Кіріспе
Умм әл-Фахм (أمّ الفحم, Umm al Faḥm; Um el Faḥem) – Израильдің Хайфа ауданында, Джениннің солтүстік-батысында орналасқан қала. 2023 жылы халық саны шамамен адамды құрады, олардың басым көпшілігі Израильдің араб азаматтары. Қала Умм әл-Фахм тау жотасында орналасқан, оның ең биік нүктесі – Искандер тауы (теңіз деңгейінен метр биіктікте), Уди Араға қарайтын жерде. Умм әл-Фахм – Уди Ара және Үшбұрыш аймақтарының тұрғындары үшін әлеуметтік, мәдени және экономикалық орталық.
Umm al Fahm (أمّ الفحم, Umm al Faḥm; Um el Faḥem) is a city located northwest of Jenin in the Haifa District of Israel. In its population was , nearly all of whom are Arab citizens of Israel. The city is situated on the Umm al Fahm mountain ridge, the highest point of which is Mount Iskander ( above sea level), overlooking Wadi Ara. Umm al Fahm is the social, cultural and economic center for residents of the Wadi Ara and Triangle regions.
Этимология
Умм әл-Фахм араб тілінде шамамен "Көмірдің анасы" деген мағынаны білдіреді.
Тарих
Қала маңындағы бірнеше археологиялық ескерткіштер Темір дәуірінің II кезеңімен қатар, парсы, эллинистік, рим, ерте мұсылман және орта ғасырларға дейін созылады.
Мамлюк дәуірі
1265 жылы (663 хижри жылы), Бейбарс крестшілерден аумақты бағындырғаннан кейін, Умм әл-Фахмнан түскен кірістер Сирияның мамлюк на'иб әл-солтанасы (шұғыл өкілі) Жамал әл-Дин әл-Наджибиге берілді.
Осман дәуірі
1517 жылы ауыл Палестинаның қалған бөлігімен бірге Осман империясына қосылды. 16-17 ғасырларда Умм әл-Фахм Турабай әмірлігіне (1517-1683) қарасты, ол сонымен қатар Изреел аңғары, Хайфа, Дженин, Бейт-Шеан аңғары, солтүстік Джабал Наблус, Билад әл-Руха/Рамот-Менаше және Шарон жазығының солтүстік бөлігін қамтыды. 1596 жылы Умм әл-Фахм салық тізімінде Ладжун ливасының Сара нахиясында тіркелген. Онда 24 шаңырау тұрғын болған, барлығы мұсылман, және бидай, арпа, жазғы егін, зәйтүн ағаштары, кездейсоқ табыс, ешкілер және/немесе ара шаңырақтары, зәйтүн майы немесе жүзім сиропы үшін салық төлеген. Ауылдардың әлеуметтік құрылымын сипаттай келгенде, ғалымдар Умм әл-Фахмның аймақтық үстемдікке көтерілуі 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Байт-Джибриннен халили Ағбария, Махамид және Джабарин руларының көшіп келуімен және қоныстануымен басталғанын атап өтті. Бұл халық қозғалысы Джабал әл-Халилден (Хеброн таулы аймағы) Женин аймағына қарайғы үлкен көші-қон толқынының бір бөлігі болды. Махажиналар Ғалилеядан Умм әл-Фахмға келіп, ауылды негізгі төрт бөлікке (харат/хамайил) бөлді, әр бөлігінің өз басшылары, қонақ үйлері және ауылдың ортақ жерінде (муша’) үлесі болды. Халилилер өздерімен бірге жаңа, "жинақы қоныстану үлгісін" әкелді, ол су көздері мен ежелгі қираған орындарының жанындағы жерсеріктес ауылдар, шағын елді мекендер және жайылымдық және егістік шаруашылық үшін фермаларды қамтыды. 1838 жылы Эдвард Робинсон саяхаты барысында Умм әл-Фахмды тіркеп алды, ал 1852 жылы ол ауылда 20-30 христиан отбасы бар екенін атап өтті. Умм әл-Фахмның христиан отбасылары ауылда үлкен жер телімдеріне және Ладжунда су диірмендеріне ие болды. 1870/1871 жылдары (1288 жыл бойынша) Осман империясының халық санағы ауылды Шафа әл-Ғарби нахиясында тіркеді. 1872 жылы Чарльз Тирвитт Дрейк Умм әл-Фахмның "Ел-Джебарин, Эль-Махамин, Эль-Маджахине және Эль-Акбария деген төрт бөлікке бөлінгенін, олардың әрқайсысының өз шейхы бар екенін" байқады. 1883 жылы Палестинаны зерттеу қорының Батыс Палестина зерттеуі Умм әл-Фахмда 500-ге жуық тұрғын бар екенін, олардың шамамен 80-і христиандар екенін көрсетті. Бұл жер тастан салынған, ал ауыл тұрғындары ірі қара, ешкі және жылқыға өте бай болған. Бұл Жениннен кейін аймақтағы ең маңызды орын болды. Ауыл төрт бөлікке бөлінді: ел-Джебарин, ел-Махамин, ел-Меджахине және ел-Акбария, әр бөлігінің өз шейхы болды. Жоғарыдағы төбеде Шейх Искандардың мазары орналасқан; Кондер мен Китченер ауылдың қадиі Шейх Искандардың Израиль ұлдарының патшасы болғанын айтқан, ал басқалары оны Ұлы Александрға арналған мазар ретінде қарастырды.
Британдық мандат дәуірі
1922 жылы Палестинада британдық мандат билігі жүргізген халық санағында Умм әл-Фахмның халқы 2191 адамды құрады; оның ішінде 2183 мұсылман және 8 христиан болды. 1931 жылғы халық санағында халық саны 2443 адамға өсті; 2427 мұсылман және 16 христиан, 488 тұрғын үйde тұрды. Умм әл-Фахм палестиналық араб көтерілісшілерінің басшысы Юсуф Хамданның туған жері еді. Ол 1939 жылы британдық әскерлермен болған қақтығыста қаза тапты. 1945 жылғы статистикада халық Уди-Ара аймағындағы басқа араб ауылдарымен бірге есептелді, олардың екеуі бүгінде Умм әл-Фахм құрамына кіреді, атап айтқанда Аққада, Эйн Ибрагим, Хирбат әл-Бувейшат, әл-Муртафиа, Ладжун, Муавия, Мушерифа және Мусмус. Жалпы халық саны 5490 адамды құрады; оның ішінде 5430 мұсылман және 60 христиан. Ресми жер және халықты зерттеу деректері бойынша, жер көлемі 77 242 дунамды құрады. Оның 4332 дунамы плантациялар мен суармалы жерлерге, 44 586 дунамы астық егістеріне, ал 128 дунамы құрылыс (қалалық) жерлерге пайдаланылды.
Израиль мемлекеті
1948 жылы Умм әл-Фахм ауданында 4500 тұрғын, олардың көп бөлігі шаруалар болды. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін 1949 жылғы Лозанна конференциясы Кіші Үшбұрыстың барлық аймағын Израильге берді, ол оны қауіпсіздік мақсатында қажет еткен. 1949 жылдың 20 мамырында қала басшысы Израиль мемлекетіне адалдық серт беруге қол қойды. Израильге қосылғаннан кейін қала халқы жылдам өсті (қойындыны қараңыз). 1960 жылы Умм әл-Фахмға Израиль үкіметі жергілікті кеңес мәртебесін берді. 1965-1985 жылдар аралығында қала сайланған кеңестермен басқарылды. 1985 жылы Умм әл-Фахм ресми қала мәртебесін алды. 2010 жылдың қазан айында тыйым салынған Кач қозғалысын қолдаушылар бастаған 30 оңшыл белсенді Умм әл-Фахмда наразылық білдірушілермен қақтығысқа түсті. Оқиғада көптеген полицейлер мен наразылық білдірушілер жарақаттанды.
Жергілікті билік
Бірнеше ғалым исламның фундаменталистік ықпалының күшейіп бара жатқанын атап өтті. 1990 жылдан бері муниципалитетті Солтүстік Ислам қозғалысы басқарып келеді. Бұрынғы қала әкімі шейх Раид Салах 2003 жылы ХАМАС үшін миллиондаған доллар жинады деген айыппен қамауға алынды. Ол екі жыл түрмеде отырғаннан кейін босатылды. 2008 жылдың қараша айында оның орнын Халед Агбария басты. Бүгінде қала әкімі Самир Соби Махамед. Батыс Жағалау шекарасына жақын орналасқандықтан, қала палестиналықтармен бейбіт келісімде еврей қоныстары пайдаланған жерлердің орнына берілуге тиіс жер алмасудың мүмкін кандидаты ретінде жиі айтылады. 2000 жылдың шілдесінде Израильдің араб апталығы "Кул әл-Араб" басылымында жарияланған Ұмм әл-Фахм тұрғындары арасында жүргізілген сауалнамада сұрақтың 83% өз қалаларын Палестинаның қарауына беру идеясына қарсы екенін білдірді. Авигдор Либерманның халықты алмастыру туралы ұсынысын Израильдің араб саясаткерлері этникалық тазалау деп қарастырды.
Экономика
Израиль құрылғаннан бері Умм әл-Фахм ауылдан айналасындағы ауылдарға қызмет көрсететін қалалық орталыққа айналды. Көбінесе отбасының күнкөрісін қамтамасыз ететіндер құрылыс секторында жұмыс істейді. Қалғандары көбінесе кеңседе немесе жеке кәсіпкерлікпен айналысады, бірақ жылдар бойы бірнеше шағын заводтар салынды. CBS деректері бойынша, 2000 жылы 5843 жалақылы жұмыскер және 1089 жеке кәсіпкер тіркелді. 2000 жылы жалақылы жұмыскердің орташа айлық жалақысы 2855 шекелді құрады, бұл 2000 жыл барысында 3,4% нақты өзгеріс көрсетті. Жалақылы еркектердің орташа айлық жалақысы 3192 шекел (4,6% нақты өзгеріс) болса, әйелдердің орташа айлық жалақысы 1466 шекел ( -12,6% нақты өзгеріс) болды. Жеке кәсіпкерлердің орташа табысы 4885 шекелді құрады. 488 тұрғын жұмыссыздық жәрдемақысын алды, ал 4949-ы табыс кепілдігін алды. 2007 жылы қалада ресми емес кедейлік деңгейі 31 пайызды құрады. Haat Delivery – Умм әл-Фахм қаласындағы тамақ жеткізу стартапы. Қызмет 2020 жылы іске қосылды және ай сайын ондаған мың тапсырысты өңдейді.
Білім
CBS мәліметінше, қалада барлығы 17 мектеп және 9106 оқушы бар: 15 бастауыш мектеп және 4 негізгі мектепте 5400-ден астам бастауыш сынып оқушысы, ал 7 жоғары мектепте 3800-ден астам жоғары сынып оқушысы оқиды. 2001 жылы 12-сынып оқушыларының 50,4%-ы Багрут аттестатын алған.
Өнер және мәдениет
Umm al Fahm Art Gallery 1996 жылы заманауи өнер көрмелерін өткізу үшін және түпнұсқа араб және палестина өнеріне арналған орын ретінде құрылды. Галерея «Эль-Сабар» қауымдастығының басшылығымен жұмыс істейді. 1999 жылы Йоко Оно онда көрме ұйымдастырды, оның кейбір туындылары әлі де көрсетілуде. Галерея араб және еврей балаларына сабақтар ұсынады және араб және еврей суретшілерінің туындыларын көрсетеді. 2007 жылы муниципалитет галереяға Umm al Fahm қазіргі заманғы өнер мұражайы салынатын үлкен жер учаскесін бөліп берді.