін адамды жеуге қарағанда мырыш жеу қауіпсіз екенін білгенін ойлады. Адамзаттың қауіпті жауы болуының бір себебі – Кзинтилердің әйелдерге деген психологиялық көзқарасы. Кзинтилер өз әйелдерінен ақылдылықты жойғандықтан, тәжірибесіз Кзин кейде адам әйелдерін өздеріне қалдырып, көбінесе сол Кзин үшін өлімге әкеледі. Романдарда жауынгерлік дайындықтан өткен әйел адамның кейіпкер үшін ең жаман қасірет екені айтылған. Кез келген өте қабілетті әйел сарбазды Кзинтилер "Манрет" (бірлік) немесе "Манретти" (көптік) деп атайды, бұл олармен болған өлімге әкелетін кездесулерге қатысты қарапайым юмордан туындаған. Кзинтилердің пікірінше, Манрреттің төзімділігі, жылдамдығы, рефлекстері, ауырсынуға төзімділігі және ойлау қабілеті (адам әйел миының сол және оң жартысы арасындағы байланыстың күшеюінен жақсартылған интуиция) еркектерден әлдеқайда жоғары. Бұл кейбір Кзинтилерге адамзаттың әр жынысын жеке түр деп қарастыруға себеп береді. Уундерландта Кзиннің басшысы тек олар түсіне алатын әйел адаммен байланыс орнатқан.

Кдаптист

Кдаптистер – кзиндердің діни сектасы. Адамдармен байланыс орнатудан бұрын, жыртқыш кзиндер кездескен әрбір түрді жаулап алды, бірақ адамдар – алғашқы байланыс кезінде кзиндердің қарусыз бейбітшілдер деп есептеген – кзинттерді үнемі жеңіп келді. Бұл кзинттерге қызық болды және қорланды, өйткені олардың өз діні оларды жаратылыстың шыңы деп айтты. Бірінші Адам-Кзин соғысы кезінде Кдапт Капитан атымен белгілі ұшқыш, Жер тұрғындарының Альфа Центавр жүйесіне жіберген жасанды интеллект – Кэтскинерге түсті. Кдапт Капитанды сезімдерінен толық айырылды, тек өлген және шіріп бара жатқан кемедегі әріптестерінің иісі сезілді. Ол бірнеше күн бойы сусызданудан және аштықтан зардап шекті, және ақырында (адамдар) құтқарылғаннан кейін, Құдайды көргенін мәлімдеді. Ол өзінің атын Кдапт Уағыздаушы деп өзгертті, Уандерлендке қоныстанды және ол кездескен әркімге Құдай Адамды, емес Кзинды, Өзінің бейнесінде жаратты деді. Ол Құдайға дұға жасағанда, адам терісінен жасалған маска киіп, Құдай оны Өзінің балаларының бірі деп ойласын деген ниетпен киеді. "Жүзік әлемі" оқиғалары кезінде Кдаптизм аз ғана, тіпті көтерілген дінге айналды. Жануарлармен сөйлейтін адам Луи Вуға қарсыласқанда, ол Кдаптистерде тәрбиеленгенін, бірақ ол "іске аспағанын" айтады.

Туған жер

Кзиннің туған планетасын басқа барлық түрлер "Кзин" деп атайды, ал кзинтилер оны "Отан" немесе "Кзинге" дейді. Ол 61 Ursae Majoris жұлдызының айналасында айналады және Жерден күштірек гравитацияға, сондай-ақ ұзақ күн мен жылға ие. Патриарх планетадағы үлкен сарайдан билік етеді. 2618 жылғы соңғы Адам-Кзин соғысының аясында Кзин адам әскерлерімен басылып алынып, қарусыздатылды.

Патриарх

Кзинти патриархы – кзиндер тайпасының басшысы. Кзинти мәдениетінің басқа да салалары сияқты, патриархты таңдау үшін жақсырақ тірі қалуға табиғи іріктеу қолданылады. «Белгілі ғарыш» кітаптарының барлығында патриархатты Риит әулеті ұстап тұрады. Патриархтың көптеген артықшылықтары бар, оның ішінде қорғалатын аң ауру орны және Кзинти империясына даңқ немесе мәртебе әкелген кзиндерге толық есім беру құқығы бар. Шындығында, екі патриарх бар, себебі Сақина әлеміндегі кішкентай, жоғалған кзиндер колониясының да негізгі Кзинти империясынан бөлек патриархы бар.

Жұлдыздар жолы

Кзинтилер құл сатуға және стазистік қораптарға сілтемелермен бірге "Жұлдыздар жолы: Анимациялық серия" фильмінің "Құл сатуға арналған қару" эпизодында пайда болды, бұл Niven-нің "Жұмсақ қару" әңгімесінен бейімделген. "Жұлдыздар жолы: Enterprise" сериалының продюсері Мэнни Кото Kzinti-ді "Kilkenny Cats" деп аталатын эпизодқа қосуды жоспарлаған, егер сериал төртінші маусымнан кейін жалғасқанда. Кзинтилер сондай-ақ "Жұлдыздар жолы: Пикард" сериалының жетінші эпизодындағы диалогта еске алынады. Кзинтилер Жұлдыздық Флот Әлемдеріне енгізілді, онда олар Кзинти Гегемониясы деп аталатын қуатты империяны басқарады, бұл әлемнің Лира Жұлдыздық Империясының өлімге дейін жаулары. Екі тарап та күшпен жоққа шығаратын Кзинтилер мен Лиралардың ортақ тегі бар деген болжам айтылады. Кзинтилер сондай-ақ "Жұлдыздық Флот Шайқастары" үстел ойынының әлемінде де бейнеленген, оларға арналған бірнеше сценарийлер мен жұлдыз кемелері бар. Алан Дин Фостер жазған "Жұлдыздар жолының журналы" сериясы Каитиандардың жаулап алудан бас тартқан ежелгі Кзинтилердің (екі жынысы да зиялы) тармағы екенін көрсетеді. "Жұлдыздық Флот Журналындағы" екінші байланыс офицері лейтенант М'Рестің естелігіне сәйкес, Каитиан және Кзинти тілдері бір-біріне соншалықты ұқсас, М'Ресс Кзин ретінде жеткілікті уақыт бойы Кзинти шабуылдаушы кемесінен сигнал жібере алады. Кзинтилер Нивеннің қатысуымен жазылған "Білезік плантациясы" комиксінде қайта пайда болады (сонымен қатар оның "Драко тавернасы" әңгімелерінен Bebebebeque кірді). Кзин "Жұлдыздар жолы: Келесі буын" сериалының бірнеше эпизодында көрсетілген жұлдыздық картада пайда болды, ал "Жұлдыздар жолы V: Соңғы шекара" фильміндегі үш кеуделі мысық стриптизер сахна артында "Кзинррет" деп аталды. "Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш тоғызы" сериалында аталған Ценкети атының "Кзинти" сөзінің анаграммасы екені айтылды. "Жұлдыздық Флот Командалығы" компьютерлік ойынының нұсқаулығында Кзинтилер туралы аталды. Бұл жарыс "Жұлдыздық Флот Командалығы II: Империялар соғысы" сериалында Кзинти Гегемониясын Мирак Жұлдыздық Лигасына ауыстыру арқылы енгізілді. 2012 жылдың 17 мамырында MMORPG Star Trek Online ойынында Ferasans Klingon Empire фракциясы үшін ойналатын жаңа нәсіл ретінде ұсынылды. Феррасандар "Құл қаруы" әңгімесіндегі Кзинтилерге негізделген, бірақ заңдық мәселелерге байланысты "Феррасан" деген баламалы атау таңдалды. 2020 жылдың 6 наурызында Кзинтилер "Жұлдыздар жолы: Пикард" сериалының жетінші эпизодында еске алынды, онда Уильям Райкер олардың Непенте планетасында проблема тудырып жатқанын айтады. Кзин экипажының мүшесі "Жұлдыздар жолы: Төменгі палубалар" сериалының 2-ші маусымынан бастап бірнеше эпизодта эпизодтық рөлде пайда болады. "The Spy Humungous" эпизодында ол қысқаша "Анимациялық серияда" көрсетілген Кзинти дизайнына ұқсас позаны қабылдайды, содан кейін дұрыс гуманоидтық позаға түзеледі, бұл командалық беделді сақтау үшін маңызды екенін түсіндіреді.