Наблус: Палестиналық қаланың тарихы мен географиясы

Кіріспе

Палестина қаласы – Батыс жағалаудың солтүстігіндегі Наблус қаласы және оның алдындағы римдік қала Флавия Неаполис.

Наблус (на́блус; نابلس; שכם, ISO 259-3: Škem; самаритян тілінде: ࠔࠬࠥࠊࠝࠌ, romanized: Šăkēm; Νεάπολις) – Батыс жағалаудағы палестиналық қала, Иерусалимнің шамамен солтүстігінде орналасқан. Қаланың халқы 156 906 адамды құрайды. Наблус Палестина Ұлттық Автономиясының (ПҰА) басқаруында. Қаланың қазіргі атауы римдік кезеңге дейін жетеді, онда 72 жылы рим императоры Веспасиан оны Флавия Неаполис деп атады. Византия кезеңінде қаланың самариялық және жаңа христиан тұрғындары арасындағы қақтығыс самариялықтардың көтерілістерінде өршіп, 573 жылы Византиялықтармен басылды, бұл қаладағы самариялықтардың санын күрт азайтты. VII ғасырда Левантты мұсылмандар басып алғаннан кейін қалаға қазіргі арабша атауы – Наблус берілді. Бірінші крест жорығынан кейін крестшілер Наблус кеңесінде Иерусалим Корольдігінің заңдарын қабылдады, ал оның христиан, самариялық және мұсылман тұрғындары гүлденді. Кейін қала Әюбидтер мен Мамлюк сұлтандығының бақылауына көшті. 1517 жылы қаланы жаулап алған Османлы түркілері кезінде Наблус қазіргі Батыс жағалаудың солтүстік бөлігіне сәйкес келетін аймақтың әкімшілік және сауда орталығы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық күштер қаланы басып алғаннан кейін, 1922 жылы Наблус Палестина Мандатына қосылды. 1948 жылғы араб-израиль соғысында Батыс жағалаудың барлық бөлігі, соның ішінде Наблус, Трансиорданиямен оккупацияланды. 1967 жылғы араб-израиль соғысынан бері Батыс жағалау Израиль тарапынан оккупацияланған; 1995 жылдан бері ол Батыс жағалаудың А аймағының бір бөлігі ретінде ПҰА басқаруында. Бүгінде халықтың көп бөлігі мұсылман, сонымен қатар шағын христиан және самариялық азшылықтары бар.

Классикалық антикалық

Флавия Неаполис ("Флавий императордың жаңа қаласы") 72 жылы Рим императоры Веспасианның атымен аталып, бұрынғы Самариялық ауылға берілген, ол әртүрлі Мабарта ("өтпе жол") немесе Маморфа деп аталған. Ебал және Геризим таулары арасында орналасқан жаңа қала, сол жылы бірінші еврей-рим соғысы кезінде римдіктермен қиратылған Сихем қаласының батысында жатқан. Қаланың негізі салынған жердегі қасиетті орындарға Жүсіптің қабірі және Яқуптың құдығы кіреді. Қаланың стратегиялық жағынан тиімді орналасуы және жақын жердегі бұлақтардан судың көп болуының арқасында Неаполис гүлденіп, бұрынғы Яһудияның Акраба топархиясы сияқты кең аумақты жинады. Қаланың ішінде Самариялықтардың болуы 4-ші ғасырға дейінгі әдеби және эпиграфикалық деректермен куәландырылған. Магеннің бағалауынша, осы кезеңде онда шамамен 20 000 адам тұрған. 451 жылы Неаполистің христиан халқы арасында жанжал туды. Осы кезде Неаполис Византия империясының билігіндегі Палестина Прима провинциясының құрамына кірді. Бұл шиеленіс Монофизит христиандарының Иерусалим патриархы Ювенальді оның епископтық орнына оралуына кедергі келтіру әрекеттерінен туындаған. 10-шы ғасырда араб географы әл-Мукаддаси оны зәйтүн ағаштарына толы, үлкен базар, мұқият тас төселген Ұлы мешіт, тастан салынған үйлер, қаланың ортасынан ағатын өзен және маңызды диірмендері бар деп сипаттады. Сондай-ақ, ол бұл қаланың "Кішкентай Дамаск" деп аталғанын айтты.

Крестоносцылар дәуірі

Қала 1099 жылы ханзада Танкредтің басшылығымен крестшілер басып алып, Неаполь деп атады. Самариялық қауым 1130 жылдары жаңа синагог салды. 1137 жылы Дамаскіде орналасқан араб және түрік әскерлері Наблуске шабуыл жасап, көптеген христиандарды өлтіріп, қаланың шіркеулерін өртеп жіберді. Бірақ олар қаланы қайта басып ала алмады. Мұсылмандар қаланы қайта басып алғаннан кейін, крестшілер билігінде шіркеуге айналған Наблус Ұлы мешіті Әйюбидтер тарапынан мешіт ретінде қайта жаңартылды, сондай-ақ олар ескі қалада мазар салды. 1244 жылы бас діни қызметкер Акбон 362 жылы салған және крестшілер шіркеуіне айналдырған самариялық синагог әл-Хадра мешітіне айналдырылды. Сол ғасырда тағы екі крестшілер шіркеуі Ан Наср және әл-Масаким мешіттеріне айналды. 16 ғасырда халықтың көп бөлігі мұсылман болды, сонымен қатар еврей, самариялық және христиан азшылықтары да болды. 18 ғасырдың ортасында Ғалилеяның тәуелсіз араб билеушісі Захир әл-Умар Палестинадағы маңызды тұлғаға айналды. Әскерін күшейту үшін, ол Оңтүстік Леванттың мақта және зәйтүн майы саудасына монополия жасауға тырысты, оның ішінде Джабал Наблус екі өнімнің де маңызды өндірушісі болды. 1771 жылы Сирияға египеттік мамлюктер шабуыл жасаған кезде Захир мамлюктермен одақтасып, Наблусты қоршауға алды, бірақ қаланы басып алуға қол жеткізе алмады. 1773 жылы ол қайтадан тырысты, бірақ сәтсіз болды. Дегенмен, саяси тұрғыдан алғанда, қоршаулар қаланың Акраның пайдасына маңыздылығының төмендеуіне әкелді. Захирдің ізбасары, Езар-паша, Наблус үстінен Акраның басымдығын сақтап қалды. 1804 жылы оның билігі аяқталғаннан кейін Наблус тәуелсіздігін қайта алды, ал басты қарсы күшті білдіретін Туқандар билікке келді. Палестинадағы египеттік билік Акраның қирауына әкелді, соның салдарынан Наблустың саяси маңызы одан әрі артты. Османдықтар 1840-1841 жылдары Палестинаны Египеттен қайтарып алды. Алайда, Ибрагим Пашаны қолдағандықтан египеттік билік кезінде беделді болған Араббадағы Абд әл-Хади тайпасы Джабал Наблустағы саяси үстемдігін сақтап қалды.

The city was captured by Crusaders in 1099, under the command of Prince Tancred, and renamed Naples. The Samaritan community built a new synagogue in the 1130s. In 1137, Arab and Turkish troops stationed in Damascus raided Nablus, killing many Christians and burning down the city's churches. However, they were unsuccessful in retaking the city. After its recapture by the Muslims, the Great Mosque of Nablus, which had become a church under Crusader rule, was restored as a mosque by the Ayyubids, who also built a mausoleum in the old city. In 1244, the Samaritan synagogue, built in 362 by the high priest Akbon and converted into a church by the Crusaders, was converted into al Khadra Mosque. Two other Crusader churches became the An Nasr Mosque and al Masakim Mosque during that century. During the 16th century, the population was predominantly Muslim, with Jewish, Samaritan and Christian minorities.]] In the mid 18th century, Zahir al Umar, the autonomous Arab ruler of the Galilee became a dominant figure in Palestine. To build up his army, he strove to gain a monopoly over the cotton and olive oil trade of the southern Levant, including Jabal Nablus, which was a major producer of both crops. In 1771, during the Egyptian Mamluk invasion of Syria, Zahir aligned himself with the Mamluks and besieged Nablus, but did not succeed in taking the city. In 1773, he tried again without success. Nevertheless, from a political perspective, the sieges led to a decline in the importance of the city in favor of Acre. Zahir's successor, Jezzar Pasha, maintained Acre's dominance over Nablus. After his reign ended in 1804, Nablus regained its autonomy, and the Tuqans, who represented a principal opposing force, rose to power. Egyptian rule in Palestine resulted in the destruction of Acre and thus, the political importance of Nablus was further elevated. The Ottomans wrested back control of Palestine from Egypt in 1840–41. However, the Arraba based Abd al Hadi clan which rose to prominence under Egyptian rule for supporting Ibrahim Pasha, continued its political dominance in Jabal Nablus.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және британдық мандат

1918 жылдың 19-25 қыркүйегі аралығында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың Синай және Палестина науқанының соңғы айларында Наблус шайқасы, Мегиддо шайқасының бір бөлігі ретінде Шарон шайқасы болды. Шайқас Иудея тауларында өтті, онда Британ империясының XX корпусы мен Корольдік әуе корпусы Осман империясының Йылдырым армия тобының жетінші армиясына шабуыл жасады. Бұл армия Наблус алдында қорғаныс позициясын ұстаған еді, ал сегізінші армия оған шегінуге әрекеттенгенімен, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1927 жылғы Иерихон жер сілкінісі Наблус қаласының көптеген тарихи ғимараттарын, соның ішінде Ан Наср мешітін қиратты. Кейіннен Хадж Амин әл-Хусейнидің Жоғарғы мұсылман кеңесі 1930 жылдардың ортасында оларды қайта тұрғызды, бірақ бұрынғы " көрнекті " сипаты жоғалды. 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісі кезінде британдық билік Қариунның ескі қалалық ауданындағы көтерілісшілерді немесе қару-жарақтарды жасырғаны күдікті ғимараттарды бұзды. Яһудилердің көшіп келуі Наблустың демографиялық құрамына елеулі әсер етпеді, және ол Біріккен Ұлттар Ұйымының 1947 жылғы Палестинаны бөлу жоспарында көзделген араб мемлекетінің құрамына енуі жоспарланған еді.

Иордания кезеңі

1948 жылғы Араб-Израиль соғысы кезінде Наблус Иорданияның бақылауына өтті. Израиль әскерлері басып алған аймақтардан қашқан мыңдаған палестиналық босқындар Наблуске келді және қаланың ішіндегі және төңірегіндегі босқындар лагерьлеріне орналасты. Қала халқы екі есеге артты, ал босқындардың көптеп келуі қаланың ресурстарын күшті күйзелді. Бүгінде қала шегінде осындай үш лагерь сақталған: Эйн Бейт аль Ма', Балата және Аскар. Иордания билігі тұсында Рафидия, Балата әл-Балад, әл-Жунейд және Аскар ауылдары Наблус қалалық әкімдігіне қосылды. Наблус 1950 жылы Иорданияға қосылды.

Израиль кезеңі

1967 жылғы алты күндік соғыс Израильдің Наблус қаласын басып алуымен аяқталды. 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басында Наблустың төңірегінде көптеген израильдік поселендер салынды. Бірінші интифада кезінде Наблусқа қойылған шектеулерге жауап ретінде, өзін-өзі қамтамасыз ету мақсатында жерге оралу қозғалысы пайда болды, бұл жергілікті ауыл шаруашылығы өндірісін арттыруға елеулі үлес қосты. 1985 жылдың 29 шілдесінде израиль әскері қалаға 5 күндік коменданттық сағат енгізді. Бұл Батыс жағалаудағы палестиналық қауым үшін ең ұзақ мерзімді коменданттық сағат болды. Тұрғындарға тамақ іздеуге мүмкіндік беру үшін күніне 2 сағатқа жеңілдік берілді. Коменданттық сағат 21 шілдеде Женин маңында екі мұғалімнің қаза тауып, 30 шілдеде израильдік жартылай әскери қызметкердің өлтірілуіне жауап ретінде жарияланды. ПОО басшысының суреттері бар плакаттар табылғаннан кейін Наджах университеті 2 айға жабылды. 1986 жылдың қаңтарында Зафер әл-Масри қала әкімі болып тағайындалды, бұрынғы израильдік әкімшілік аяқталды. Наблус сауда палатасының белгілі басшысы әл-Масри қалада жақсарту бағдарламасын бастады. Израильдің автономиялық жоспарларына қатыспайтынын мәлімдесе де, ол 1986 жылдың 2 наурызында қаза тауып, өлтірілді.

Палестиналық бақылау

Қалаға қатысты юрисдикция 1995 жылдың 12 желтоқсанында Батыс жағалаудағы Осло келісімінің нәтижесінде Палестина ұлттық билігіне берілді. Наблус Израиль қоныстарымен қоршалған және жергілікті түрме азаптаумен танылған Бірінші интифада кезінде Израиль қорғаныс күштерімен (ИДФ) тұрақты қақтығыстар болған. 2006 жылдың қыркүйек айының соңында Данияда жарияланған Jyllands Posten газетіндегі Мұхаммед пайғамбардың карикатураларына байланысты туған даудан кейін, отаршылдар екі шетелдікті ұрлап, наразылық ретінде тағыларын ұрлаумен қорқытты. 2008 жылы Израиль әскери өкілі Ноа Меир Наблус Батыс жағалаудағы "террордың астанасы" болып қала беретінін мәлімдеді. 2000 жылдың қыркүйегінде басталған Екінші интифада басталғаннан бастап Наблус ИДФ мен палестиналықтар арасындағы қақтығыстардың ошағына айналды. Қала саяси белсенділіктің дәстүрін сақтайды, оның «jabal al nar» (От тауы) деген лақап аты оны көрсетеді. Екі таудың арасында орналасқан қала, аңғардың екі басындағы Израиль бақылау бекеттерімен жабылды. Бірнеше жыл бойы қалаға кіру-шығуға қатаң шектеулер қойылды. Қала мен Балата және Аскар босқындар лагерлері Батыс жағалаудағы зымырандарды жасау және қолдану жөніндегі "білім ошағы" болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының гуманитарлық істерді үйлестіру жөніндегі кеңсесінің мәліметінше, 2000 жылдан 2005 жылға дейін ИДФ-тің әскери операциялары кезінде Наблус және оның айналасындағы босқындар лагерлерінде 522 тұрғын, оның ішінде бейбіт азаматтар қаза тауып, 3104 адам жарақат алды. 2002 жылдың сәуірінде Палестиналық милитанттардың жасаған шабуылынан кейін, Нетаниядағы Парк-отельде пасах кешінде 30 израильдік азамат қаза тапты. Осыдан кейін Израиль «Қорғаныс қалқаны» операциясын бастады, бұл операцияның басты нысанасы Наблус және Дженинді құрады. Операция кезінде Наблуста кем дегенде 80 палестиналық қаза тапты, бірнеше үй қиратылды немесе ауыр зақымдар алды. Операция қаланың тарихи бөлігіне де ауыр зақым келтірді, 64 мұражай ғимараты қиратылды немесе ауыр зақымдар алды. ИДФ күштері 2002 жылдың маусымында «Белгілі жол» операциясы аясында Наблуске қайта кірді және қыркүйек айының соңына дейін қала ішінде болды. Осы үш айдың ішінде 70-тен астам күнге тәулік бойы коменданттық сағат сақталды. 2016 жылдың тамызында Наблустің ескі қаласы палестиналық полиция және жауынгерлік топтар арасындағы қақтығыстардың ошағына айналды. 18 тамызда қалада екі палестиналық полиция қызметкері қаза тапты. Полицияның ескі қаладағы күдікті аймақтарға жасаған шабуылы атысқа ұласты, нәтижесінде үш қарулы милитант қаза тапты, оның біреуі тұтқынға алынғаннан кейін ұрып-соғып өлтірді. Қала теңіз деңгейінен шамамен биіктікте, екі таудың арасындағы тар аңғарда орналасқан: солтүстік тау – Ебал тауы, ең биік шыңы, ал оңтүстік тау – Геризим тауы биіктігінде. Наблус Израильдің Тель-Авив қаласынан шығысқа қарай, Амманнан (Иордания) батысқа қарай және Иерусалимнен солтүстікке қарай орналасқан.

Jurisdiction over the city was handed over to the Palestinian National Authority on December 12, 1995, as a result of the Oslo Accords Interim Agreement on the West Bank. Nablus is surrounded by Israeli settlements and was site of regular clashes with the Israel Defense Forces (IDF) during the First Intifada when the local prison was known for torture. After the controversy over the Muhammad cartoons in Jyllands Posten, originally published in Denmark in late September 2006, militias kidnapped two foreigners and threatened to kidnap more as a protest. In 2008, Noa Meir, an Israeli military spokeswoman, said Nablus remains "capital of terror" of the West Bank. From the start of the Second Intifada, which began in September 2000, Nablus became a flash point of clashes between the IDF and Palestinians. The city has a tradition of political activism, as evinced by its nickname, jabal al nar (Fire Mountain) and, located between two mountains, was closed off at both ends of the valley by Israeli checkpoints. For several years, movements in and out of the city were highly restricted. The city and the refugee camps of Balata and Askar constituted the center of "knowhow" for the production and operation of the rockets in the West Bank. According to the United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, 522 residents of Nablus and surrounding refugee camps, including civilians, were killed and 3,104 injured during IDF military operations from 2000 to 2005. In April 2002, following the Passover massacre—an attack by Palestinian militants that killed 30 Israeli civilians attending a seder dinner at the Park Hotel in Netanya—Israel launched Operation Defensive Shield, a major military operation targeting in particular Nablus and Jenin. At least 80 Palestinians were killed in Nablus during the operation and several houses were destroyed or severely damaged. The operation also resulted in severe damage to the historic core of the city, with 64 heritage buildings being heavily damaged or destroyed. IDF forces reentered Nablus during Operation Determined Path in June 2002, remaining inside the city until the end of September. Over those three months, there had been more than 70 days of full 24 hour curfews. In August 2016, the Old City of Nablus became a site of fierce clashes between a militant group vs Palestinian police. On August 18, two Palestinian Police servicemen were killed in the city. Shortly after the raid of police on the suspected areas in the Old City deteriorated into a gun battle, in which three armed militia men were killed, including one killed by beating following his arrest. The city stands at an elevation of around above sea level, in a narrow valley running roughly east–west between two mountains: Mount Ebal, the northern mountain, is the taller peak at , while Mount Gerizim, the southern mountain, is high. Nablus is located east of Tel Aviv, Israel, west of Amman, Jordan and north of Jerusalem.

Дін

891 жылы, Исламның алғашқы ғасырларында Наблус қаласында самариялықтар, мұсылмандар және христиандардың діни құрамы әртүрлі болды. Араб географы әл-Димашқи Мамлюк әулетінің (Мысырда негізделген мұсылман әулетінің) билігі тұсында жергілікті мұсылмандар, самариялықтар, православие христиандары, католиктер және яһудилер қалада тұрғанын жазған. Бүгінде қала тұрғындарының көп бөлігі мұсылман, бірақ шағын христиан және самариялық қауымдастықтары да бар. Наблус қаласының жергілікті палестиналық мұсылман халқының көп бөлігі ислам дініне өткен самариялықтардың ұрпақтары деп саналады. Мұсылмани, Яиш және Шакшир сияқты кейбір Набулси әулеттерінің тегі самариялықтарға жетеледі. Тарихшы Файяд Альтифтің сөзіне сүйенсек, көптеген самариялықтар қуғын-сүргінге ұшырағандықтан және исламның бір құдайға сенуші дін болуы оларға оны қабылдауды жеңілдеткендіктен, ислам дініне ауысты. 1967 жылы Наблуста әртүрлі дін өкілдерінен құралған 3500-ге жуық христиан болды, бірақ 2008 жылы бұл көрсеткіш шамамен 650-ге дейін төмендеді. Христиан халқының ішінде жетпіс православие отбасы, шамамен отыз католик (рим католиктері мен шығыс мелкиттік католиктері) және отыз аңгликан отбасы бар. Көптеген христиандар бұрын қаланың батыс бөлігіндегі Рафидия маңындағы ауданда тұрған.

Экономика

XVI ғасырдың басында Наблусты Дамаск пен Каирге жалғастыратын сауда желілері, оңтүстік және шығыстағы Хиджаз және Перс шығанағы аймақтарында, сондай-ақ Анадолия түбегінде және Крит пен Кипр аралдарында сауда бекеттерін құру арқылы толықтырылды. Наблус Алеппо, Мосул және Бағдадпен де сауда қатынастарын дамытты. Осман үкіметі жыл сайын Дамаскіден Мекке мен Мединаға баратын қажылар керуенін (қафилат әл-хаж) қауіпсіздікпен және қаржылық қолдаумен қамтамасыз етті. Бұл саясат Наблусқа экономикалық түрде пайда әкелді. Қажылар керуендері Наблус пен орталық үкімет арасындағы қаржылық және саяси қарым-қатынастың негізгі факторына айналды. 17 ғасырдың басында Наблус әкімі Фаррух-паша қысқа мерзімге қажылар керуенін басқаруға (амир әл-хадж) тағайындалды және осы мақсат үшін Наблусте үлкен сауда кешенін салды. Наблус өзінің ең маңызды тауары – сабындың үштен екі бөлігін Газа және Синай түбегі арқылы Караванмен, ал Яффа және Газа порттары арқылы теңіз жолымен Каирге экспорттады. Египеттен, әсіресе Каир мен Дамиеттадан Наблус саудагерлері күріш, қант, дәмдеуіштер, сондай-ақ зығыр, мақта және жүн маталарын импорттады. Наблус саудагерлері мақта, сабын, зәйтүн майы және маталарды Дамаскке экспорттады, ал одан жібек, жоғары сапалы маталар, мыс және зергерлік бұйымдар сияқты сәнді заттар импортталды. Наблусте мейрамханалары мен сауда орталығы бар қазіргі заманғы сауда орталығы бар. Наблуста дәстүрлі өнеркәсіптер әлі де жұмыс істеуде. Батыс жағалаудағы жабылулар мен Израиль әскерлерінің шабуылдары салдарынан көлік жағдайлары қиын болғандықтан, Наблустың бұрынғы өркендеген сабын өнеркәсібі көбінесе оқшауланды. Бүгінде қалада тек екі сабын фабрикасы жұмыс істеуде. "Аль Арз" мұз фабрикасы Палестина аумақтарындағы мұз өндірушілердің ең ірісі болып табылады. Наблус бизнесі 1950 жылы Мұхаммед Анабтави қала орталығында құрған мұз фабрикасынан өркендеді. Ол күніне 50 тонна өнім шығарып, Иордания мен Иракқа экспорттайды. Қажетті ингредиенттердің көп бөлігі Израильден импортталады. 2000 жылға дейін Наблус тұрғындарының 13,4% Израильде жұмыс істесе, 2004 жылы бұл көрсеткіш 4,7%-ға төмендеді. 2004 жылы қаланың өндіріс секторы экономиканың 15,7%-ын құрады, бұл 2000 жылы 21%-дан төмен. 2000 жылдан бері жұмыс күшінің көп бөлігі ауыл шаруашылығы мен жергілікті саудада жұмыс істеуде, бұл көптеген кәсіпорындардың көшірілуіне әкелді. Хаварадағы кедергі алынып тасталғаннан кейін, касба жанды сауда ортасына айналды. 2006 жылы Наблус облысында 234 мектеп және 93 925 оқушы болды; 196 мектеп Палестина Ұлттық Әкімшілігінің Білім министрлігі, 14 Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және Жұмыс Агенттігі (БҰҰҰР) және 24 жеке мектеп басқарады. Наблус сонымен қатар Батыс жағалаудағы ең үлкен палестиналық университеті – ан-Наджа Ұлттық университетіне үйі. 1918 жылы ан-Наджа Набульси мектебінде құрылған, ол 1941 жылы колледжге, ал 1977 жылы университетке айналды. Ан-Наджа Бірінші интифада кезінде Израиль билігі тарапынан жабылды, бірақ 1991 жылы қайта ашылды. Бүгінде университеттің Наблусте үш кампусы бар, онда 16 500-ден астам студент және 300 профессор оқып жатыр. Университеттің факультеттеріне гуманитарлық ғылымдар бойынша жеті және табиғат ғылымдары бойынша тоғыз факультет кіреді.

Beginning in the early 16th century, trade networks connecting Nablus to Damascus and Cairo were supplemented by the establishment of trading posts in the Hejaz and Gulf regions to the south and east, as well as in the Anatolian Peninsula and the Mediterranean islands of Crete and Cyprus. Nablus also developed trade relations with Aleppo, Mosul, and Baghdad. The Ottoman government ensured adequate safety and funding for the annual pilgrimage caravan (qafilat al hajj) from Damascus to the Islamic holy cities of Mecca and Medina. This policy benefited Nablus economically. Pilgrimage caravans became the key factor in the fiscal and political relationship between Nablus and the central government. For a brief period in the early 17th century, the governor of Nablus, Farrukh Pasha, was appointed leader of the pilgrimage caravan (amir al hajj), and he constructed a large commercial compound in Nablus for that purpose. Nablus exported three fourths of its soap — the city's most important commodity—to Cairo by caravan through Gaza and the Sinai Peninsula, and by sea through the ports of Jaffa and Gaza. From Egypt, and particularly from Cairo and Damietta, Nablus merchants imported mainly rice, sugar, and spices, as well as linen, cotton, and wool textiles. Cotton, soap, olive oil, and textiles were exported by Nablus merchants to Damascus, whence silks, high quality textiles, copper, and a number luxury items, such as jewellery were imported. Nablus has a bustling modern commercial center with restaurants, and a shopping mall. Traditional industries continue to operate in Nablus, Nablus' once thriving soap industry has been largely isolated because of difficult transportation conditions stemming from West Bank closures and IDF incursions. Today, there are only two soap factories still operating in the city. The Al Arz ice cream company is the largest of six ice cream manufacturers in the Palestinian territories. The Nablus business developed from an ice factory set up by Mohammad Anabtawi in the town centre in 1950. It produces 50 tons a day, and exports to Jordan and Iraq. Most of the ingredients are imported from Israel. Before 2000, 13.4% of Nablus' residents worked in Israel, with the figure dropping to 4.7% in 2004. The city's manufacturing sector made up 15.7% of the economy in 2004, a drop from 21% in 2000. Since 2000, most of the workforce has been employed in agriculture and local trade. leading to the relocation of many businesses. Since the removal of the Hawara roadblock, the casbah has become a vibrant marketplace. In 2006, there were 234 schools and 93,925 students in the Nablus Governorate; 196 schools are run by the Education Ministry of the Palestinian National Authority, 14 by the United Nations Relief and Works Agency (UNRWA) and 24 are private schools. Nablus is also home to an Najah National University, the largest Palestinian university in the West Bank. Founded in 1918 by the an Najah Nabulsi School, it became a college in 1941 and a university in 1977. An Najah was closed down by Israeli authorities during the First Intifada, but reopened in 1991. Today, the university has three campuses in Nablus with over 16,500 students and 300 professors. The university's faculties include seven in the humanities and nine in the sciences.

Денсаулық сақтау

Наблуста алты аурухана бар, оның төрт ең ірісі – әл-Иттихад, Сент-Лукс, әл-Ватани (Ұлттық) және Рафидия хирургиялық ауруханасы. Соңғысы, Наблустың батыс жағындағы Рафидия елді мекенінде орналасқан, қаладағы ең үлкен аурухана болып табылады. Әл-Ватани ауруханасы онкологиялық қызметтерге маманданған. Ауруханалардан өзге, Наблуста әл-Рахма және ат-Тадамун клиникалары, әл-Рази медициналық орталығы, Амаль оңалту орталығы және 68 дәріхана бар. Бұған қоса, 2001 жылы Наблус мамандандырылған ауруханасы салынды, онда ашық жүрек хирургиясы, ангиография және ангиопластика жасалады. Рафидия хирургиялық ауруханасы қала ішінде орналасқан.

Мәдениет және өнер

Наблус және оның мәдениеті Палестина аумақтарында және араб әлемінде белгілі бір даңққа ие, палестиналық мәдениетке, асханаға және киім-кешекке маңызды және ерекше үлес қосады. "Наблусқа қатысты" деген мағынаны білдіретін "Набульси" сөзі, Наблуста немесе дәстүрлі Наблус стилінде жасалған қолөнер бұйымдары (мысалы, Набульси сабыны) және азық-түлік өнімдерін (мысалы, Набульси ірімшігі) сипаттау үшін қолданылады.

Дәстүрлі киім

Наблус киімдері түрлі-түсті маталарды үйлестіріп, ерекше стильге ие болды. 19-шы ғасырдың соңында қала маңызды сауда орталығы болғандықтан және гүлденген базарға ("нарық") ие болғандықтан, Дамаск және Алеппо жібегінен бастап Манчестер мақтасы мен каликосына дейін көптеген маталар қол жетімді болды. Ғалилеяда киетін киімдерге ұқсас, ұзын және қысқа түрік стиліндегі жакеттер ("шекім") көйлектің үстінен тағылған. Күнделікті кию үшін көбінесе ақ мақтадан немесе зығырдан тігілген, қанатты жеңдерге басымдық берілген. Жазда киімдер алдыңғы және артқы жағында қызыл, жасыл және сары түсті жолақты маталармен тоқылған, ал қаббех ("кеуде алды бөлігі") аппликациямен және өрмекпен әшекейленген.

Ас мәзірі

Наблус – Палестинаның Дамаск немесе Бағдад сияқты "жоғары тағам" мәдениетінің қалыптасуына көмектескен элиталық топтарды өркендеткен қалаларының бірі. Қала Левант аймағының, араб әлемінің және бұрынғы Осман империясының провинцияларының барлығында танымал көптеген тағамдық өнімдерге ие. Қанафе (немесе Кунафа) – ең танымал Набульси тәттісі, май, ұн және қанттан жасалған, "S" пішіндес немесе саусақтар немесе білезіктер түріндегі қарапайым нан.

Мәдени орталықтар

Наблуста үш мәдени орталық бар. 1998 жылы құрылып, қайта жаңартылған тарихи ғимаратта орналасқан Балалар мәдени орталығында (БМО) сурет салу және қолөнер шеберханасы, қойылымдарға арналған сахна, музыка залы, балалар кітапханасы және мультимедиялық лаборатория бар. Балалар қуанышы орталығы (БҚО) да 1998 жылы құрылды. Оның негізгі қызметтері палестиналық мәдениетті әлеуметтік шаралар, дабке сабақтары және саяхаттар арқылы насихаттауды қамтиды. Ұлттық мәдениеттен өзге, БҚО-да футбол және шахмат командалары бар. Наблус қалалық әкімдігі 2003 жылы білім беру мекемелерін құру және дамыту мақсатында Наблус қалалық мәдени орталығын (НҚМО) құрды.

Сабын өндірісі

Набульси сабыны немесе sabon nabulsi – тек Наблуста ғана өндірілетін және үш негізгі ингредиенттен тұратын кастиль сабыны: таза зәйтүн майы, су және натрий қосылысы. 10 ғасырдан бері Набульси сабыны сапалы өнім ретінде танымал және Араб әлемі мен Еуропаға экспортталған. Сабындағы натрий қосылысы баррилья өсімдігінен алынған. 1860 жылға дейін, жаз айларында баррилья биік үйінділерге жиналып, өртелетін. Содан кейін күлі мен көмірі қаптарға салынып, қазіргі Иордания аймағынан Наблусқа үлкен керуендермен тасымалданды. Қалада күл мен көмірден "қара сілті" деп аталатын табиғи сілтілі сода ұнтағы жасалған. Муниципалдық кеңестегі екі негізгі саяси партия – "Хамас" және "Фатах". 2005 жылғы Палестина муниципалдық сайлауында "Хамас" фракциясын ұсынып тұрған "Реформа және өзгеріс" тізімі дауыстардың 73,4%-ын алып, муниципалдық орындардың көпшілігін (13) жеңіп алды. "Фатах" партиясын ұсынып тұрған "Палестина ертең" тізімі дауыстардың 13,0%-ын алып, қалған екі орынды иеленді. Палестина Халық партиясы және Палестинаны азат етудің демократиялық фронты сияқты басқа да саяси партиялар, әрқайсысы 1000-нан астам дауыс алғанына қарамастан, кеңесте өкілдікке ие бола алмады. Яиштің төрт жылдық мерзімі 2009 жылдың желтоқсан айында заңды түрде аяқталды. Батыс жағалаудағы сайлау 2010 жылдың 17 шілдесіне белгіленген, бірақ "Фатахтың" үміткерлер тізімі туралы келісімге келе алмауына байланысты олар күшін жойды. Наблус – "Фатахтың" ішкі қайшылықтарын шеше алмаған маңызды муниципалитеттердің бірі, нәтижесінде екі бәсекелес "Фатах" тізімі құрылды: біріншісі бұрынғы қала әкімі Гассан Шакаа, екіншісі Әмин Макбул басқарды. 2012 жылдың қазан айында өткен муниципалдық сайлауда "Хамас" сайлауды бойкоттап, "Фатахпен" келісу әрекеттері тоқтап тұрғанда сайлау өткізілуіне наразылық білдірді. Бұрынғы қала әкімі және бұрынғы жергілікті "Фатах" көшбасшысы Гассан Шакаа, "Фатах" мүшесі Әмин Макбул мен тағы бір тәуелсіз үміткерге қарсы тәуелсіз кандидат ретінде дауыс беруде жеңіске жетті.

Nabulsi soap or sabon nabulsi is a type of castile soap produced only in Nablus and made of three primary ingredients: virgin olive oil, water, and a sodium compound. Since the 10th century, Nabulsi soap has enjoyed a reputation for being a fine product, and has been exported across the Arab world and to Europe. The soap's sodium compound came from the barilla plant. Prior to the 1860s, in the summertime, the barilla would be placed in towering stacks, burned, and then the ashes and coals would be gathered into sacks, and transported to Nablus from the area of modern day Jordan in large caravans. In the city, the ashes and coals were pounded into a fine natural alkaline soda powder called
The two primary political parties in the municipal council are Hamas and Fatah. In the 2005 Palestinian municipal elections, the Reform and Change list representing the Hamas faction won 73.4% of the vote, gaining the majority of the municipal seats (13). Palestine Tomorrow, representing Fatah, gained the remaining two seats with 13.0% of the vote. Other political parties, such as the Palestinian People's Party and the Democratic Front for the Liberation of Palestine failed to gain any seats in the council, though they each received over 1,000 votes. Yaish's four year term legally expired in December 2009. While elections in the West Bank were scheduled for 17 July 2010, they were canceled because of Fatah's lack of agreement on list of candidates. Nablus was one of the most important municipalities where Fatah failed to resolve internal conflicts that resulted in two competing Fatah lists: one headed by former mayor Ghassan Shakaa and one headed by Amin Makboul. In the October 2012 municipal elections, Hamas boycotted the polls, protesting the holding of elections while reconciliation efforts with Fatah were at a standstill. Former mayor Ghassan Shakaa, a former local Fatah leader, won the vote as an independent against Fatah member Amin Makboul and another independent candidate.

Қала әкімдері

Наблус қаласындағы қазіргі әкімшілік 1869 жылы Сирия/Палестинаның Осман губернаторы шейх Мұхаммед Туффаханы тағайындауымен басталды. 1980 жылдың 2 шілдесінде Наблус қаласының мэрі Басам Шакаа, Гош-Эмуним қозғалысына байланысты ізраилдік экстремистер жасаған автокөлік бомбалану салдарынан екі аяғынан айырылды. Қазіргі мэр, ХАМАС мүшесі Адли Яиш, 2007 жылдың мамыр айында Израиль қорғаныс күштері тарапынан ХАМАС-тың ізраилдік сарбаз Гилад Шалитті ұрлауына жауап ретінде басталған «Жазғы жаңбырлар» операциясы кезінде тұтқындалды. Қалалық кеңес мүшелері Абдель Джаббар Адель Муса "Двеикат", Маджида Фадда, Хулуд Эль Масри және Махди Ханбали де тұтқындалды.

Муниципальді қызметтер

1997 жылы Наблус қаласының 18 003 үй шаруашылығының 99,7%-ы электр желісіне қосылған. 1957 жылға дейін электр энергиясы жеке генераторлардан түсті. Бүгінде қала тұрғындарымен қатар, жақын маңдағы 18 қаланың көпшілігі Наблус желісіне қосылған. Үй шаруашылықтарының басым бөлігі (93%) мемлекеттік кәріз жүйесіне қосылған, ал қалған 7%-ы шұңқырлар арқылы қамтамасыз етілген. 1950-жылдардың басында салынған кәріз жүйесі Балата, Аскар және Эйн Бейт аль Ма қашқын лагерьлерін де байланыстырады. Қаланың барлық 100% үй шаруашылығына құбыр арқылы су жеткізіледі, негізінен мемлекеттік желі арқылы (99,3%), бірақ кейбір тұрғындар жеке жүйе арқылы су алады (0,7%).

Көлік

ХХ ғасырдың басында Наблус Езрел аңғары темір жолының Афула станциясынан шыққан, өзі Хиджаз темір жолынан тармақтанған ең оңтүстік станциясы болды. Темір жолдың Наблуске дейінгі жалғасы 1911–12 жылдары салынды. Британдық мандаттың басында Хайфадан Наблуске Афула және Дженин арқылы аптасына бір пойыз қатынайтын. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысы кезінде темір жол қиратылды, ал желі бағыты Жасыл желімен екіге бөлінді. Батыс жағалаудың ортасымен өтетін Беер-Шеба-Назарет тас жолы Наблуста аяқталады, бірақ жергілікті арабтардың қозғалысы күшті шектеулерге тап болды. Қала Түлкарм, Калқилия және Дженинмен байланысты, бірақ қазір бұл жолдар Израильдің Батыс жағалауындағы кедергілермен жабылды. 2000 жылдан 2011 жылға дейін Израиль Хувара бақылау-өткізу пункті сияқты бақылау пункттерін сақтап, қаланы тиімді түрде бөліп, әлеуметтік және экономикалық саяхатты күрт шектеді. 2002 жылдың қаңтарынан бастап автобустар, таксилер, жүк көліктері және жеке азаматтар Наблуске кіру және шығу үшін Израиль әскери билігінен рұқсат алуға міндетті болды. Ең жақын әуежай – Израильдің Лод қаласындағы Бен-Гурион халықаралық әуежайы, бірақ палестиналықтардың Израильге кіруіне қойылған шектеулер мен шетелдік елшіліктерден виза алу мүмкіндігінің болмауы салдарынан, көптеген тұрғындар Королева Алия халықаралық әуежайын пайдалану үшін Иорданияның Амман қаласына баруға мәжбүр. Бұл үшін бірнеше бақылау-өткізу пункттерінен және Иордания шекарасынан өту қажет. Наблус қаласындағы қоғамдық көліктің негізгі түрі – такси, қалада 28 такси кеңсесі мен гараж бар.

Спорт

Наблус футбол стадионының сыйымдылығы 8 мың адамды құрайды. Бұл стадион Палестина аумақтарының жоғары лигасына қатысатын «Аль-Иттихад» футбол клубының үй стадионы болып табылады. Клуб 2000 жылы Таяу Шығыс Жерорта теңізі студент-спортшылар ойындарына қатысқан.